Chương 1: TỔNG QUAN 1.1 Khái quát đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội Tây Nguyên 1.1 Khái quát đặc điểm tự nhiên của Tây Nguyên 1/ Vị trí địa lý: Tây Nguyên nằm ở phía Tây của vùng Nam Trung Bộ có tọa độ địa lý từ 11012’47” đến 15024’58” vĩ độ Bắc và từ 107012’21” đến 108059’41” kinh độ Đông. Phía Bắc giáp Quảng Nam, phía Đông giáp Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, phía Nam giáp Bình Thuận, Đồng Nai, Bình Phước. Phía Tây giáp tỉnh Attapeu (Lào) và Ratanakiri, Mondulkiri (Campuchia). 2/ Địa hình: Tây Nguyên không phải là một cao nguyên duy nhất mà là một loạt cao nguyên liền kề.
Xen kẽ các cao nguyên là các núi cao và thung lũng nên Tây Nguyên còn được gọi là bình sơn nguyên. Độ cao trung bình của Tây Nguyên từ 500-1500m. Địa hình cao nguyên: là dạng địa hình đặc trưng nhất, tạo lên bề mặt của vùng. Các cao nguyên ở đây có dạng xếp tầng, bề mặt lượn sóng, nhiều nơi được bao phủ bởi lớp bazan khá dày.
Đó là cao nguyên Kon Tum cao khoảng 500m, cao nguyên Kon Hà Nừng, Pleiku cao khoảng 800m, cao nguyên M’Đrắc cao khoảng 500m, cao nguyên Buôn Ma Thuật cao khoảng 500m, cao nguyên Mơ Nông cao khoảng 800-1000m, cao nguyên Lâm Viên cao khoảng 1500m, cao nguyên Di Linh cao khoảng 900-1000m. Tất cả các cao nguyên này đều được bao bọc về phía Đông bởi những dãy núi và khối núi cao (Trường Sơn Nam). Địa hình núi cao: tập trung chủ yếu ở phía Đông của Tây Nguyên, tạo nên một vòng cung không liên tục, viền lấy các cao nguyên ở phía Tây. Các dãy núi phần lớn có độ cao trung bình nhưng có sự khác biệt giữa các khu vực.
Phía Bắc là các dãy núi khá đồ sộ có hướng Tây Bắc- Đông Nam điển hình như dãy Ngọc Linh kéo dài gần 200km, nhiều đỉnh núi có độc cao sàn nhau như đỉnh Ngọc Linh (2598m), đỉnh Ngọc Niay (2259m)… Tiếp đó là các dãy núi có hướng Bắc - Nam, độ cao hạ thấp chỉ còn trên 1000m với các đỉnh Kon Xa Krong (1330m), Chư Rpan (1504m). Về phía Nam, các dãy núi chuyển hướng Đông Bắc- Tây Nam, địa hình lại cao lên, các đỉnh núi có độ cao trên 2000m và cao hơn so với các máng trũng nằm dưới chân tới 1500m. Điển hình là các đỉnh Vọng Phu ( 2051m), Chư Yang Sin (2405m). 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Địa hình thung lũng: chiếm diện tích không lớn (khoảng10% diện tích toàn vùng).
Đa phần các thung lũng đã trải qua các quá trình ngoại lực lâu dài nên được san bằng bối lấp, mở rộng thành các cánh đồng, hồ, đầm. Như thung lũng Sa Thầy, cánh đồng An Khê, hồ Lắk,….Với kiểu địa hình trên, phía Tây của Tây Nguyên có hướng đón gió Tây nhưng ngăn chặn gió Đông Nam thổi vào. 3/ Thổ nhưỡng: Đất đai được coi là tài nguyên cơ bản của vùng, thuận lợi cho phát triển nông, lâm nghiệp. Đất đỏ bazan chiếm diện tích đất chủ yếu, tầng phong hoá dày, địa hình lượn sóng nhẹ tạo thành các cao nguyên đất đỏ như cao nguyên Buôn Ma Thuật, Pleiku, Đăk Nông, Kon Tum chiếm diện tích khoảng 1 triệu ha, thích hợp với nhiều loại cây trồng, đặc biệt là cây cao su, cà phê, chè, hồ tiêu, điều.
