CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Sự ra đời của thị trường trái phiếu chuyên biệt vào năm 2009 đã đánh dấu bước ngoặt trong việc phát triển toàn diện thị trường TPCP của Việt Nam nói chung và hoạt động phát hành TPCP nói riêng, kể từ thời điểm đó, số lượng các đề tài nghiên cứu, công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu về TPCP cũng đã tăng lên đáng kể ở cả phạm vi trong và ngoài nước. Tuy nhiên, phần lớn các công trình nghiên cứu đều tập trung nghiên cứu giải pháp phát triển thị trường TPCP nói chung, các công trình nghiên cứu khoa học trong nước về hoàn thiện hoạt động phát hành TPCP còn rất hạn chế. Ở phạm vi nước ngoài, các công trình nghiên cứu về hoạt động phát hành TPCP cũng đã xuất hiện nhiều trong thời gian những năm gần đây, chủ yếu nghiên cứu về việc ứng dụng công nghệ chuỗi khối Blockchain nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động phát hành và giao dịch chứng khoán. Một số công trình trong và ngoài nước có thể kể đến như sau: 1.
Tình hình nghiên cứu trong nước 1. Các nghiên cứu về phát triển thị trường trái phiếu Chính phủ (1) Lê Anh Tuấn (2011), “Phát triển thị trường trái phiếu Chính phủ ở Việt Nam”, Luận án Tiến sĩ, Học viện Tài chính, Tp. Luận án đã trình bày, luận giải những vấn đề lý luận tổng quan về TPCP và thị trường TPCP, nghiên cứu kinh nghiệm về phát triển thị trường TPCP, bao gồm thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp, ở một số nước và vùng lãnh thổ trên thế giới để từ đó rút ra bài học kinh nghiệm trong quá trình phát triển và hoàn thiện thị trường TPCP ở Việt Nam. Đồng thời, phân tích, đánh giá thực trạng thị trường TPCP ở Việt Nam trong giai đoạn 1990 – 2009, để làm rõ những kết quả sơ bộ đã đạt được, những tồn tại và hạn chế, cũng như ưu nhược điểm của từng phương thức phát hành và từng loại hình TPCP, qua đó đưa ra các nhóm giải pháp, kiến nghị đồng bộ, thiết thực cho việc phát triển và hoàn thiện thị trường TPCP Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.
14 (2) Lê Thị Vân Anh (2017), “Giải pháp thu hút và sử dụng nguồn vốn huy động qua kênh phát hành trái phiếu quốc tế của Chính phủ”, Luận án Tiến sĩ, Học viện Tài chính, Tp. Luận án đã tổng hợp toàn diện các vấn đề lý luận về trái phiếu quốc tế, phân tích các nhân tố ảnh hưởng và xây dựng tiêu chí đánh giá việc thu hút và sử dụng nguồn vốn qua phát hành trái phiếu quốc tế của Chính phủ; đồng thời hệ thống hóa quy trình phát hành trái phiếu quốc tế của Chính phủ. Qua nghiên cứu các quy định pháp lý hiện hành của Việt Nam về phát hành và sử dụng trái phiếu quốc tế. Kết hợp với nghiên cứu, đánh giá thực trạng phát hành và sử dụng nguồn vốn từ phát hành trái phiếu quốc tế của Chính phủ Việt Nam kể từ lần phát hành đầu tiên năm 2005 đến năm 2014.
Luận án đã đưa ra những đánh giá về thành công cũng như những vấn đề còn tồn tại cần khắc phục. Trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp đồng bộ nhằm tăng cường hiệu quả thu hút và sử dụng nguồn vốn huy động qua kênh phát hành trái phiếu quốc tế của Chính phủ Việt Nam như: cải thiện hệ số tín nhiệm quốc gia, thúc đẩy thành lập và phát triển các công ty xếp hạng tín nhiệm ở Việt Nam, hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật liên quan đến sử dụng nguồn vốn huy động từ phát hành trái phiếu quốc tế của Chính phủ. Luận án đi sâu nghiên cứu giải pháp thu hút và sử dụng vốn huy động qua kênh phát hành trái phiếu quốc tế của Chính phủ. (3) Lê Thị Ngọc (2019), “Phát triển thị trường trái phiếu Chính phủ ở Việt Nam”, Luận án Tiến sĩ, Học viện Tài chính, Tp.
