Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BIỆN PHÁP KHẨN CẤP TẠM THỜI TRONG GIẢI QUYẾT VỤ ÁN TRANH CHẤP KINH DOANH THƯƠNG MẠI TẠI TÒA ÁN 1. Khái niệm, đặc điểm của các biện pháp khẩn cấp tạm thời trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại tòa án.Khái niệm Biện pháp khẩn cấp tạm thời là biện pháp do Tòa án quyết định trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự hoặc được áp dụng độc lập với vụ việc đó nhằm đáp ứng nhu cầu cấp bách của đương sự, bảo toàn tình trạng tài sản, bảo vệ chứng cứ hoặc bảo đảm cho việc thi hành án dân sự. Dưới góc độ ngôn ngữ học, BPKCTT là một cụm từ được ghép bởi ba từ: “biện pháp”, “khẩn cấp” và “tạm thời”. Theo Từ điển tiếng Việt giải thích: “biện pháp” là một danh từ, chỉ cách làm, cách thức tiến hành, cách giải quyết một vấn đề cụ thể 1.
“Khẩn cấp” là một tính từ chỉ sự gấp gáp, cần kíp, phải giải quyết ngay, không thể trì hoãn được2. Về thuật ngữ “tạm thời”, thuật ngữ này là một tính từ, có nghĩa là tạm trong một thời gian ngắn trước mắt, không có tính chất lâu dài, ổn định3. Như vậy, nếu ghép nghĩa của các cụm từ trên với nhau, chúng ta có thể hiểu: BPKCTT là cách giải quyết tạm một vấn đề nào đó, là cách thức giải quyết gấp gáp, tạm thời trong thời gian ngắn trước mắt. Dưới góc độ là các biện pháp cụ thể, BPKCTT được nhìn nhận xuất phát từ yêu cầu giải quyết vụ việc của tòa án phải bảo đảm nguyên tắc giải quyết kịp thời để từ đó bảo vệ kịp thời quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự.
Muốn vậy, một trong những biện pháp cần phải thực hiện là trong những trường hợp khẩn cấp như một bên đương sự cần được đáp ứng ngay nhu cầu cấp bách, chứng cứ dùng để giải quyết vụ 1 Nguyễn Như Ý (Chủ biên), Đại Từ điển Tiếng Việt, Nxb Văn hóa thông tin.161 2 Nguyễn Như Ý (Chủ biên), Đại Từ điển Tiếng Việt, Nxb Văn hóa thông tin.447 3 Nguyễn Như Ý (Chủ biên), Đại Từ điển Tiếng Việt, Nxb Văn hóa thông tin. 9 6 việc cần được bảo vệ ngay để khỏi bị hủy hoại, tài sản cần được bảo toàn ngay để bảo đảm khả năng thi hành án…, tòa án phải có ngay biện pháp can thiệp thích hợp, có tính bắt buộc phải thực hiện để bảo vệ tạm thời quyền, lợi ích của đương sự. Tòa án quyết định áp dụng trong quá trình tố tụng để giải quyết vụ việc dân sự thì biện pháp khẩn cấp tạm thời có những điểm khác biệt, vừa mang tính khẩn cấp, vừa mang tính tạm thời. Tính khẩn cấp của biện pháp này được thể hiện ở chổ Tòa án phải ra quyết định áp dụng ngay và quyết định này được thực hiện ngay sau khi được Tòa án quyết định áp dụng, nếu không sẽ mất hết ý nghĩa, tác dụng.
Tính tạm thời của biện pháp này được thể hiện ở chổ, quyết định áp dụng chưa phải là quyết định cuối cùng về giải quyết vụ việc đây chỉ là biện pháp tạm thời được áp dụng trong quá trình giải quyết vụ việc. Sau khi áp dụng, nếu lý do của việc áp dụng không còn nữa thì Tòa án có thể hủy bỏ quyết định này. Tuy nhiên, việc áp dụng có thể gây thiệt hại đến quyền, lợi ích của người bị áp dụng và người khác. Do vậy, Tòa án phải xem xét thật thận trọng trước khi quyết định áp dụng biện pháp này và phải thực hiện đúng các quy định của pháp luật để tránh gây thiệt hại cho đương sự và các chủ thể khác.
Theo phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Duy Nghĩa: “BPKCTT là một công đoạn tố tụng nhằm giúp cơ quan tài phán can thiệp nhanh chóng, kịp thời nhằm bảo vệ chứng cứ, tài sản hoặc các bảo đảm thiết yếu khác cho thi hành các nghĩa vụ trong khi phiên tranh tụng chính chưa kết thúc. Là một công đoạn tố tụng trong quy trình gi ải quyết vụ việc nói chung nhưng thực chất BPKCTT là một quy trình tự quy định về quyền yêu cầu, thẩm quyền xem xét và ban hành các quyết định tố tụng, các đảm bảo, quyền khiếu nại và yêu cầu đền bù thiệt hại nếu có. Quy trình này là một phần phụ , phát sinh, có tính chất chuẩn bị, bổ trợ cho thủ tục tố tụng chính đáng được cơ quan tài phán thụ lý” 4. Từ đó có thể suy ra biện pháp khẩn cấp tạm thời trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại cũng được hiểu là biện pháp, do Tòa án quyết định trong quá 4 PGS.TS Phạm Duy Nghĩa trong "Biện pháp khẩn cấp tạm thời trong tố tụng trọng tài", Tạp chí nghiên cứu lập pháp số 23,tr 77 7 trình giải quyết vụ việc có liên quan đến các chủ thể kinh doanh nhằm đáp ứng nhu cầu cấp bách của chủ thể kinh doanh, bảo vệ bằng chứng đúng lúc, kịp thời và tính có hiệu lực ngay sau khi ban hành.
