Luận văn thạc sĩ quản lý kinh tế một số biện pháp hoàn thiện phân cấp quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện kiến thụy

Khám phá biện pháp hoàn thiện phân cấp quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước tại huyện Kiến Thụy trong luận văn thạc sĩ quản lý kinh tế.

• Tác giả: Bùi Thị Dung
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thanh Nhàn
• Trường học: Trường Đại Học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Một Số Biện Pháp Hoàn Thiện Phân Cấp Quản Lý Nguồn Thu Và Nhiệm Vụ Chi Ngân Sách Nhà Nước Trên Địa Bàn Huyện Kiến Thụy
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ ĐỊA PHƯƠNG
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản
• 1.1.1. Khái niệm về ngân sách nhà nước
• 1.1.2. Khái niệm phân cấp quản lý NSNN
• 1.1.3. Những nguyên tắc cơ bản trong quản lý NSNN
• 1.1.4. Hình thức, nội dung quản lý phân cấp quản lý NSNN
• 1.1.4.1. Hình thức phân cấp quản lý NSNN
• 1.1.5. Mục tiêu, vai trò của phân cấp quản lý NSNN
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÂN CẤP NGUỒN THU, NHIỆM VỤ CHI NSNN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN KIẾN THỤY
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ MỘT SỐ BIỆN PHÁP HOÀN THIỆN PHÂN CẤP NGUỒN THU VÀ NHIỆM VỤ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN KIẾN THỤY
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước

Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước là quá trình phân định trách nhiệm và quyền hạn giữa các cấp chính quyền từ trung ương đến địa phương trong việc tạo lập và sử dụng ngân sách. Đây là yếu tố quan trọng trong quản lý tài chính công, giúp đảm bảo tính hiệu quả và minh bạch trong việc sử dụng nguồn lực tài chính. Phân cấp quản lý ngân sách không chỉ liên quan đến việc phân chia nguồn thu và nhiệm vụ chi mà còn nhằm thúc đẩy trách nhiệm chính trị và hiệu quả kinh tế ở các cấp địa phương. Các hình thức phân cấp bao gồm tản quyền, ủy quyền và trao quyền, tùy thuộc vào mức độ tự chủ của các cấp chính quyền.

1.1. Hình thức phân cấp quản lý

Các hình thức phân cấp quản lý ngân sách bao gồm tản quyền, ủy quyền và trao quyền. Tản quyền là việc chuyển giao quyền thực thi nhiệm vụ từ trung ương đến các cơ quan đại diện tại địa phương. Ủy quyền cho phép các cấp địa phương ra quyết định nhưng vẫn chịu sự kiểm soát của trung ương. Trao quyền là hình thức phân cấp cao nhất, nơi các cấp địa phương được độc lập hoàn toàn trong việc ra quyết định. Ở Việt Nam, phân cấp quản lý ngân sách chủ yếu theo hình thức ủy quyền, với sự phân chia nhiệm vụ và quyền hạn giữa các cấp chính quyền.

1.2. Mục tiêu và vai trò

Mục tiêu của phân cấp quản lý ngân sách là phát huy tính tự chủ, sáng tạo của các cấp chính quyền, đồng thời đảm bảo sự thống nhất trong hệ thống thể chế. Vai trò của phân cấp quản lý ngân sách bao gồm hỗ trợ quản lý hành chính nhà nước, điều hành vĩ mô nền kinh tế, và thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương. Một cơ chế phân cấp hợp lý sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các cấp chính quyền thực hiện tốt chức năng và nhiệm vụ của mình.

II. Nguồn thu và chi ngân sách nhà nước tại huyện Kiến Thụy

Nguồn thu ngân sách và chi ngân sách nhà nước là hai yếu tố cốt lõi trong quản lý ngân sách tại huyện Kiến Thụy. Nguồn thu chủ yếu bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí và các nguồn thu khác. Chi ngân sách tập trung vào các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng cơ sở hạ tầng và đảm bảo an sinh xã hội. Thực trạng phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi tại huyện Kiến Thụy cho thấy những kết quả đạt được cũng như những hạn chế cần khắc phục. Việc phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi cần được hoàn thiện để đảm bảo tính hiệu quả và công bằng trong quản lý ngân sách.