Luận án đã hệ thống hóa những lý luận cơ bản về thị trường TPCP và phát triển thị trường TPCP, nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về phát triển thị trường TPCP và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Đồng thời, phân tích đánh giá thực trạng phát triển thị trường TPCP của Việt Nam, kết hợp với các nghiên cứu phân tích định tính và định lượng về các nhân tố tác động đến sự phát triển của thị trường TPCP tại thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp; từ đó chỉ ra được những kết quả cũng như những hạn chế và nguyên nhân của thị trường TPCP Việt Nam 15 tập trung vào giai đoạn 2011-2017. Từ những phân tích đó, luận án đã đề xuất hai nhóm giải pháp lớn với nhiều giải pháp cụ thể và các điều kiện cần thiết để phát triển thị trường TPCP đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030. Luận án có cách tiếp cận khá tương đồng với luận án của tác giả Lê Anh Tuấn, song bên cạnh việc kế thừa các kết quả nghiên cứu trước đó về phát triển thị trường TPCP, luận án cũng đã mở rộng phạm vi thời gian nghiên cứu (đến năm 2017), đồng thời bổ sung được những nghiên cứu định lượng để đo lường và đánh giá sự phát triển của thị trường TPCP Việt Nam.
Do đó, các kiến nghị, giải pháp cũng mang tính hệ thống, đồng bộ, có cơ sở và phù hợp với điều kiện thực tiễn phát triển của thị trường tài chính hơn. (4) Trần Thị Thu Hương (2019), “Phát triển thị trường trái phiếu Chính phủ Việt Nam trong bối cảnh hội nhập tài chính” , Luận án Tiến sĩ, Học viện Ngân hàng, Tp. Luận án đã nghiên cứu về phát triển thị trường TPCP trong bối cảnh hội nhập tài chính, trong đó có việc xây dựng bộ chỉ tiêu đánh giá mức độ phát triển thị trường và xác định các nhân tố tác động đến sự phát triển của thị trường dựa trên mô hình kinh tế lượng. Bên cạnh đó, luận án cũng đi sâu phân tích thực trạng thị trường TPCP Việt Nam trên tất cả các khía cạnh dưới tác động của hội nhập tài chính, tập trung giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2017.
Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp nhằm phát triển thị trường TPCP Việt Nam trong bối cảnh hội nhập tài chính trong đó có các giải pháp đối với chủ thể quản lý thị trường, giải pháp với chủ thể phát hành, nhà đầu tư và các tổ chức hỗ trợ thị trường. So với những luận án nghiên cứu trước đó, luận án của tác giả đã có cách tiếp cận đề tài mới lạ hơn, đặc biệt là nghiên cứu được những điểm mới quan trọng thông qua việc xây dựng một bộ chỉ tiêu đầy đủ và toàn diện nhằm đánh giá mức độ phát triển của thị trường TPCP trong bối cảnh hội nhập tài chính bao gồm tất cả các chỉ tiêu đánh giá về quy mô, mức độ bền vững, mức độ hội nhập, mức độ tiếp cận, mức độ hiệu quả và mức độ ổn định. Các nghiên cứu về ứng dụng công nghệ Blockchain trong hoạt động phát hành và giao dịch trái phiếu (1) Nghiên cứu về “Ứng dụng công nghệ Blockchain trên thị trường chứng khoán – kinh nghiệm của các nước trên thế giới và gợi ý cho Việt Nam” của hai tác giả Lê Văn Lâm và Thân Thị Thu Thủy, Trường Đại học Kinh tế Tp. Hồ Chí Minh đăng trên Kỷ yếu hội thảo khoa học “Tương lai của Fintech và ngân hàng: Phát triển và đổi mới” đã đi sâu vào việc giới thiệu và phân tích những hiệu quả mà công nghệ Blockchain có thể mang lại cho thị trường chứng khoán, từ đó đưa ra một số hàm ý về chính sách cho thị trường chứng khoán Việt Nam.
