Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về biến đổi khí hậu 1. Khái niệm về BĐKH Biến đổi khí hậu được định nghĩa chung nhất là sự thay đổi các đặc điểm mang tính hệ thống của khí hậu khi xét đến những chu kỳ dài hoặc hàng thập kỷ lâu hơn, mà không kể đến các nguyên nhân. Trong Công ước Khung của Liên hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu thuật ngữ về BĐKH được sử dụng để nhắc đến là sự thay đổi của khí hậu mà hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp do tác động của hoạt động con người dẫn đến thay đổi thành phần khí quyển toàn cầu và ngoài ra là những biến thiên tự nhiên của khí hậu được quan sát trên một chu kỳ thời gian dài, UNFCCC (1992).
Tại Việt Nam, BĐKH được Bộ Tài nguyên và Môi trường (2008) định nghĩa như sau: “sự biến đổi trạng thái của khí hậu so với trung bình và hoặc dao động của khí hậu duy trì trong một khoảng thời gian dài, thường là vài thập kỷ hoặc dài hơn” 1. Nguyên nhân biến đổi khí hậu Theo nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, có nhiều nguyên nhân dẫn tới sự BĐKH, được chia thành hai nhóm nguyên nhân: khách quan và chủ quan. Nhóm nguyên nhân khách quan là do sự biến đổi của tự nhiên, sự biến đổi theo chu kỳ của Trái Đất. Cụ thể hơn là những sự biến đổi của các hoạt động của mặt trời, sự thay đổi của quỹ đạo Trái Đất, sự thay đổi vị trí và quy mô của các châu lục,sự biến đổi của các dạng hải lưu, và sự lưu chuyển trong nội bộ hệ thống khí quyển.
Theo (Lê Văn Khoa ,2012), do vị trí Trái Đất và Hệ Mặt Trời trong vũ trụ, sự thay đổi cường độ bức xạ mặt trời, hàm lượng khí CO2 trong khí quyển, hoạt động của núi lửa, lượng mây,… (Đinh Vũ Thanh và Nguyễn Văn Viết,2013) đã chỉ ra nguyên nhân của sự BĐKH hiện nay, tiêu biểu là sự nóng lên toàn cầu đã được khẳng định là do hoạt động của con người. Kể từ thời kỳ tiền công nghiệp (khoảng từ năm 1750), con 4 người đã sử dụng ngày càng nhiều năng lượng, chủ yếu từ các nguồn nhiên liệu hóa thạch (than, dầu, khí đốt), qua đó đã thải vào khí quyển ngày càng tăng các chất khí gây hiệu ứng nhà kính, làm tăng hiệu ứng nhà kính của khí quyển, dẫn đến tăng nhiệt độ của Trái đất. Đây cũng là nhóm nguyên nhân thứ hai – nhóm nguyên nhân chủ quan do các hoạt động của con người. Một số nghiên cứu về nguyên nhân BĐKH do hoạt động của con người được Ủy ban liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) đã được đưa ra như sau : Báo cáo đánh giá lần thứ 2 của IPCC (1995) cho rằng hoạt động của con người chỉ đóng góp vào 50% nguyên nhân gây ra biến đổi khí hậu.
Báo cáo đánh giá lần thứ 3 của IPCC (2001) sau khi các nhà nghiên cứu thực hiện các nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng hoạt động của con người đóng góp vào 67% nguyên nhân gây ra BĐKH. Đánh giá khoa học của IPCC (2005) cho thấy, việc tiêu thụ năng lượng do đốt nhiên liệu hóa thạch trong các ngành sản xuất năng lượng, công nghiệp, giao thông vận tải, xây dựng… đóng góp khoảng một nửa 46% vào sự nóng lên toàn cầu, phá rừng nhiệt đới đóng góp khoảng 18%, sản xuất nông nghiệp khoảng 9% các ngành sản xuất hóa chất (CFC, HCFC) khoảng 24%, còn lại (3%) là từ các hoạt động khác. Đánh giá lần thứ 4 của IPCC (2007), sau một loạt các nghiên cứu được thực hiện, kết quả chỉ ra rằng hoạt động con người đóng góp vào 90% nguyên nhân gây ra biến đổi khí hậu. Trong báo cáo lần thứ 5, phần 1 của IPCC (2014) kết luận rằng hoạt động của con người đóng góp vào 95% nguyên nhân gây ra biến đổi khí hậu.
