Nghiên cứu Bệnh Đầu Đen ở Gà (Histomonas meleagridis) tại Thái Nguyên

Nghiên cứu dịch tễ bệnh đầu đen ở gà Thái Nguyên: Đặc điểm lây lan, biện pháp phòng và trị bệnh hiệu quả do Histomonas meleagridis.

• Tác giả: Trương Thị Xuân
• Người hướng dẫn: Gs. Nguyễn Thị Kim Lan
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Và Biện Pháp Phòng Trị Bệnh Đầu Đen Do Đơn Bào Histomonas Meleagridis Gây Ra Ở Gà Tại Tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Mục tiêu nghiên cứu
• 3. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn
• 3.1. Ý nghĩa khoa học
• 3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 4. Những đóng góp mới của đề tài
• 1. Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Đặc điểm của đơn bào H. meleagridis ký sinh ở gia cầm
• 1.3. Bệnh đầu đen ở gà (Histomonosis)
• 1.4. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.4.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.4.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2. Chƣơng 2: ĐỐI TƢỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 2.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen ở gà tại Thái Nguyên
• 2.3.2. Nghiên cứu bệnh đầu đen do H. meleagridis gây ra ở gà
• 2.3.3. Nghiên cứu phác đồ điều trị bệnh đầu đen cho gà
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen do H. meleagridis gây ra ở gà nuôi tại Thái Nguyên
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu bệnh đầu đen do đơn bào H. meleagridis gây ra ở gà
• 2.4.3. Phương pháp nghiên cứu biện pháp phòng trị bệnh đầu đen cho gà
• 2.4.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. Chƣơng 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm dịch tễ bệnh do đơn bào H. meleagridis gây ra ở gà tại Thái Nguyên
• 3.1.1. Kết quả điều tra thực trạng phòng chống bệnh ký sinh trùng nói chung cho gà ở tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.2. Tình hình nhiễm H. meleagridis ở gà tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.1.3. Nghiên cứu sự liên quan giữa bệnh đầu đen và bệnh giun kim ở gà
• 3.2. Nghiên cứu bệnh đầu đen do H. meleagridis gây ra ở gà tại Thái Nguyên
• 3.2.1. Triệu chứng lâm sàng của gà bị bệnh đầu đen tại tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.2. Bệnh tích của gà bị bệnh đầu đen ở các địa phương
• 3.3. Nghiên cứu biện pháp phòng chống bệnh đầu đen cho gà
• 3.3.1. Thử nghiệm hiệu lực của một số thuốc điều trị bệnh đầu đen
• 3.3.2. Đề xuất biện pháp phòng chống bệnh đầu đen cho gà
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bệnh Đầu Đen ở Gà Tổng Quan Toàn Diện Về Bệnh Kén Ruột

Bệnh đầu đen ở gà, hay còn gọi là Histomoniasis, là một bệnh ký sinh trùng nghiêm trọng do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra. Bệnh này không chỉ ảnh hưởng đến gà nhà mà còn đặc biệt nguy hiểm đối với gà tây. Tên gọi "bệnh đầu đen" xuất phát từ triệu chứng da vùng đầu của gà bệnh chuyển sang màu xanh tím, thâm đen do thiếu oxy. Tuy nhiên, triệu chứng này không phải lúc nào cũng xuất hiện. Một tên gọi khác phổ biến trong dân gian là "bệnh kén ruột ở gà", mô tả chính xác bệnh tích đặc trưng khi mổ khám: manh tràng (ruột thừa) bị viêm, hoại tử và chứa đầy kén rắn màu trắng. Bệnh gây thiệt hại kinh tế nặng nề do tỷ lệ chết cao, có thể lên đến 80-95% nếu không được can thiệp kịp thời. Mầm bệnh không chỉ tồn tại trong môi trường mà còn có một vòng đời phức tạp, liên quan mật thiết đến các vật chủ trung gian như giun kim và giun đất, khiến việc phòng chống trở nên vô cùng thách thức.

1.1. Tác nhân gây bệnh Ký sinh trùng Histomonas meleagridis

Tác nhân chính gây ra bệnh đầu đen ở gà là một loại đơn bào có tên khoa học là Histomonas meleagridis. Đây là một loài đơn bào đa hình thái, hình dạng của chúng thay đổi tùy thuộc vào giai đoạn phát triển và môi trường sống. Chúng có thể tồn tại ở dạng amip trong mô hoặc dạng có roi trong lòng manh tràng. Đáng chú ý, H. meleagridis có sức đề kháng rất kém khi ra ngoài môi trường tự do, chỉ sống được vài giờ. Tuy nhiên, chúng có một cơ chế sinh tồn đặc biệt là ký sinh bên trong trứng giun kim (Heterakis gallinarum). Nhờ lớp vỏ bảo vệ của trứng giun, mầm bệnh có thể tồn tại trong môi trường đất nhiều năm, chờ đợi gà ăn phải và bắt đầu chu trình gây bệnh mới. Đây là yếu tố then chốt giải thích tại sao bệnh có thể tái phát từ năm này sang năm khác tại cùng một khu vực chăn nuôi.

1.2. Mức độ nguy hiểm và thiệt hại kinh tế do bệnh Histomoniasis

Mức độ nguy hiểm của Histomoniasis thể hiện ở tỷ lệ chết rất cao, đặc biệt ở gà tây và gà thả vườn. Gà mắc bệnh thường chết rải rác nhưng kéo dài, khiến người chăn nuôi chủ quan. Thực tế, khi bệnh bùng phát mạnh, tổng thiệt hại có thể lên tới 85-95% tổng đàn. Theo nghiên cứu của Trương Thị Xuân (2014), bệnh đã xuất hiện và gây thiệt hại nghiêm trọng tại nhiều địa phương chăn nuôi gà ở Thái Nguyên. Thiệt hại không chỉ dừng lại ở số lượng gà chết mà còn bao gồm chi phí thuốc thú y điều trị, giảm năng suất ở những con sống sót (chậm lớn, giảm đẻ), và chi phí cho các biện pháp vệ sinh chuồng trại, sát trùng định kỳ. Sự bùng phát của bệnh đầu đen ở gà thường gắn liền với những vùng chăn nuôi thả vườn, nơi gà có nguy cơ tiếp xúc cao với giun đất và trứng giun kim mang mầm bệnh.