2.1. Thực trạng nguồn thu

Thực trạng nguồn thu ngân sách tại huyện Kiến Thụy cho thấy sự phụ thuộc lớn vào các khoản thu từ thuế và phí. Tuy nhiên, việc thu hút các nguồn thu mới còn hạn chế, dẫn đến tình trạng thiếu hụt ngân sách. Cần có các biện pháp để tăng cường nguồn thu, bao gồm việc thu hút đầu tư và phát triển các ngành kinh tế mũi nhọn tại địa phương.

2.2. Thực trạng nhiệm vụ chi

Chi ngân sách nhà nước tại huyện Kiến Thụy tập trung vào các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng cơ sở hạ tầng và đảm bảo an sinh xã hội. Tuy nhiên, việc phân bổ ngân sách còn chưa hợp lý, dẫn đến tình trạng lãng phí và kém hiệu quả. Cần hoàn thiện cơ chế phân bổ ngân sách để đảm bảo các nguồn lực được sử dụng một cách tối ưu.

III. Biện pháp hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách

Để hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách tại huyện Kiến Thụy, cần thực hiện các biện pháp cụ thể. Đầu tiên, cần hoàn thiện cơ chế phân bổ ngân sách, đảm bảo tính công bằng và hiệu quả. Thứ hai, cần tăng cường nguồn thu thông qua việc thu hút đầu tư và phát triển các ngành kinh tế mũi nhọn. Thứ ba, cần nâng cao năng lực quản lý ngân sách của các cấp chính quyền địa phương. Các biện pháp này sẽ góp phần tối ưu hóa việc sử dụng ngân sách, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương.

3.1. Hoàn thiện cơ chế phân bổ ngân sách

Việc hoàn thiện cơ chế phân bổ ngân sách cần đảm bảo tính công bằng và hiệu quả. Cần xây dựng các tiêu chí phân bổ ngân sách dựa trên nhu cầu thực tế của từng địa phương, đồng thời tăng cường giám sát và đánh giá hiệu quả sử dụng ngân sách.

3.2. Tăng cường nguồn thu

Để tăng cường nguồn thu ngân sách, cần thu hút đầu tư và phát triển các ngành kinh tế mũi nhọn tại huyện Kiến Thụy. Cần có các chính sách ưu đãi để thu hút các doanh nghiệp đầu tư vào địa phương, đồng thời phát triển các ngành kinh tế có tiềm năng như du lịch và dịch vụ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội của huyện Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng, công tác phân cấp quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước (NSNN) đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo cân đối tài chính và thúc đẩy phát triển địa phương. Giai đoạn 2011-2015, tổng thu ngân sách trên địa bàn huyện liên tục tăng trưởng, với tổng thu năm 2015 ước đạt khoảng 518 tỷ đồng, trong đó nguồn thu chủ yếu đến từ thu tiền sử dụng đất và các khoản thu ngoài quốc doanh. Tuy nhiên, tỷ trọng thu từ tiền sử dụng đất có sự biến động lớn qua các năm, gây khó khăn trong việc duy trì nguồn thu ổn định. Bên cạnh đó, chi ngân sách cũng tăng theo, với chi thường xuyên chiếm tỷ trọng lớn, đặc biệt là chi cho sự nghiệp giáo dục và phát triển kinh tế nông thôn.