Có rất nhiều bằng chứng khoa học cho thấy tồn tại mối quan hệ giữa quá trình tăng nhiệt độ trái đất với quá trình tăng nồng độ CO2 và khí nhà kính có trong khí quyển, đặc biệt trong kỷ nguyên công nghiệp (UNDP,2008) nghiên cứu và được đưa nhiều lên các phương tiện thông tin đại chúng. Mới nhất, trong báo cáo lần thứ 6 của IPCC (2021) đã chỉ ra rằng nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự nóng lên toàn cầu là do tác động của con 5 người gây nên, dự báo ngưỡng nóng của Trái Đất sẽ vượt qua 2ºc ngay trong thế kỷ này.Đó là những điều đáng lo ngại với tình hình BĐKH hiện nay. Hiện nay, ít nhất 3,3 tỷ người đang sống trong vùng nguy hiểm do tác động của biến đổi khí hậu và có nguy cơ tử vong vì thời tiết cực đoan cao hơn 15 lần. Ngày càng nhiều người tử vong trong các đợt sóng nhiệt, dịch bệnh, thời tiết cực đoan, ô nhiễn không khí và nạn đói do tình trạng ấm lên toàn cầu.
Bên cạnh đó, IPCC cảnh báo các thành phố và khu tái định cư ven biển sẽ đối mặt với thách thức lớn để bảo vệ tính mạng con người và tài sản trước các mối đe dọa về triều cường và các hiện tượng thời tiết cực đoan gia tăng. Tác động của các đợt nắng nóng gây chết người, hạn hán, bão lớn càng trở nên nghiêm trọng do tình trạng bất bình đẳng, cũng như việc sử dụng đất và đại dương không bền vững. Biến đổi khí hậu đã và đang góp phần gây ra các cuộc khủng hoảng nhân đạo và thổi bùng làn sóng di cư ở mọi khu vực trên thế giới do nơi ở hiện nay không còn có thể sinh sống. Biến đổi khí hậu gây ra những tác động đe dọa tính mạng hàng triệu người và dần dần là hàng tỷ người, có thể phá hủy khối tài sản lên tới nhiều nghìn tỷ USD.Báo cáo cũng lần đầu nhấn mạnh tới những tác động về sức khỏe tâm thần do tình trạng biến đổi khí hậu gây ra, từ việc người dân phải rời bỏ quê hương hoặc chịu ảnh hưởng của thời tiết cực đoan, tâm trạng lo lắng, đặc biệt là ở người trẻ về tương lai.
Báo cáo của IPCC cũng chỉ ra rằng khoảng 14% số loài sinh vật trên cạn phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng “rất cao” nếu nhiệt độ toàn cầu tăng 1,5 độ C. Con số này có thể tăng lên 18% và 29% nếu nhiệt độ tăng lần lượt là 2 độ C và 3 độ C. Nếu nhiệt độ ấm lên khoảng 0,9 độ C, 35% diện tích đất trên Trái Đất sẽ bị các đám cháy rừng tàn phá. 6 Hiện nay, Trái Đất đã ấm hơn 1,1 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp.
