Chương 1 QUAN LÝ NGÂN SÁCH CAP XÃ: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIEM CUA MOT SO DIA PHƯƠNG 1. Khai niệm, đặc diém va vai trò của ngân sách cap xã 1. Khái niệm Hiện nay, có khá nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về ngân sách Nhà nước nên cũng có không ít những quan điểm khác nhau khi xác lập nội hàm cho khái niệm ngân sách Nhà nước. Để có được cái nhìn đầy đủ hơn về ngân sách Nhà nước và ngân sách cấp xã nói riêng, chúng tôi giới thuyết lại một số khái niệm đang được tiếp cận nhiều trong lĩnh vực chuyên ngành hiện nay; đồng thời, trình bày quan điêm vê ngân sách cap xã với mục đích định hướng tiép cận, nghiên cứu.1 Ngân sách Nhà nước Theo nguồn mở http://vi.org thì: “Ngân sách nhà nước, hay ngân sách chính phủ, là một phạm trù kinh tế và là phạm trù lịch sử; là một thành phần trong hệ thống tài chính.
Thuật ngữ "Ngân sách nhà nước" được sử dụng rộng rãi trong đời sống kinh tế, xã hội ở mọi quốc gia. Song quan niệm về ngân sách nhà nước lại chưa thống nhất, người ta đã đưa ra nhiều định nghĩa về ngân sách nhà nước tùy theo các trường phái và các lĩnh vực nghiên cứu. Các nhà kinh tế Nga quan niệm: Ngân sách nhà nước là bảng liệt kê các khoản thu, chi bằng tiền trong một giai đoạn nhât định của quôc gia”. Sự hình thành và phát triển của ngân sách nhà nước gan liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hóa - tiền tệ trong các phương thức sản xuất của cộng đồng và nhà nước của từng cộng đồng.
Nói cách khác, sự ra đời của nhà nước, sự ton tại của kinh tế hàng hóa - tiền tệ là những tiền đề cho sự phat sinh, ton tại và phát triên của ngân sách nhà nước. Ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách trung ương là ngân sách của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và các cơ quan khác ở trung ương. Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân dân Theo Luật ngân sách nhà nước Việt Nam (01/2002/QH11) thông qua tại kỳ hop thứ 2 Quốc Hội khóa 11 ngày 16/12/2002 định nghĩa: “ Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của nha nước đã được cơ quan Nhà nước có thầm quyền quyết định và thực hiện trong một năm dé đảm bảo thực hiện các chức năng,nhiệm vụ của Nhà nước”.
Tuy có nhiêu quan niệm về ngân sách Nhà nước nhưng giữa chúng cũng có những điểm chung: - Ngân sách Nhà nước gắn với quyền lực của Nhà nước. Các hoạt động thu, chi ngân sách mang tính bắt buộc. - Ngan sách Nhà nước được hình thành và sử dụng nhằm duy tri sự ton tại của bộ máy nhà nước và thực hiện các chức năng của Nhà nước. - Dé tránh lạm quyền trong việc hình thành va sử dụng ngân sách nhà nước, cơ quan lập pháp phải ban hành Luật ngân sách và nhiều quy định khác.
Do đó, các hoạt động liên quan đến ngân sách nhà nước phải tuân thủ pháp luật. - _ Ngân sách nhà nước thê hiện quan hệ kinh tế, tài chính giữa Nhà nước và các chủ thê kinh tế khác của nền kinh tế thị trường trong quá trình phân bồ, sử dung nguồn lực của nền kinh tế; phân phối và phân phối lại thu nhập. - Ngan sách nhà nước là công cụ điều tiết kinh tế vĩ mô: định hướng phát triển sản xuất, điều tiết thị trường, bình én giá ca, thực hiện công bang xa hội. Đồng thời, ngân sách Nha nước còn là công cụ thúc đây phat triển kinh tế.
Ngân sách nhà nước là công cụ định hướng hình thành cơ cấu kinh tế mới, kích thích phát triển sản xuất kinh doanh và chống độc quyền; định hướng hoạt động của các chủ thể trong nền kinh tế. Ngân sách cấp xã Ngân sách cấp xã là một khâu trong hệ thống ngân sách quốc gia, phản ánh các mối quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước cấp xã khi Nhà nước cấp xã tham gia vào phân phối các nguồn tài chính trong nền kinh tế nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước cấp xã trên cơ sở luật định. Hoạt động tài chính xã bao gồm ngân sách xã và các hoạt động tài chính khác của xã. Ngân sách xã có thé hiểu là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước cấp xã đã được cơ quan nha nước có thâm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm dé đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước cấp xã.
Tuy nhiên, có nhiều phương diện tiếp cận để có cái nhìn bao quát, chính vì thế, ở những góc độ tiếp cận khác nhau có một cách định danh khác nhau về ngân sách xã. Trong đó: Xét về hình thức biểu hiện bề ngoài có thể nhận thấy ngân sách xã là toàn bộ các khoản thu, chỉ trong dự toán đã được hội đồng nhân dân cấp xã quyết định và được thực hiện trong một năm nhằm đảm bảo nguồn tài chính cho chính quyền nhà nước cấp xã trong quá trình thực hiện các chức năng, nhiệm vụ về quản lý kinh tế, xã hội trên địa bản. Xét về bản chất, ngân sách xã là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa chính quyền nhà nước cấp xã với các chủ thê khác phát sinh trong quá trình phân phối các nguồn tài chính nhằm tạo lập quỹ ngân sách xã; Trên cơ sở đó mà đáp ứng các nhu cầu chi gắn với việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền nhà nước cấp xã. Quỹ ngân sách xã là toàn bộ các khoản tiền của nhà nước cấp xã, có trên tài khoản của ngân sách nhà nước câp xã.