Đặc điểm So với các biện pháp khác như biện pháp hòa giải, biện pháp chứng minh… mà Tòa án dùng để giải quyết vụ việc dân sự, BPKCTT là một biện pháp quan trọng, có ý nghĩa rất lớn trong việc bảo vệ trên thực tế quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự. Tuy nhiên, so với các biện pháp khác, BPKCTT có những đặc điểm đặc trưng mà các biện pháp khác không có, đó là tính khẩn cấp, tính tạm thời, tính có hiệu lực thi hành ngay. * Tính khẩn cấp đặt ra choTòa án trách nhiệm xem xét áp dụng một cách nhanh chóng nhất mới có ý nghĩa và đạt được mục đích của việc áp dụng 5. Như vậy, tính khẩn cấp sẽ là một đặc tính cần phân biệt biện pháp khẩn cấp tạm thời với các biện pháp giải quyết khác của Tòa án như biện pháp hòa giải, biện pháp chứng minh…Các biện pháp tố tụng khác đó không có tính khẩn cấp còn biện pháp khẩn cấp tạm thời trong tố tụng Tòa án luôn thể hiện tính khẩn cấp và chính thuộc tính khẩn cấp này dẫn đến thuộc tính thứ hai, tính tạm thời của biện pháp khẩn cấp tạm thời trong tố tụng Tòa án khi giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại.
* Tính tạm thời thể hiện ở chổ nội dung quyền và nghĩa vụ các bên thực hiện trong quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời chưa phải là nội dung giải quyết vụ tranh chấp, chưa phải là quyết định cuối cùng. Mặt khác, sau khi đã áp dụng Tòa án có thể thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp đó bằng một quyết định 6. Như vậy, không phải trường hợp nào quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời cũng có hiệu lực cho đến khi Tòa án ra được Bản án, quyết định chính thức giải quyết nội 5 Nguyễn Thị Hoài Thương, “Áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại tại Tòa án: Những vấn đề đặt ra cho việc hoàn thiện Bộ luật Tố tụng Dân sự”, tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Viện Nhà nước và Pháp luật, số 03/2010, tr/74. 6 Nguyễn Thị Bích Thảo, “các biện pháp khẩn cấp tạm thời trong giải quyết tranh chấp về quyên sở hữu trí tuệ tại Tòa án”.
Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 09/2008, tr/50. 8 dung vụ án dân sự mà sẽ có trường hợp hiệu lực của quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời khi có quyết định hủy bỏ, thay đổi biện pháp khẩn cấp tạm thời, lúc đó vẫn chưa có bản án, quyết định chính thức giải quyết vụ án dân sự giải quyết của Tòa án. * Tính có hiệu lực thi hành ngay khi được ban hành Quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời có tính cưỡng chế theo quy định pháp luật, là cơ sở cho việc đảm bảo thi hành án 7. Tính hiệu lực của quyết định áp dụng BPKCTT so với bản án có hiệu lực thi hành có tính tương đồng vì được đảm bảo thi hành trên thực tế, quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời là một khâu không bắt buộc trong quá trình giải quyết vụ án nhưng lại có tính hiệu lực thi hành ngay bởi mục đích là tài sản, giải quyết về tài sản tranh chấp hoặc bảo vệ tài sản tranh chấp.
Tất cả những đặc tính trên xuất phát từ nhu cầu phải bảo vệ kịp thời quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, giúp cho quá trình giải quyết vụ án được chính xác và hiệu quả. Nếu Tòa án ra quyết định nhanh, mà chậm thi hành án hoặc thủ tục quá rườm rà thì biện pháp khẩn cấp tạm thời cũng không còn ý nghĩa về mặt thực tiễn. Do đó, việc ra quyết định áp dụng và thủ tục tiến hành nhanh chống có vai trò rất quan trọng trong việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại giữa các đương sự. Ý nghĩa và vai trò của biện pháp khẩn cấp tạm thời trong giải quyết vụ án tranh chấp kinh doanh thượng mại tại tòa án 1.
Ý nghĩa Việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời với mục đích là để giải quyết nhu cầu cấp bách của đương sự, bảo toàn tình trạng tài sản, bảo vệ bằng chứng hoặc để bảo đảm việc thi hành án nên việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời mang nhiều ý nghĩa không những đối với việc giải quyết các vụ án của Tòa án mà còn cả đối với việc 7 Khoản 1 Điều 142 Bộ Luật Tố tụng dân sự năm 2015.64 9 bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của đương sự trong giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại. Ngoài ra, việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời đáp ứng kịp thời nhu cầu cấp bách của đương sự, tạo điều kiện cho đương sự, sớm ổn định cuộc sống của họ và những người sống phụ thuộc vào họ. Với ý nghĩa này càng được thể hiện rõ trong khi giải quyết các tranh chấp kinh doanh thương mại. Trước hết, các biện pháp khẩn cấp tạm thời có ý nghĩa rất lớn trong việc giải quyết tranh chấp giữa các đương sự về kinh doanh thương mại: Trong khoảng thời gian từ khi khởi kiện vụ án dân sự đến khi có phán quyết cuối cùng của Tòa án có hiệu lực pháp luật thì mất rất nhiều thời gian.
Đương sự trong kinh doanh thương mại có thể phải gánh chịu những thiệt hại rất lớn do tranh chấp giữa các đương sự gây ra, bao gồm thiệt hại cả vật chất và thiệt hại về tinh thần, sự tranh chấp giữa các đương sự ảnh hưởng rất lớn chỉ trong một thời gian ngắn thì khó khắc phục hậu quả.