Vấn đề nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá thực trạng phân cấp quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi NSNN trên địa bàn huyện Kiến Thụy, nhằm nhận diện những hạn chế trong cơ chế phân cấp hiện hành, từ đó đề xuất các biện pháp hoàn thiện phù hợp với đặc điểm kinh tế - xã hội địa phương. Mục tiêu cụ thể là phân tích các nguồn thu, nhiệm vụ chi, cơ chế phân cấp và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách trong giai đoạn đến năm 2020.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ngân sách nhà nước cấp huyện Kiến Thụy trong giai đoạn 2011-2015, với trọng tâm là các khoản thu ngân sách địa phương, nhiệm vụ chi và cơ chế phân cấp quản lý. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện chính sách phân cấp ngân sách, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết và mô hình quản lý ngân sách nhà nước, tập trung vào:

• Khái niệm ngân sách nhà nước: Theo Luật NSNN năm 2002, ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được quyết định và thực hiện trong một năm nhằm đảm bảo chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Ngân sách có các đặc tính pháp lý, kinh tế và niên độ.

• Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước: Là việc phân định trách nhiệm, quyền hạn giữa các cấp chính quyền trong tổ chức tạo lập và sử dụng ngân sách, nhằm phát huy tính tự chủ, sáng tạo và đảm bảo hiệu quả quản lý tài chính công.

• Nguyên tắc quản lý ngân sách nhà nước: Bao gồm nguyên tắc thống nhất, tập trung dân chủ; công khai minh bạch; đảm bảo trách nhiệm; và cân đối ngân sách.

• Hình thức phân cấp quản lý NSNN: Bao gồm tản quyền, ủy quyền và trao quyền, trong đó Việt Nam chủ yếu áp dụng hình thức ủy quyền với sự kiểm soát của trung ương đối với ngân sách địa phương.

• Nội dung phân cấp quản lý NSNN: Phân cấp về quyền lực (chế độ, chính sách, tiêu chuẩn), phân cấp về nguồn thu và nhiệm vụ chi, và phân cấp về quản lý chu trình ngân sách (lập, chấp hành, quyết toán).

• Nhân tố ảnh hưởng đến phân cấp quản lý NSNN: Hình thức cấu trúc nhà nước, nhiệm vụ cung cấp hàng hóa công cộng, đặc điểm tự nhiên và trình độ phát triển kinh tế - xã hội vùng lãnh thổ, trình độ tổ chức và phân cấp quản lý kinh tế xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp:

• Phương pháp duy vật biện chứng: Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố trong quản lý ngân sách nhà nước.

• Phương pháp thống kê toán học: Thu thập, xử lý và phân tích số liệu ngân sách huyện Kiến Thụy giai đoạn 2011-2015, bao gồm tổng thu, cơ cấu thu, tổng chi và cơ cấu chi.

• Phương pháp phân tích hoạt động kinh tế: Đánh giá thực trạng phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi, xác định các điểm mạnh, hạn chế và nguyên nhân.

• Phương pháp chuyên gia: Thu thập ý kiến từ các cán bộ quản lý ngân sách, chuyên gia tài chính để bổ sung, đánh giá các giải pháp đề xuất.

Nguồn dữ liệu chính gồm số liệu thu chi ngân sách từ Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Kiến Thụy, các văn bản pháp luật liên quan đến quản lý ngân sách nhà nước, báo cáo kinh tế - xã hội địa phương và các tài liệu nghiên cứu học thuật. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ số liệu ngân sách địa phương trong giai đoạn 2011-2015, được chọn nhằm đảm bảo tính đại diện và đầy đủ cho phân tích.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2015 đến 2016, bao gồm giai đoạn thu thập số liệu, phân tích, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tổng thu ngân sách địa phương tăng trưởng ổn định: Tổng thu NS huyện Kiến Thụy tăng từ khoảng 169 tỷ đồng năm 2011 lên khoảng 518 tỷ đồng năm 2015, tương đương mức tăng hơn 200%. Trong đó, thu tiền sử dụng đất chiếm tỷ trọng lớn, dao động từ 3,38% đến 12,52% tổng thu qua các năm.