và rừng; Đất đỏ vàng có diện tích khoảng 1,8 triệu ha, kém màu mỡ hơn đất đỏ bazan nhưng giữ ẩm tốt và tơi xốp nên thích hợp với nhiều loại cây trồng. Ngoài đất bazan còn có một số loại đất phong hóa khác như đất có màu nâu tím phong hóa từ bazan khá màu mỡ, đất vàng đỏ phong hóa từ đá macma axit, chất lượng khá, đất tơi xốp, giữ ẩm tốt, thích hợp với nhiều loại cây trồng. Đất phù sa ở các vùng ven sông suối và các vùng trũng giữa núi, phân bố ở một số khu vực thuận lợi cho phát triển cây lương thực. Bên cạnh các loại đất có giá trị, Tây Nguyên còn một diện tích khá lớn đất xấu như đất xám bạc màu, đất vàng nhạt trên đá cát, để sử dụng các loại đất này cần phải cải tạo.
4/ Thảm thực vật: Tây Nguyên có hệ thống thảm thảm thực vật vô cùng phong phú và đa dạng về chủng loại và chất lượng là vùng giàu tài nguyên rừng nhất nước ta với độ che phủ 52,5% (năm 2010). Trong vùng giàu các loài dương xỉ, thông, lan, dẻ,….nhiều loài cây gỗ, loài thân leo,… Ngoài ra Tây Nguyên có tới 300-400 loài cây thuốc, trong đó có nhiều cây thuốc quí. Bên cạnh các loài thực vật là sự phát triển nhiều loài sinh vật, động vật đa dạng, phong phú và quí hiếm. Nếu như cả nước có 30 vườn quốc gia thì Tây Nguyên có 6.
Đó là vườn quốc gia Chư Mmon Ray, Yok Đôn, Chư Yang Sin, BiĐúp-Núi Bà, Cát Tiên, Kon Ka Kinh. Các vườn quốc gia có giá trị rất lớn trong điều hòa chế độ nhiệt. Với sự đa dạng và phong phú, Tây Nguyên xứng đáng là kho chứa nguồn gen quí hiếm của thiên nhiên nhiệt đới gió mùa nước ta cũng như trên thế giới. Tuy nhiên hiện nay rừng tự nhiên ở Tây Nguyên đã giảm sút khá nhiều về số lượng và chất lượng.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5/ Thủy văn: Tây Nguyên có 4 hệ thống sông chính: Sông Xê Xan, sông Srêpok, sông Ba và sông Đồng Nai. Tổng lưu lượng nước mặt là 50 tỷ mét khối. Chế độ dòng chảy chịu tác động của khí hậu. Trong đó sông Xê Xan bắt nguồn từ các dãy núi ở phía Bắc, Đông Bắc và phía Tây tinh Kon Tum và chảy xuống Đắc Pooko, Đắc Bla và Sa Thầy.
Diện tích lưu vực 11. Sông Srêpok bắt nguồn từ cao nguyên Đắk Lắk và phía Tây cao nguyên Pleiku. Diện tích lưu vực 18. Hai sông này bao trùm lãnh thổ Kon Tum, Đắk Lắk và Đăk Nông.
Sông Ba ở phía Đông Tây Nguyên có diện tích lưu vực 10.570km2 bao trùm đại bộ phân lãnh thổ Gia Lai. Sông Đồng Nai với diện tích lưu vực 10.983km2 phần lớn bao trùm lãnh thổ tỉnh Lâm Đồng và Đăk Nông. Về lý thuyết, 4 hệ thống sông trải dài trên 5 tỉnh là thỏa mãn nhu cầu nước cho sản xuất, sinh hoạt. Tuy nhiên do sự chênh lệch lớn lượng mưa giữa mùa mưa và mùa khô nên mùa mưa các con sông thường đầy nước, có khi gây lũ, mùa khô sông lại khô cạn, gây ra tình trạng thiếu nước nghiêm trọng.
Nguồn nước ngầm tương đối lớn - khu vực có tiềm năng nước ngầm lớn nhất cả nước, có chất lượng tốt nhưng nằm sâu, giếng khoan trên 100 mét mới tìm thấy nước. 6/ Khí hậu: Nằm trong vùng nhiệt đới, khí hậu của Tây Nguyên là khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên, chịu sự chi phối của hoàn lưu tín phong Thái Bình Dương, hoàn lưu gió mùa khu vực Đông Nam Á. Khí hậu Tây Nguyên có sự phân hóa rõ rệt 2 mùa: mùa mưa và mùa khô, mùa mưa mát, ẩm, mưa nhiều, mùa khô nóng và khô hạn, thiếu nước. Tính chất cao nguyên với độ cao lớn và mặt đệm rộng, khá bằng phẳng làm cho cán cân bức xạ bị giảm, nền nhiệt độ hạ thấp tương đối so với các vùng thấp cùng vĩ độ.
