CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ NỢ THUẾ, PHÁP LUẬT QUẢN LÝ NỢ THUẾ VÀ CÁC BIỆN PHÁP CƯỠNG CHẾ THI HÀNH NGHĨA VỤ NỘP THUẾ 1. Khái quát chung về nợ thuế và quản lý nợ thuế: 1. Khái quát chung về nợ thuế: a. Khái niệm nợ thuế: Khái niệm “nợ” nói chung thường là một thuật ngữ được dùng để nói đến một nghĩa vụ của một chủ thể (con nợ hay người mắc nợ) phải thực hiện hoặc sẽ phải thực hiện trong hiện tại hoặc trong tương lai đối với một chủ thể khác (chủ nợ).
Khái niệm “nợ” chủ yếu được sử dụng để nói các nghĩa vụ tài sản mà một bên chủ thể phải thực hiện trong các giao dịch dân sự, thương mại như quan hệ vay, mượn tài sản, mua, bán,… Bách khoa toàn thư mở rộng Wikipedia định nghĩa: “Nợ là một thuật ngữ được sử dụng trong trường hợp nợ về tài sản. Tuy nhiên, nợ cũng có thể được sử dụng để chỉ các nghĩa vụ khác. Trong trường hợp nợ tài sản thì nợ là một cách sử dụng sức mua trước khi kiếm đủ tổng số tiền để trả cho sức mua đó”. Nợ là một phần của tổng tài sản mà người mượn phải trả cho người cho mượn ở một hay nhiều thời điểm trong tương lai.
Nợ như vậy bao gồm: nợ vay ngân hàng, nợ qua việc bán trái phiếu, nợ tiền trả trước của khách hàng hoặc nợ từ bổn phận phải chi trả khác (chẳng hạn: Nhà nước nợ công chức tiền hưu trí hứa hẹn sau khi về hưu). Nợ như trên không bao gồm cổ phiếu hay phần hùn vốn vào các tổ chức kinh tế. Tuy nhiên, khi nói đến nợ thuế thì lại không hoàn toàn như vậy. Nợ thuế là một trong những đặc trưng thể hiện ở sự phát triển của ngành thuế.
Ở đây không phải là phần tài sản của cá nhân hay tổ chức đã vay mà là phần tài 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sản cá nhân hay tổ chức thuộc diện phải đóng thuế theo quy định của pháp luật phải nộp vào ngân sách Nhà nước khi phát sinh nghĩa vụ đó trong quá trình sản xuất, kinh doanh theo quy định của pháp luật. Hiện nay chưa có văn bản pháp luật nào định nghĩa cụ thể về “nợ thuế”. Trong Hiến pháp 1992, tại Điều 80 quy định: “Công dân có nghĩa vụ đóng thuế và lao động công ích theo quy định của pháp luật”. Hiến pháp mới năm 2013 tiếp tục kế thừa các quy định trong Hiến pháp năm 1992, riêng nghĩa vụ nộp thuế được sửa đổi về chủ thể là “Mọi người có nghĩa vụ nộp thuế theo luật định” (Điều 47), không chỉ là công dân có nghĩa vụ nộp thuế như Hiến pháp năm 1992.
Tại khoản 3 Điều 7 Luật Quản lý Thuế được (Quốc hội Khóa XI, kỳ họp thứ 10 số 78/2006/QH thông qua ngày 29/11/2006) quy định: “Người nộp thuế có nghĩa vụ nộp tiền thuế đầy đủ đúng thời hạn, đúng địa điểm…”. Nợ thuế nếu hiểu theo nghĩa rộng là nghĩa vụ tài chính phải thực hiện của tổ chức, cá nhân đối với Nhà nước. Thời điểm xác định một chủ thể có nghĩa vụ nộp thuế (có nợ thuế Nhà nước) được tính từ khi có sự kiện pháp lý đã được pháp luật dự liệu phát sinh. Chẳng hạn, trong pháp luật về thuế giá trị gia tăng quy định: “Thời điểm xác định thuế giá trị gia tăng đối với hàng hóa là thời điểm chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng hàng hóa cho người mua, không phân biệt đã thu được tiền hay chưa thu được tiền.