Như vậy, Ngân sách sách xã là kế hoạch thu chỉ tài chính của chính quyền cấp xã, để đảm bảo điều kiện vật chất cho Hội đồng nhân dân và Ủy ban hành chính xã làm tròn chức trách, nhiệm vụ của mình; đảm bảo việc chấp hành pháp luật, giữ vững trật tự trị an, bảo vệ tai sản công cộng, bảo hộ quyền lợi hợp pháp của công dân, quản lý mọi hoạt động kinh tê, văn hóa, xã hội trong xã, động viên và giám sát các hợp tác xã và công dân thi hành nghiêm chỉnh các nghĩa vụ đôi với Nhà nước. Cấp ngân sách được hình thành trên cơ sở cấp chính quyền nhà nước, phù hợp với mô hình tô chức hệ thống chính quyền nhà nước ta hiện nay, hệ thống Ngân sách Nhà nước ta bao gồm Ngân sách Trung ương và Ngân sách địa phương. trong đó, Ngân sách Trung ương gồm: Ngân sách cấp tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là ngân sách cấp tỉnh). Ngân sách cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách cấp huyện).
Ngân sách cấp xã, phường, thị tran (gọi chung là ngân sách cấp xã). Ngân sách địa phương là tên chung đê chỉ các câp ngân sách của các câp chính quyên bên dưới phù hợp với địa giới hành chính các câp. Ngoài ngân sách xã chưa có đơn vi dự toán, các cap ngân sách khác đêu bao gôm một sô don vi dự toán của cấp ấy hợp thành. Ngân sách cấp tỉnh phản ánh nhiệm vụ thu, chi theo lãnh thổ, đảm bảo thực hiện các nhiệm vụ tổ chức quản lý toàn diện kinh tế, xã hội của chính quyền cấp tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương.
Cấp xã, phường, thị trấn là đơn vị hành chính cơ sở nên ngân sách cấp xã có tam quan trọng đặc biệt và cũng có đặc thù riêng: nguồn thu được khai thác trực tiếp trên địa bàn và nhiệm vụ chi cũng được bồ trí dé phục vụ cho mục đích trực tiếp của cộng đồng dân cư trong xã mà không thông qua một khâu trung gian nào. Ngân sách xã là cấp ngân sách cơ sở trong hệ thống ngân sách nhà nước, đảm bảo điều kiện tài chính để chính quyền xã chủ động khai thác các thế mạnh về đất đai, phát triển kinh tế, xã hội, xây dựng nông thôn mới, thực hiện các chính sách xã hội, giữ gìn an ninh, trật tự trên địa bản. Trong quá trình định danh Ngân sách câp xã, các nhà nghiên cứu đã xem xét từ nhiêu góc độ đê có cái nhìn chung nhât. Vê cơ bản, các nhà nghiên cứu thông nhât cơ bản về việc định danh Ngân sách ở một sô nội dung sau: Xét từ nguồn gốc xuất hiện Ngân sách Nhà nước nói chung và Ngân sách xã nói riêng, thì các nhà nghiên cứu đều nhất trí rằng: Sự xuất hiện và tồn tại của Nhà nước và nên kinh tế hàng hóa - tiền tệ đã tạo ra những điều kiện cần và đủ cho Ngân sách nha nước ra đời và tồn tại.
Chừng nao con ton tai cả 2 điều kiện trên, thì Ngân sách Nhà nước vẫn còn tôn tại. Xét từ hình thức biểu hiện bề ngoài có thể nhận thấy: Ngân sách xã là toàn bộ các khoản thu chi trong dự toán đã được Hội đồng nhân dân xã quyết định và thực hiện trong một năm nhằm đảm bảo nguồn tài chính cho chính quyền Nhà nước cấp xã trong quá trình thực hiện các chức năng nhiệm vụ về quản lý kinh tế, xã hội trên địa ban. Xét từ bản chat: Ngân sách xã là các hệ thong các quan hệ kinh tế giữa chính quyền Nhà nước cấp xã với các chủ thể khác phát sinh trong quá trình phân phối các nguồn tài chính nhằm tạo lập quỹ Ngân sách xã; Trên cơ sở đó mà đáp ứng cho các nhu cầu chỉ gan với việc thực hiện các chức năng nhiệm vụ của chính quyền Nhà nước cấp xã. Như vậy, theo chúng tôi Ngân sách xã là điều kiện tồn tại của hệ thống hành chính Nhà nước cấp xã, đảm bảo về mặt tài chính để các đơn vị hành chính cấp xã thực hiện nhiệm vụ quản lý kinh tế, xã hội trên địa bàn; đồng thời để xây dựng phát triển kinh tế xã hội địa phương, phục vụ lợi ích dân sinh.
Đặc diém của ngân sách xã - Việc tạo lập và sử dụng quỹ tài chính xã găn liên với quyên lực của Nhà nước và việc thực hiện các chức năng của Nhà nước, được Nhà nước tiên hành trên cơ sở những luật lệ nhất định.