2. Cơ cấu nguồn thu chưa bền vững: Thu tiền sử dụng đất có biến động lớn qua các năm, gây khó khăn trong dự toán và cân đối ngân sách. Thu ngoài quốc doanh chiếm tỷ trọng khoảng 2-3,5%, thể hiện sự phát triển khu vực kinh tế ngoài quốc doanh còn hạn chế. Thu lệ phí trước bạ giảm dần từ 2,91% năm 2011 xuống còn 0,87% năm 2015.

3. Chi ngân sách chủ yếu cho chi thường xuyên và đầu tư xây dựng cơ bản: Chi thường xuyên chiếm tỷ trọng cao, từ 72,98% năm 2011 lên đến 84,31% năm 2015, trong đó chi cho sự nghiệp giáo dục tăng từ 15,62% lên 38,78% tổng chi ngân sách. Chi đầu tư xây dựng cơ bản chiếm tỷ trọng giảm từ 23,42% xuống còn 11,11% trong cùng giai đoạn.

4. Cơ chế phân cấp quản lý ngân sách còn nhiều hạn chế: Việc phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi chưa thực sự phù hợp với đặc điểm kinh tế - xã hội địa phương, dẫn đến tình trạng mất cân đối ngân sách, khó khăn trong quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính. Tư tưởng bao cấp và cơ chế "xin - cho" vẫn còn tồn tại, hạn chế tính chủ động của các đơn vị sử dụng ngân sách.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ đặc điểm kinh tế nông nghiệp, nguồn thu chủ yếu dựa vào đất đai và các khoản thu không ổn định, khiến ngân sách địa phương dễ bị ảnh hưởng bởi biến động thị trường bất động sản và chính sách thuế. So với các nghiên cứu trong ngành tài chính công, tình trạng mất cân đối ngân sách địa phương do phụ thuộc vào nguồn thu đất đai là phổ biến ở nhiều địa phương có cơ cấu kinh tế tương tự.

Việc chi ngân sách tập trung nhiều vào chi thường xuyên, đặc biệt là giáo dục, phản ánh sự ưu tiên của chính quyền địa phương đối với phát triển nguồn nhân lực, tuy nhiên cũng đặt áp lực lớn lên cân đối ngân sách. Chi đầu tư xây dựng cơ bản giảm tỷ trọng cho thấy khó khăn trong huy động vốn đầu tư phát triển hạ tầng, ảnh hưởng đến khả năng phát triển kinh tế bền vững.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ cột thể hiện tổng thu, tổng chi qua các năm, biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu thu và chi ngân sách năm 2015, giúp minh họa rõ nét sự biến động và phân bổ nguồn lực tài chính.

Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hoàn thiện cơ chế phân cấp quản lý ngân sách, nhằm tăng cường tính chủ động, minh bạch và hiệu quả sử dụng ngân sách địa phương, đồng thời đảm bảo sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường phân cấp nguồn thu phù hợp với đặc điểm địa phương: Đề xuất điều chỉnh cơ cấu nguồn thu, giảm sự phụ thuộc vào thu tiền sử dụng đất, tăng cường khai thác các nguồn thu ngoài đất đai như thuế thu nhập cá nhân, thuế doanh nghiệp địa phương. Chủ thể thực hiện: UBND huyện phối hợp với Sở Tài chính thành phố, thời gian: 2017-2018.

2. Hoàn thiện phân cấp nhiệm vụ chi ngân sách: Rà soát, phân bổ lại nhiệm vụ chi giữa các cấp ngân sách, ưu tiên chi đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng và các chương trình phát triển kinh tế - xã hội trọng điểm. Chủ thể thực hiện: Hội đồng nhân dân huyện, UBND huyện, thời gian: 2017-2019.

3. Nâng cao năng lực quản lý tài chính công cho cán bộ địa phương: Tổ chức đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn về quản lý ngân sách, kế toán công cho cán bộ quản lý ngân sách cấp huyện và xã nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng ngân sách. Chủ thể thực hiện: Sở Tài chính, Trường Đại học Hải Phòng, thời gian: 2017-2020.