Thông qua việc trình bày khái quát khái niệm và cách thức vận hành của công nghệ Blockchain, cũng như nghiên cứu kinh nghiệm ứng dụng thực tiễn công nghệ Blockchain tại các thị trường chứng khoán trên thế giới, nhóm tác giả đã chỉ ra rằng, công nghệ Blockchain có tiềm năng ứng dụng rất lớn trong thị trường chứng khoán và mang lại những hiệu quả đáng kể trên nhiều phương diện. Công nghệ này cải thiện đáng để tính hiệu quả trong hoạt động thanh toán sau giao dịch, hoạt động phát hành chứng khoán hay thực thi quyền biểu quyết của các cổ đông. Các lợi ích tiềm năng của công nghệ Blockchain bao gồm việc rút ngắn thời gian, giảm thiểu chi phí và minh bạch hoá thông tin, từ đó tạo ra sự cải thiện đáng kể về tính thanh khoản của chứng khoán cũng như năng lực quản trị điều hành doanh nghiệp. Từ những phân tích trên, tác giả đã đưa ra một số kiến nghị giải pháp nhằm giúp các nhà hoạch định chính sách lập kế hoạch triển khai và ứng dụng công nghệ Blockchain trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong tương lai.
Nghiên cứu là một trong số ít các công trình tiên phong trong việc phân tích ứng dụng công nghệ Blockchain vào thị trường chứng khoán Việt Nam. (2) Bài viết về “Ứng dụng công nghệ chuỗi khối Blockchain trong giao dịch trái phiếu tại thị trường Việt Nam” của tác giả Nguyễn Văn Thọ và Trần Việt Tâm (2020) đăng trên Tạp chí Công thương – Các kết quả nghiên cứu khoa 17 học và ứng dụng công nghệ, Số 15, tháng 06/2020. Dựa trên việc nghiên cứu khái quát những đặc điểm cơ bản của công nghệ chuỗi khối Blockchain và nền tảng ứng dụng Hyperledger Fabric, tác giả đã trình bày đề xuất ý tưởng về việc xây dựng một mô hình hệ thống giao dịch trái phiếu dựa trên công nghệ Blockchain nền tảng mã nguồn mở Hyperledger Fabric. Trong đó, các bên tham gia mô hình sẽ bao gồm: (1) Sở GDCK (Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE), Hà Nội (HNX)); (2) Ủy ban chứng khoán; (3) Ngân hàng thanh toán trung gian; và (4) Các công ty chứng khoán.
Các nhà đầu tư sẽ kết nối với hệ thống thông qua các ứng dụng được tạo ra dựa trên các API từ hệ thống Blockchain Hyperledger Fabric, dưới dạng trang web hay ứng dụng trên các thiết bị di động thông minh. Việc trao đổi thông tin giữa các thành viên trong hệ thống sẽ được bảo mật an toàn tuyệt đối thông qua các kênh truyền dữ liệu riêng. Nhìn chung, xét trên góc độ công nghệ, bài viết đã trình bày được mô hình tổng thể ứng dụng công nghệ Blockchain, tuy nhiên để có thể triển khi được mô hình này cần có các nghiên cứu chuyên sâu hơn để đánh giá tính khả thi và khả năng áp dụng, phù hợp với thực tiễn thị trường Việt Nam. (3) Bài viết về “Thực tiễn ứng dụng Blockchain tại một số sàn chứng khoán trên thế giới” của ThS.
Lê Vũ Linh Toàn (2021) đăng trên Tạp chí Tài chính số kỳ 2 tháng 07/2021.