Các dãy núi cao ở phía Bắc và phía Đông tạo nên một vòng cung không liên tục viền lấy các cao nguyên ở phía Tây dẫn đến gió Đông Nam từ biển vào bị chặn lại, các sườn núi và cao nguyên chạy theo các hướng khác nhau cũng là một yếu tố tạo nên những khác biệt giữa Đông và Tây Trường Sơn Nam. Sự khác biệt giữa Bắc Tây Nguyên (chịu ảnh hưởng gió mùa Đông Bắc) và Nam Tây Nguyên (chịu ảnh hưởng của gió mùa Tây Nam) khá nổi bật. Khí hậu Tây Nguyên có thể chia thành 5 vùng địa hình gồm : Vùng Đông Bắc Tây Nguyên (núi cao Đông Bắc và cao nguyên Pleiku), Trung Tây Nguyên (vùng trũng Sa Thầy, Ea Sup, thung lũng sông Ba), cao nguyên Buôn Hồ, vùng Nam Tây Nguyên (cao nguyên Lâm Đồng, Bảo Lộc) và vùng trũng Tây Nam (Bình Phước, Tây Nam Lâm Đồng) [11]. Những đặc điểm này có liên quan đến vấn đề nghiên cứu của luận văn.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Khái quát đặc điểm kinh tế xã hội của Tây Nguyên Tây Nguyên với diện tích ~ 54.570 km2; dân số: 5.000 người [21], tăng khoảng 2 lần so với năm 1989, thành phần dân tộc cũng được mở rộng từ 12 (năm 1989) lên 47 dân tộc. Các dân tộc thiểu số tại Tây Nguyên cư trú khá tập trung theo từng khu vực, có quá trình phát triển khác nhau, đa dạng về ngôn ngữ, phong tục tập quán, tín ngưỡng. Tây Nguyên được coi là vùng đất rộng, người thưa, có số dân ít nhất trong 7 vùng cả nước. Qui mô dân số có sự khác nhau giữa các tỉnh, Đắk Lắk có số dân đông nhất tiếp đó là Gia Lai, Lâm Đồng, còn lại Kon Tum và Đăk Nông có dân số ít hơn nhiều, ít nhất là dân số tỉnh Kon Tum.
Trong những năm gần đây dân số tăng nhanh là do dân nhập cư tới để khai thác tài nguyên, đặc biệt là tài nguyên đất để sản xuất nông nghiệp. Việc khai thác tài nguyên thiếu qui hoạch đã tác động xấu tới môi trường của vùng, đặc biệt làm giảm nhanh diện tích rừng. Về cơ cấu kinh tế: nhìn chung có sự chuyển dịch theo hướng tích cực, ngành nông lâm thủy sản là ngành chiếm tỉ trọng lớn nhất có xu hướng giảm, ngành công nghiệp và dịch vụ có xu hướng tăng. Tuy nhiên cơ cấu kinh tế có sự phân hóa khá rõ giữa các địa phương, giữa các huyện, thị trong một tỉnh cũng có sự phân hóa như vậy.
Thuận lợi: Tây Nguyên là vùng có vị trí chiến lược quan trọng về chính trị, kinh tế và an ninh quốc phòng. Về phát triển kinh tế chủ yếu là các cây công nghiệp đặc thù, cây ăn quả, phát triển rừng bền vững. Đặc biệt Tây Nguyên còn có tiềm năng rất lớn trong phát triển du lịch nhờ điều kiện khí hậu mát mẻ quanh năm (Đà Lạt) và các cảnh quan thiên nhiên: các dãy núi cao có thác nước đẹp, những cánh rừng nguyên sinh và du lịch văn hóa tinh thần: lễ hội cồng chiêng, lễ hội hoa…. Tài nguyên khoáng sản Tây Nguyên cũng phong phú, rất thích hợp cho phát triển công nghiệp khai khoáng.
Tây Nguyên còn có lợi thế về thủy điện trên các dòng sông, vừa giải quyết nhu cầu điện năng vừa ngăn lũ (mùa mưa) và cung cấp nước mùa hạn. Khó khăn: Tây Nguyên có khí hậu phân mùa rất sâu sắc và không giáp biển nên phát triển nông nghiệp còn khó khăn. Vùng biên giới khá dài tiếp giáp với Lào và Campuchia nên vấn đề an ninh, quốc phòng có nhiều khó khăn.