Thời điểm xác định thuế giá trị gia tăng đối với dịch vụ là thời điểm hoàn thành việc cung ứng dịch vụ hoặc thời điểm lập hóa đơn cung ứng dịch vụ, không phân biệt đã thu được tiền hay chưa thu được tiền”. Theo như quy định trên, thời điểm chuyển giao hàng hóa đến người tiêu dùng hoặc thời điểm hoàn thành việc cung ứng dịch vụ, cá nhân (tổ chức) cung ứng hàng hóa, dịch vụ đó đã phát sinh nghĩa vụ nộp thuế. Nói cách khác, cá nhân (tổ chức) này đã phát sinh một khoản nợ thuế đối với Nhà nước và họ cần 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phải thực hiện nghĩa vụ nộp thuế. Tuy nhiên, nếu mỗi khi phát sinh nghĩa vụ nộp thuế, đối tượng nộp thuế lại phải đến địa điểm nộp thuế sẽ mất rất nhiều thời gian, công sức, tiền bạc làm ảnh hưởng đến quá trình sản xuất, kinh doanh.
Vì vậy, trong quản lý thuế, để tạo điều kiện thuận lợi và hạn chế các chi phí cho việc kê khai, thu nộp thuế cho người nộp thuế và các cơ quan quản lý thu thuế của Nhà nước thì pháp luật quy định kỳ tính thuế, kỳ kê khai, nộp thuế. Kỳ tính thuế: là khoảng thời gian để xác định số tiền phải nộp ngân sách Nhà nước theo quy định của pháp luật về thuế mà người nộp thuế phải thực hiện. Chẳng hạn, kỳ tính thuế VAT đối với hàng hóa, dịch vụ kinh doanh trong nước tính thu hàng tháng. Kỳ kê khai, nộp thuế: là khoảng thời gian mà người nộp thuế phải thực hiện kê khai số thuế phải nộp theo kỳ tính thuế và phải nộp tờ khai cho cơ quan thuế và nộp thuế vào Ngân sách Nhà nước theo quy định của pháp luật về thuế.
Như vậy, thời điểm phát sinh nghĩa vụ nộp thuế và thời điểm nộp thuế vào Ngân sách Nhà nước không trùng nhau. Bởi vậy, nợ thuế có thể hiểu theo nghĩa hẹp hơn. Theo nghĩa hẹp, nợ thuế là số tiền thuế mà người có nghĩa vụ nộp thuế phải nộp trong kỳ tính thuế mà đã quá thời hạn phải nộp thuế mà chưa nộp hoặc nộp còn thiếu số tiền thuế phải nộp trong kỳ tính thuế.5 mục IV của quy trình quản lý thu nợ thuế ban hành kèm theo Quyết định số 477/QĐ-TCT ngày 15/5/2008 của Tổng cục trưởng Tổng cục Thuế có quy định: “Tiền nợ thuế là số tiền thuế được xác định phải nộp vào Ngân sách Nhà nước nhưng đã quá thời hạn nộp theo quy định của pháp luật mà chưa nộp vào Ngân sách Nhà nước ”. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thời điểm bắt đầu tính nợ đối với một khoản nợ thuế là ngày tiếp theo ngày hết hạn nộp thuế theo quy định của pháp luật về thuế.
Thời điểm kết thúc tính nợ đối với một khoản nợ thuế là ngày tiếp theo ngày khoản nợ được nộp vào Ngân sách Nhà nước, hoặc ngày có hiệu lực thi hành của văn bản xóa nợ, miễn nộp hoặc xử lý bằng các hình thức khác. “Tuổi nợ thuế” là khoảng thời gian liên tục tính từ thời điểm bắt đầu tính nợ thuế đến thời điểm khoản nợ đó được xác định tuổi. Tuổi nợ được tính theo ngày bao gồm cả ngày nghỉ, ngày lễ. Do có nhiều quan điểm khác nhau về nợ thuế, trong luận văn này sẽ sử dụng khái niệm nợ thuế theo nghĩa hẹp để có cách hiểu thống nhất với các văn bản pháp luật quản lý thuế hiện hành ở Việt Nam hiện nay.