4. Tăng cường công khai, minh bạch trong quản lý ngân sách: Xây dựng hệ thống báo cáo, giám sát ngân sách công khai, tạo điều kiện cho người dân và các tổ chức xã hội tham gia giám sát, nâng cao trách nhiệm giải trình của các cấp chính quyền. Chủ thể thực hiện: UBND huyện, Ban Tài chính - Kế hoạch, thời gian: 2017 trở đi.

5. Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành trong quản lý ngân sách: Thiết lập cơ chế phối hợp giữa các ngành tài chính, kế hoạch đầu tư, quản lý đất đai và các đơn vị liên quan để đảm bảo đồng bộ trong phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi. Chủ thể thực hiện: UBND huyện, các phòng ban chuyên môn, thời gian: 2017-2018.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý ngân sách địa phương: Giúp hiểu rõ cơ chế phân cấp quản lý ngân sách, từ đó nâng cao hiệu quả công tác lập dự toán, phân bổ và sử dụng ngân sách.

2. Nhà hoạch định chính sách tài chính công: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng, điều chỉnh chính sách phân cấp ngân sách phù hợp với đặc điểm kinh tế - xã hội địa phương.

3. Giảng viên và sinh viên ngành quản lý kinh tế, tài chính công: Là tài liệu tham khảo bổ ích về lý luận và thực tiễn phân cấp quản lý ngân sách nhà nước tại cấp huyện.

4. Các tổ chức nghiên cứu và tư vấn phát triển kinh tế địa phương: Hỗ trợ đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển tài chính công địa phương hiệu quả, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước là gì?
   Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước là việc phân chia trách nhiệm, quyền hạn giữa các cấp chính quyền trong tổ chức tạo lập và sử dụng ngân sách nhằm phát huy tính tự chủ và hiệu quả quản lý tài chính công. Ví dụ, ngân sách cấp huyện được giao nhiệm vụ thu, chi theo phân cấp của ngân sách cấp trên.

2. Tại sao phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi lại quan trọng đối với địa phương?
   Phân cấp giúp địa phương chủ động trong việc huy động và sử dụng nguồn lực tài chính phù hợp với đặc điểm kinh tế - xã hội, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế và đảm bảo an sinh xã hội. Ví dụ, huyện Kiến Thụy có thể tự quản lý các khoản thu như thuế môn bài, thu tiền thuê đất để phục vụ nhiệm vụ chi địa phương.

3. Những khó khăn chính trong phân cấp quản lý ngân sách tại huyện Kiến Thụy là gì?
   Khó khăn gồm sự phụ thuộc lớn vào nguồn thu tiền sử dụng đất không ổn định, tư tưởng bao cấp còn tồn tại, năng lực quản lý tài chính hạn chế và cơ chế phân cấp chưa phù hợp với thực tế phát triển kinh tế địa phương.

4. Các biện pháp nào được đề xuất để hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách?
   Các biện pháp gồm điều chỉnh cơ cấu nguồn thu, phân bổ lại nhiệm vụ chi, nâng cao năng lực quản lý tài chính, tăng cường minh bạch và xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành. Ví dụ, tổ chức đào tạo cán bộ quản lý ngân sách để nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách.

