phần mở đầu và kết luận, kết cấu của luận án gồm 4 chƣơng 11 tiết. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng1.TỔNG QUAN NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.Nhóm công trình tổng quan nghiên cứu cơ cấu xã hội và biến đổi cơ cấu xã hội trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa Công cuộc đổi mới cùng sự CNH, HĐH đã tạo ra biến đổi CCXH mạnh mẽ với những biểu hiện đa chiều, và để nhận diện tác giảTạ Ngọc Tấncó công trìnhnghiên cứu: “Xu hướng biến đổi cơ cấu xã hội Việt Nam” [129]. Các loại hình cơ cấu cơ bản: CCXH - giai cấp; CCXH - nghề nghiệp; CCXH - dân số; CCXH - dân tộc và CCXH - tôn giáo đƣợc tác giả lựa chọn, phân tích nhằm mang lại tính đại diện cao nhất.
Trong nghiên cứu,giai đoạn 1986 - 2010 đƣợctác giả làm rõ bởi đây là thời điểm công cuộc đổi mới và sự nghiệp CNH, HĐH nƣớc ta đãđạt đƣợc nhữngkết quả nhất định, đồng thời cũng tạo ra biến đổi CCXH mạnh mẽ.Nghiên cứu CCXHluôn có tầm quan trọng đặc biệt,và tác giả đã khẳng định khi xã hội: “chuyển từ giai đoạn này sang giai đoạn khác, không chỉ các yếu tố khác nhau của cơ cấu xã hội đều có sự biến đổi, mà sự biến đổi này còn đặt ra không ít vấn đề có ảnh hƣởng quan trọng đến quá trình phát triển của xã hội Việt Nam”, [129, tr.7], chính vì vậycần nhận diện kịp thờiyếu tố tác động, nhân tốnảy sinh của biến đổi CCXH,từ đó là cơ sởthực tiễn để đƣa ra những giải pháp hiệu quả. Nghiên cứu cho rằng biến đổi CCXH - giai cấp nông dân hiện nay có tính chất, đặc điểm mới nhƣ:nghề nghiệp và dân sốnông dân có xu hƣớng thu hẹpnhƣng không đồng đều giữa cácvùng miền; sự nghiệp CNH, HĐH làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo;đời sống nhân dần đƣợc nâng cao vàngày càng hƣởng thụ đầy đủ những giá trị vật chất - tinh thầnnhƣng một số nơichƣa có tính bền vững; ngƣời nông dânvẫn là lực lƣợng đông đảo trongdòng di dântìm kiếm việc làm;trình độ, tay nghềcó chuyển biến nhƣng chƣa tƣơng xứng với yêu cầu sự nghiệp CNH, HĐH. Theo tác giả giải quyết biến đổi CCXH nông dân phải vừa đảm bảo tính thống nhấttừ định hƣớng chung của Đảng và Nhà nƣớc về sự nghiệp CNH, HĐH, nhƣng hết sức chú ý đến tính cụ thể, đặc thù nhằm khai thác tiềm năng, thế mạnh mỗi địa phƣơng. Nhƣng xuyên suốtcần chú trọng và nâng 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com caothu nhập nông dân là mục tiêu xuyên suốt; đầu tƣ, hoàn thiện cơ sở hạ tầng nông thôn nhƣ: điện, đƣờng, trƣờng, trạm… nhằm tạo ra sự gắn kết tốt với khu vực thành thị;không ngừng nâng cao kinh tế hàng hóa,khả năng cạnh tranh nông sản trong bối cảnh hiện nay.
Kinh tế chuyển dịch là nguyên nhân và động lực đểCCXHbiến đổi mạnh mẽ, quá trình này còn tạo rasự phân tầng xã hội (PTXH) khá gay gắt,đây cũng là công trình nghiên cứu của hai tác giả Lê Hữu Nghĩa vàLê Ngọc Hùng: “Cơ cấu xã hội, phân tầng xã hội trong điều kiện đổi mới ở Việt Nam” [106]. Theo các tác giả,biến đổi CCXHnƣớc ta với những biểu hiệnđa chiều, kết quả của biến đổilàchỉ báophát triển, nhƣngcũngnảy sinh nhiềubức thiết đòi hỏi cần giải quyếtkịp thời nhƣ: chênh lệch về thu nhập, mức sống, giáo dục, y tế… gia tăng khoảng cách giàu nghèo; chênh lệchthụ hƣởng giá trị vật chất, tinh thần giữa các giai tầng, ít nhiềuảnh hƣởng đến tính công bằng xã hội. Công cuộc đổi mới nƣớc ta mở ra nhiều cơ hội và đánh thức tiềm năng cho các cá nhân, nhóm xã hội cũng nhƣ vùng, miền, địa phƣơng trên cả nƣớc, nhƣng những khó khăn và thách thức do chủ quan, khách quan chi phối mà yếu tố thuận lợi chƣa đƣợc khai thác triệt để, thậm chí trở thành áp lực. Các tác giả nhận định: “Sự cách biệt về mức sống giữa các nhóm hộ giàu nhất và nghèo nhất; giữa thành thị và nông thôn; giữa đồng bằng và miền núi; giữa các dân tộc đa số và thiểu số chƣa đƣợc thu hẹp mà còn có xu hƣớng ngày càng rộng hơn.