Từ những lập luận ở trên, có thể định nghĩa một cách khái quát về nợ thuế như sau: Nợ thuế là những khoản tiền của thể nhân hoặc pháp nhân (thuộc đối tượng phải nộp thuế theo quy định của pháp luật) chưa nộp hoặc chưa nộp đủ vào Ngân sách Nhà nước sau khi đã hết hạn nộp thuế hoặc hết thời hạn gia hạn nộp thuế. Những đặc trưng cơ bản của nợ thuế: Chủ thể trong quan hệ nợ thuế: Chủ nợ là Nhà nước, người mắc nợ là tổ chức, cá nhân thỏa mãn dấu hiệu luật định phải thực hiện nghĩa vụ nộp thuế cho Nhà nước. Quan hệ nợ thuế: là quan hệ phát sinh trên sơ sở luật định, quan hệ quyền lực và nghĩa vụ (quan hệ hành chính). Quan hệ xử lý nợ thuế là quan hệ được điều chỉnh bằng pháp luật thuế chứ không phải là quan hệ được điều chỉnh bằng pháp luật dân sự hay thương mại.
Nợ thuế là nghĩa vụ tài sản được xác định bằng một số tiền nhất định. Điều 43 Luật Quản lý thuế 2006 cũng quy định: “Đồng tiền nộp thuế là đồng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việt Nam, trừ trường hợp nộp thuế bằng ngoại lệ theo quy định của Chính phủ”. Như vậy, đối tượng nợ thuế phải thực hiện nghĩa vụ của mình xác định bằng số tiền mặt nhất định, tùy thuộc vào loại thuế, thuế suất,… theo quy định của pháp luật. Nợ thuế là số tiền nợ của người nộp thuế đối với Ngân sách Nhà nước đã quá thời hạn phải nộp mà chưa nộp (tương tự nợ quá hạn trong quan hệ kinh tế, dân sự).
Phân loại: Phân loại nợ thuế là việc phân chia nợ thuế thành những nhóm khác nhau theo những tiêu thức nhất định. Việc phân loại nợ thuế là phương pháp quan trọng nhằm giúp cơ quan thuế xác định được rõ đặc điểm, tính chất, nguyên nhân, tình trạng, tuổi nợ của từng khoản nợ thuế, qua đó có thể áp dụng các biện pháp quản lý thu nợ thuế có hiệu quả. Có nhiều tiêu chí khác nhau để phân loại các khoản nợ thuế của người nộp thuế. *Căn cứ vào thời gian nợ Nợ thuế được chia thành nợ trong hạn và nợ quá hạn: - Nợ trong hạn: nợ thuộc nhóm này bao gồm các khoản nợ thuế vẫn còn trong thời hạn nộp thuế.
Chẳng hạn, nợ thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu trong thời gian ân hạn thuế. Ngoài ra còn có nợ thuế trong hạn do được gia hạn nộp thuế theo quy định của Luật Quản lý thuế. Đối với khoản nợ thuế trong hạn thì việc nợ thuế là đương nhiên, không phải là vấn đề đáng lo ngại trong quản lý thuế. Tuy nhiên, nợ thuế trong hạn cũng cần theo dõi để nắm bắt, đôn đốc thu nộp kịp thời khi đến hạn nộp thuế.
- Nợ quá hạn: nợ trong nhóm này được phân loại như các khoản nợ thông thường theo tiêu thức phân loại theo khả năng thu hồi nợ. Có nghĩa là những khoản nợ đến hạn trả theo quy định của pháp luật hoặc theo thông báo 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoặc được ghi trên quyết định của cơ quan thuế đến hạn nộp mà chưa nộp thì được coi là nợ quá hạn. Tùy theo yêu cầu quản lý, nợ quá hạn có thể phân loại chi tiết hơn nữa theo mức độ quá hạn để có biện pháp quản lý và đôn đốc thu hồi nợ thuế phù hợp. *Căn cứ vào quyết định làm phát sinh nghĩa vụ Nợ thuế được chia thành nợ thuế thông thường, nợ phạt thuế và nợ thuế truy thu phải nộp sau thanh tra, kiểm tra.