5. Làm thế nào để đảm bảo tính minh bạch trong quản lý ngân sách địa phương?
   Đảm bảo công khai dự toán, quyết toán ngân sách, xây dựng hệ thống báo cáo minh bạch và tạo điều kiện cho người dân, tổ chức xã hội tham gia giám sát. Ví dụ, huyện Kiến Thụy có thể công khai các khoản chi ngân sách trên cổng thông tin điện tử để người dân theo dõi.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và phân tích thực trạng phân cấp quản lý nguồn thu và nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Kiến Thụy giai đoạn 2011-2015.
• Phân tích số liệu cho thấy tổng thu ngân sách tăng trưởng ổn định nhưng cơ cấu nguồn thu chưa bền vững, chi ngân sách tập trung nhiều vào chi thường xuyên, đặc biệt là giáo dục.
• Cơ chế phân cấp hiện hành còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý và sử dụng ngân sách địa phương.
• Đề xuất các biện pháp hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách nhằm tăng cường tính chủ động, minh bạch và hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính.
• Khuyến nghị triển khai các giải pháp trong giai đoạn 2017-2020, đồng thời tiếp tục nghiên cứu, đánh giá để điều chỉnh phù hợp với thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Call-to-action: Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách địa phương, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại huyện Kiến Thụy và các địa phương tương tự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ ĐỊA PHƯƠNG 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về ngân sách nhà nước Hoạt động NSNN là sự thể hiện các mặt hoạt động kinh tế - xã hội của Nhà nước ở tầm vĩ mô. Vai trò của NSNN trong hệ thống tài chính nói chung, cũng như trong khu vực tài chính nhà nước nói riêng, NSNN luôn giữ vị trí trọng yếu trong việc đảm bảo cho sự tồn tại cũng như đối với các hoạt động của nhà nước.[9, tr12] Tại điều 1 Luật NSNN được Quốc hội khoá XI nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua tại kỳ họp thứ hai, năm 2002 cũng khẳng định: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.[10, tr8] Với khái niệm trên, khi nói đến ngân sách nhà nước, người ta thường đề cập tới 3 đặc tính cơ bản: + Tính pháp lý: Được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thực hiện.

+ Tính kinh tế: Phản ảnh các khoản thu và các khoản chi + Tính niên độ: Thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định Xét về bên trong thì ngân sách nhà nước được đặc trưng bằng các mối quan hệ kinh tế trong quá trình tạo lập, phân phối sử dụng các nguồn tài chính quốc gia để phục vụ cho việc thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của NN 1. Khái niệm phân cấp quản lý NSNN Hệ thống chính quyền nhà nước được tổ chức thành nhiều cấp và mỗi cấp đều được phân giao những nhiệm vụ nhất định. Để thực hiện những 5 nhiệm vụ đó, mỗi cấp lại được phân giao những quyền hạn cụ thể về nhân sự, kinh tế, hành chính và ngân sách. Việc hĩnh thành hệ thống ngân sách nhà nước gồm nhiều cấp thi việc phân cấp ngân sách nhà nước là một tất yếu khách quan.

Bởi vĩ mỗi cấp ngân sách nhà nước đều có nhiệm vụ thu, chi mang tính độc lập. Trong việc tổ chức quản lý tài chính nhà nước nếu cơ chế phân cấp quản lý ngân sách nhà nước được thiết lập phù họp thi tĩnh hĩnh quản lý tài chính và ngân sách nhà nước sẽ được cải thiện góp phần thúc đẩy sự phát triển ổn định của nền kinh tế - xã hội. Sự phân giao về ngân sách cho các cấp chính quyền làm nảy sinh khái niệm về phân cấp quản lý ngân sách. Có thể hiểu về phân cấp quản lý ngân sách nhà nước như sau: Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước là việc phân định phạm vi trách nhiệm, quyền hạn của các cấp chính quyền nhà nước từ trung ương tới địa phương trong quá trĩnh tổ chức tạo lập và sử dụng ngân sách nhà nước phục vụ cho việc thực thi chức năng nhiệm vụ của nhà nước.

Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước chỉ xảy ra khi ở đó có nhiều cấp ngân sách, phân cấp ngân sách thể hiện mối quan hệ giữa các cấp chính quyền địa phương. Những nguyên tắc cơ bản trong quản lý NSNN Để phát huy vai trò, chức năng của ngân sách nhà nước trong đời sống kinh tế - xã hội, trên cơ sở nghiên cứu lý luận và các kinh nghiệm sử dụng công cụ ngân sách nhà nước ở nước ta, khái quát hoá kết quả nghiên cứu, khảo sát và đánh giá thực tiễn đã đưa ra một số nguyên tắc như sau: Một là, Nguyên tắc thống nhất, tập trung dân chủ: Điều 6 Hiến pháp nước cộng hoà XHCN Việt nam năm 1992 quy định: “Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan khác của Nhà nước đều tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ”. 6 Hai là, Nguyên tắc công khai minh bạch: Công khai là để mọi người đều được biết, Minh bạch là làm cho mọi việc trở nên rõ ràng, dễ hiểu. Quản lý ngân sách phải công khai minh bạch xuất phát từ đòi hỏi chính đáng của người dân với tư cách là người nộp thuế cho nhà nước.