Mức chênh lệch về thu nhập, tài sản và mức chi tiêu giữa các nhóm dân cƣ, giữa các vùng miền, giữa thành thị và nông thôn có xu hƣớng tăng”, [106, tr. Quan trọng, nếu biến đổi CCXH và PTXHcó sựchênh lệch quá lớnsẽgây ra trở ngạivàbất ổn xã hội do bất bình đẳng quá lớn, vì vậy, một mặt cần thúc đẩy biến đổi CCXH và PTXHtheo hƣớng thuận lợi, tích cực để các giai tầng phát huy vai trò, đóng góptrong điều kiện mới, mặt khác khắc phục hạn chế, khó khăn mà trƣớc hết phải có đƣợcmôi trƣờng sản xuất thuận lợi, lƣu thông hàng hóa tốt; đầu tƣ mở rộng cơ sở hạ tầng giao thông; nâng cao trình độ, tay nghề nguồn nhân lực;nâng cao thu nhập và tính công bằng thụ hƣởng vật chất - tinh thần; thực hiện chính sách an sinh,phúc lợi xã hội sâu rộng… đểgóp phần giảm thiểu nhữnghạn chế trong biến đổi CCXH và PTXHnƣớc ta hiện nay. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhận diện những yếu tốnảy sinh của biến đổiCCXH, hai tác giả Đỗ Nguyên Phƣơng và Nguyễn Xuân Kiêncó công trình nghiên cứu: “Cơ cấu xã hội Việt Nam và những vấn đề xã hội bức xúc trong quá trình đổi mới”, [111].Quá trình đổi mới đã tạo ra những chuyển biến kinh tế quan trọng, tác động mạnh mẽ đến CCXH với tích cực, thuận lợi nhƣ: thu nhập ngƣời dânđƣợc nâng cao; nền kinh tế năng động với các thành phần kinh tế đƣợc phát huy thế mạnh; đời sống văn hóa - tinh thần các vùng miền có nhiều thay đổi theo chiều hƣớng tốt,… thì song song đó cũng còn khó khăn,hạn chế nhất định, biểu hiện thành những vấn đề bức xúc nhƣ: áp lực nảy sinh di dân nông thôn- thành thị;phân hóa giàu nghèo; lao động nông nghiệpvừa dƣ thừa vừa già hóa; phân tầng giai cấp tạo ra nhóm yếu thế trong xã hội; môi trƣờng sinh thái suy giảm… Riêng đối với nông dân, các tác giả nhận định đây: “là giai cấp đang có sự phân hóa mạnh nhất trong hơn 20 năm qua”, [111, tr.30], nên những thách thứcđặt ra ngày càng gay gắt nhƣ: tính bị độngtrƣớc tiến trình đổi mới; chất lƣợng sản phẩm nông nghiệp thấp; môi trƣờng sinh thái khu vựcnông thôn ô nhiễm, xuống cấp; tính bền vững nghề nghiệpnông dân chƣa cao. Qua nghiên cứu, tác giả cũng đề xuất một số giải phápđể khắc phục những bức xúc, hạn chế đang đặt ra, trong đó then chốt cần tạo điều kiện để các giai tầngphát huy năng lực, vai trò nhƣ: môi trƣờng kinh doanh; nâng cao trình độ, tay nghề; hoàn thiện cơ sở hạ tầng, tạo sự gắn kết vùng miền, thúc đẩy tiềm năng của các địa phƣơng.