Nhiều mô hình dự báo cho thấy nhiệt độ sẽ tăng thêm hơn 1,5 độ C khi lượng khí thải vẫn tăng.Báo cáo của IPCC cũng chỉ ra rằng nếu mức nhiệt tăng vượt xa ngưỡng 1,5 độ C thì loài người và môi trường thiên nhiên sẽ chịu thêm nhiều nguy cơ, có những tác động không thể đảo ngược, kể cả khi tình trạng ấm lên toàn cầu dịu đi. Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres nhận định báo cáo là tập bản đồ về những tác động mà con người đang phải hứng chịu, với những dữ liệu thực tế cho thấy cách mà con người và Trái Đất bị biến đổi khí hậu khuất phục. Đồng tác giả báo cáo, ông Maarten van Aalst - nhà khoa học khí hậu tại Liên đoàn chữ thập đỏ quốc tế - cho biết kể từ khi IPCC công bố báo cáo đầu tiên vào năm 2014, đến nay, mọi nguy cơ được cảnh báo đều xảy ra nhanh hơn dự tính. Biểu hiện của biến đổi khí hậu Biểu hiện của BĐKH những năm gần đây càng được thể hiện rõ ràng hơn cả.
Các thông tin về các biểu hiện của BĐKH cũng được quan tâm nghiên cứu và được đưa nhiều lên các phương tiện thông tin đại chúng. Trong đó, sự gia tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu và mực nước biển dâng là hai biểu hiện vẫn thường được coi là những biểu hiện chính của BĐKH, gia tăng các hiện tượng khí tượng thủy văn cực đoan dẫn tới thiên tai xảy ra nhiều và khốc liệt hơn. Như vậy có thể hiểu thiên tai là hiệu ứng của một tai biến tự nhiên có thể ảnh hưởng tới môi trường, và dẫn tới thiệt hại về tài chính, môi trường và con người. Thiệt hại do thiên tai phụ thuộc vào khả năng chống đỡ và phụ hồi của con người với thiên tai.
Bên cạnh đó, một số biểu hiện của BĐKH đã được Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) đưa ra năm 2007 như: Nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng lên do sự nóng lên của bầu khí quyển toàn cầu. Sự dâng cao mực nước biển do giãn nở vì nhiệt và băng tan. Sự thay đổi thành phần và chất lượng khí quyển. Sự di chuyển của các đới khí hậu trên các vùng khác nhau của Trái Đất.
Sự thay đổi cường độ hoạt động của quá trình hoàn lưu 7 khí quyển, chu trình tuần hoàn nước trong tự nhiên và các chu trình sinh địa hóa khác. Sự thay đổi năng suất sinh học của các hệ sinh thái, chất lượng và thành phần của thủy quyển, sinh quyển, địa quyển. Tình hình biến đổi khí hậu trên Thế giới và Việt Nam 1. Tình hình biến đổi khí hậu trên thế giới Hiện nay tình hình biến đổi khí hậu trên thế giới diễn ra rất phức tạp và mức độ ngày càng thể hiện rõ rệt hơn.
Phát biểu tại Hội nghị Liên Hiệp quốc về biến đổi khí hậu (COP23) ở thành phố Bonn (Đức), Tổng thư Ký LHQ ông António Guterres kêu gọi các quốc gia cần phải bày tỏ tham vọng và đẩy mạnh hợp tác hơn nữa, để giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu. Tổng thư Ký António Guterres nhấn mạnh, “Nhiệm vụ của chúng ta đối với từng cá nhân và thế hệ tương lai là bày tỏ tham vọng giải quyết vấn đề nhức nhối trong xã hội, nhất là trong các lĩnh vực chính bao gồm: phát thải, thích ứng, tài chính, hợp tác và lãnh đạo”. Cụ thể, về vấn đề giảm phát thải, các quốc gia cần nỗ lực hơn nữa trong việc áp dụng bản sửa đổi 2020 của 7 đóng góp do quốc gia tự quyết định(NDC), để đóng cửa khoảng cách phát thải vào năm 2030; kêu gọi các biện pháp thích ứng và tăng cường khả năng phục hồi của tự nhiên.(Đan Lê, 2017) Sự biến đổi khí hậu đã từng nhiều lần xảy ra trong suốt hàng vạn năm lịch sử hình thành địa chất Trái Đất. Đó là các thời kì mà chúng ta vẫn thường biết đến như thời kỳ băng hà hay thời gian băng, xảy ra cách đây hơn chục nghìn năm.
Và hiện nay, thời kỳ chúng ta đang sống, là giai đoạn của ấm lên của thời gian băng.