Quy tắc chung về tính minh bạch gồm các nội dung chủ yếu là: - Ngân sách phải đảm bảo tính toàn diện. Điều này có nghĩa là các hoạt động trong và ngoài ngân sách đều được phản ánh vào tài liệu trình cấp có thẩm quyền xem xét quyết định. - Đảm bảo tính khách quan độc lập. Các cấp, các đơn vị dự toán, các tổ chức cá nhân được NSNN hỗ trợ phải công khai dự toán và quyết toán ngân sách, Nội dung công khai theo các biểu mẫu quy định, thời gian công khai được quy định rõ đối với từng cấp ngân sách.

Ba là, Nguyên tắc đảm bảo trách nhiệm: Nhà nước phải đảm bảo trách nhiệm trước nhân dân về toàn bộ quá trình quản lý ngân sách. Chịu trách nhiệm hữu hiệu bao gồm khả năng điều trần và gánh chịu hậu quả. Bốn là, Nguyên tắc đảm bảo cân đối NSNN: Cân đối NSNN ngoài sự cân bằng về thu, chi còn là sự hài hoà họp lý trong cơ cấu thu, chi giữa các khoản thu, chi; các lĩnh vực, các ngành; các cấp chính quyền thậm chí ngay cả giữa các thế hệ (ví dụ: vay nợ). Đảm bảo cân đối ngân sách là một đòi hỏi khách quan xuất phát từ vai trò nhà nước trong can thiệp vào nền kinh tế thị trường với mục tiêu ổn định, hiệu quả và công bàng.

Vĩ vậy tính toán nhu cầu chi sát với khả năng thu trong khi lập ngân sách là rất quan trọng. Các khoản chi chỉ được phép thực hiện khi đã có đủ các nguồn bù đắp. Hình thức, nội dung quản lý phân cấp quản lý NSNN 1. Hình thức phân cấp quản lý NSNN Trong các chiến lược phân cấp ở các nước, phân cấp quản lý NSNN thường đề cập đến việc nên trao cho CQĐP những nguồn thu và chức năng 7 chi tiêu nào; và mức độ tự chủ của CQĐP là như thế nào đối với các chức năng được giao.

Tuy nhiên, phân cấp quản lý NSNN không chỉ liên quan đến ngân sách mà còn nhằm thúc đẩy trách nhiệm chính trị, hiệu quả kinh tế và minh bạch ở CQĐP.Chính vì vậy, trong quá trình cải cách phân cấp quản lý NSNN, các vấn đề liên quan đến thể chế như quyền và trách nhiệm của các cấp chính quyền cần được xây dựng và tuân thủ. Theo đó, xét dưới góc độ thẩm quyền, có thể phân chia phân cấp quản lý NSNNtheo các hình thức như phân cấp hành chính: Tản quyền: là cách thức chuyển giao quyền thực thi các nhiệm vụ từ CQTƯ cho các cơ quan đại diện của nó đặt tại các địa phương. Theo Rondinelli và Nellis (1986), tản quyền là hình thức mà trong đó các cơ quan hành chính đặt tại địa phương là chi nhánh của CQTƯ được chỉ định và chịu trách nhiệm trực tiếp đối với CQTƯ. Đây là hình thức có mức độ phân cấp bằng không nếu nhìn từ mối quan hệ giữa các cấp chính quyền, thậm chí có thể không coi đó là một hình thức phân cấp vì việc chuyển giao nhiệm vụ và quyền hạn chỉ diễn ra trong nội bộ ngành dọc của một cấp chính quyền.