Song song đó cần chú ý nâng caothu nhập, đặc biệtchính sách an sinh, phúc lợi xã hộitrong quá trình phát triển kinh tế - xã hội nƣớc ta. Trong CCXH thì CCXH- giai cấp luôn có vị trí hạt nhân và mang tính chi phốiđến những cơ cấu khác nên nhận diện biến đổi cơ cấu nàycó ý nghĩa hết sức quan trọng, do đó Chủ nhiệm đề tài Nguyễn Thanh Tuấn cùng tập thể các nhà nghiên cứu - Viện chủ nghĩa xã hội khoa học - Học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh với công trình: “Cơ cấu xã hội - giai cấp trong thời kỳ Đổi Mới - Thực trạng và định hướng chính sách”,[132]. Từ phƣơng phápluận học thuyết Mác - Lênin, nghiên cứu cho rằng giai cấpluôn có liên hệ chặt chẽvới sở hữu tƣ liệu sản xuất và sự phân công lao động nêncông cuộc đổi mới và sự nghiệp CNH, HĐH đã tạo điều kiện để các thành phần kinh tế phát huy vai trò, và đây đƣợc xem là một trong những nhân tố để CCXH - giai cấp nƣớc ta có những chuyển biến mạnh mẽ. Công 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trìnhmột mặt nhấn mạnhcần nâng cao vai trò giai cấp công nhân vì đây là lực lƣợng đại diện lợi ích nhân dân lao động trong mục tiêu xây dựng xã hội công bằng, giàu mạnh, mặt khácđối với giai cấp nông dân nhà nƣớc cần có chính sách nhằm: “Bồi dƣỡng sức dân ở nông thôn, tạo cho họ tăng thu nhập; phát huy vai trò giai cấp nông dân trong sự nghiệp đổi mới; tập trung những nguồn lực cần thiết cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn; thực hiện tốt chính sách ruộng đất, phát triển nông nghiệp toàn diện, tiêu thụ nông sản…” [132, tr.Chỉ nhƣ vậy mới nâng cao mối liên minh giai cấp, phát huy vai trò của các giai tầng trong bối cảnh hiện nay.
Nhằm làm rõ khái niệm CCXH, tác giả Nguyễn Đình Tấn có nghiên cứu: “Phân tích cơ cấu xã hội từ giác độ xã hội học”, [127]. Theo tác giảđến nay khái niệm CCXHvẫn đƣợc bổ sung bằng những luận điểm, góc nhìn mới, vàcho rằng: “Cơ cấu xã hội là kết cấu và hình thức tổ chức bên trong của một hệ thống xã hội nhất định. Biểu hiện nhƣ là sự thống nhất tƣơng đối bền vững của những nhân tố, những mối liên hệ, những thành phần cơ bản nhất của hệ thống xã hội đó. Những thành phần cơ bản nhất của cơ cấu xã hội là vị thế, vai trò, nhóm và các thiết chế” [127, tr.70], bởivới cách tiếp cận nêu trênsẽ khai thác sâu hơn các mối quan hệ xã hội, lý giải đƣợc nguyên nhân và nguồn gốc chi phối biến đổi CCXH.
Ngoài ra, tác giả còn có nghiên cứu: “Tiếp tục tìm hiểu về cơ cấu xã hội”, [125]khi cho rằng khái niệm cơ cấu đã bao hàm tính chỉnh thể, sắp xếp hợp lý, cân đối với cấu trúc chặt chẽ, chính vì vậy thuật ngữ cơ cấu đƣợc dùng trong nhiều lĩnh vực khoa học tự nhiên và xã hội. Tuy nhiên, CCXH lại có điểm riêng biệt, trƣớc hết là cơ cấu do con ngƣời xác lập thông qua hoạt động của các giai cấp, tầng lớp và nhóm ngƣời trong xã hội với những quy tắc và yêu cầu nhất định, [125, tr. Tác giả đánh giá cao vai trò, phƣơng pháp luận học thuyết Mác - Lênin trên cơ sởhữu tƣ liệu sản xuất và phân công lao động xã hội là nguyên nhân dẫn đến biến đổi CCXH - giai cấp, tạo ra PTXH. Nghiên cứu chỉ ra xã hội vận động với tính “mở” càng cao thì tính “cơ động” các giai cấp, tầng lớp diễn ra càng mạnh mẽ, và xuất hiện những nhóm “ƣu trội” và nhóm “yếu thế”, chính vì vậy cần thƣờng xuyên nhận diện biến 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đổiCCXHnhằm nắm bắtxu hƣớng biến đổi để làm căn cứ trong hoạch định phát triển kinh tế - xã hội, [125, tr.