Hình thức này tương ứng với cách thức tổ chức quản lý NSNN theo đơn vị dự toán cấp 1, cấp 2 và cấp 3 ở Việt Nam hiện nay. Ủy quyền: là việc CQTƯ chuyển giao quyền quyết định và trách nhiệm điều hành các hoạt động cho CQĐP. Tuy nhiên, các CQĐP không được độc lập hoàn toàn và phải chịu sự hướng dẫn, kiểm soát của CQTƯ khi thực hiện những nhiệm vụ này. Trong hình thức phân cấp này, CQĐP thay mặt CQTƯ để ra quyết định, song CQTƯ vẫn chịu trách nhiệm về các quyết định.Có thể nói, đây là hình thức phân cấp quản lý NSNNchủ yếu ở Việt Nam.

Theo Luật NSNN năm 2002, phân cấp quản lý NSNN được hiểu là sự phân chia nhiệm vụ, quyền hạn trong quản lý ngân sách giữa các cấp chính quyền. Mọi quyền quyết định quan trọng về NSNN tập trung ở CQTƯ. 8 Trao quyền: là mức độ đảm bảo tính độc lập cao nhất của CQĐP. Trao quyền ám chỉ đến việc tạo ra một đơn vị độc lập nằm ngoài sự kiểm soát của CQTƯ.

Nói cách khác, khi một CQĐP được trao quyền, nó được hoàn toàn độc lập ra quyết định mà không phải chịu sự kiểm soát nào từ phía CQTƯ. Ví dụ, CQĐP được tự định ra thuế suất hay được tự áp đặt một loại thuế mới. Hình thức này thường được áp dụng trong các mô hình tổ chức nhà nước liên bang. Các quốc gia lựa chọn hình thức phân cấp quản lý NSNN gắn với cách thức tổ chức bộ máy nhà nước của mình.

Mức độ phân cấp quản lý NSNN cao nhất là trao quyền thường được thấy ở trong mô hình nhà nước liên bang. Ngược lại, các hình thức phân cấp ở mức độ thấp hơn thường được thấy ở mô hình nhà nước đơn nhất. Trên thực tế, phân cấp quản lý NSNN có sự hòa trộn giữa các hình thức khác nhau. Ví dụ như Việt Nam, phân cấp quản lý NSNN chủ yếu thực hiện theo hình thức ủy quyền, có nghĩa có sự phân chia nhiệm vụ và quyền hạn trong quản lý các nguồn thu và nhiệm vụ chi của NSNN giữa các cấp chính quyền, mà thẩm quyền quyết định thuộc về CQTƯ.

Quốc hội quyết định các sắc thuế, thuế suất và cơ sởtính thuế, quyết định phân chia nguồn thu, nhiệm vụ chi cho CQĐP. Các CQĐP thực hiện các nhiệm vụ được phân cấp trong phạm vi giới hạn về quyền lực, các quyết định của CQĐP về ngân sách phải dựa trên cơ sở các qui định mà CQTƯ đã phê chuẩn. Tuy nhiên, Luật NSNN(2002) cũng cho phép chính quyền cấp tỉnh quyết định phân cấp các nguồn thu, nhiệm vụ chi cho chính quyền cấp dưới, quyết định một số loại phí và lệ phí ở địa phương gần giống như hình thức trao quyền. Mục tiêu, vai trò của phân cấp quản lý NSNN a) Mục tiêu của phân cấp quản lý NSNN Một là, Phát huy tính năng động sáng tạo, quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền các cấp, nhằm phục vụ tốt nhất nhiệm vụ phát triển 9 kinh tế, đảm bảo an ninh quốc phòng, xoá đói giảm nghèo, thúc đẩy nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển, thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực, đẩy mạnh tiến trình cải cách hành chính.

[12, tr37] Hai là, Tạo ra sự đồng bộ thống nhất trong hệ thống thể chế, văn bản quy phạm pháp luật gắn với đổi mới cơ chế và đảm bảo quyền tự chủ tự chịu trách nhiệm của các đơn vị cơ sở.