II. Dịch Tễ Bệnh Đầu Đen Nguyên Nhân và Đường Lây Truyền

Hiểu rõ đặc điểm dịch tễ học là chìa khóa để kiểm soát hiệu quả bệnh đầu đen ở gà. Bệnh không lây truyền trực tiếp một cách ồ ạt từ gà bệnh sang gà khỏe qua đường không khí, mà chủ yếu thông qua một chu trình phức tạp có sự tham gia của vật chủ trung gian. Chính vì vậy, việc quản lý môi trường và kiểm soát các vector truyền bệnh đóng vai trò quyết định trong việc ngăn chặn dịch bệnh bùng phát. Các yếu tố như phương thức chăn nuôi (thả vườn, bán chăn thả), điều kiện vệ sinh, và sự hiện diện của giun kim trong đàn đều có ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ nhiễm bệnh. Nghiên cứu dịch tễ tại Thái Nguyên cho thấy tỷ lệ nhiễm H. meleagridis cao hơn đáng kể ở các đàn gà nuôi thả và có điều kiện vệ sinh thú y kém.

2.1. Vai trò của giun kim Heterakis gallinarum và giun đất

Vật chủ trung gian quan trọng nhất trong chu trình của bệnh đầu đen ở gà là giun kim Heterakis gallinarum. Loại giun này ký sinh phổ biến trong manh tràng gà. Đơn bào Histomonas meleagridis xâm nhập vào giun kim và tồn tại bên trong trứng của chúng. Khi gà thải phân chứa trứng giun kim mang mầm bệnh ra ngoài, các trứng này có thể tồn tại rất lâu. Gà khỏe mạnh sẽ bị nhiễm bệnh khi ăn phải những trứng giun này. Ngoài ra, giun đất cũng đóng vai trò là vật chủ ký sinh dự trữ. Giun đất ăn phải trứng giun kim, và khi gà ăn giun đất, chúng sẽ bị nhiễm cả giun kim và mầm bệnh đầu đen. Đây là đường lây truyền gián tiếp nhưng vô cùng phổ biến và khó kiểm soát, đặc biệt trong mô hình chăn nuôi thả vườn.

2.2. Triệu chứng lâm sàng Gà ủ rũ phân sáp vàng đặc trưng

Việc chẩn đoán bệnh gà ở giai đoạn sớm có thể dựa vào các triệu chứng lâm sàng đặc trưng. Gà bệnh thường có biểu hiện gà ủ rũ, bỏ ăn, đứng một mình, mắt nhắm nghiền. Lông xù, cánh sã là dấu hiệu thường thấy (gà xù lông, sã cánh). Một trong những triệu chứng điển hình nhất là tiêu chảy, phân có màu vàng tươi như sáp nến (phân sáp vàng) hoặc màu gạch cua (phân màu gạch cua). Giai đoạn cuối, tuần hoàn máu kém dẫn đến da vùng đầu, mào, yếm bị tím tái, thâm đen (đầu tím tái), đây là nguồn gốc tên gọi của bệnh. Gà bệnh gầy rộc nhanh chóng và thường chết sau khoảng 10-20 ngày. Các triệu chứng này có thể bị nhầm lẫn với các bệnh khác như bệnh cầu trùng hay bệnh ghép E.coli, đòi hỏi phải mổ khám để có chẩn đoán chính xác.

2.3. Bệnh tích điển hình Tổn thương gan và kén ở manh tràng

Mổ khám là phương pháp chẩn đoán chính xác nhất. Bệnh tích của bệnh đầu đen rất điển hình và tập trung ở hai cơ quan chính: manh tràng và gan. Manh tràng gà sưng to, thành dày lên, cứng chắc. Bên trong lòng manh tràng chứa đầy chất rắn màu trắng hoặc vàng nhạt, tạo thành kén đặc trưng (nên gọi là bệnh kén ruột ở gà). Niêm mạc manh tràng bị viêm loét, hoại tử nặng. Gan sưng to gấp 2-3 lần bình thường, bề mặt xuất hiện nhiều ổ hoại tử hình tròn, lõm ở giữa, có rìa răng cưa, trông giống hình hoa cúc hoặc đá hoa cương. Những tổn thương gan này ban đầu có màu vàng nhạt, sau chuyển sang trắng xám. Sự kết hợp của hai bệnh tích đặc trưng ở gan và manh tràng là dấu hiệu gần như chắc chắn để xác định gà mắc bệnh đầu đen.

III. Phương Pháp Phòng Bệnh Đầu Đen Ở Gà Bằng An Toàn Sinh Học

Phòng bệnh hơn chữa bệnh là nguyên tắc vàng trong chăn nuôi. Đối với bệnh đầu đen, do vòng đời phức tạp và khả năng tồn tại lâu dài của mầm bệnh trong môi trường, các biện pháp phòng ngừa dựa trên an toàn sinh học trở nên cực kỳ quan trọng. Mục tiêu chính là cắt đứt các đường lây truyền, tiêu diệt mầm bệnh ngoài môi trường và loại bỏ vật chủ trung gian. Một chương trình phòng bệnh tổng hợp, được thực hiện nghiêm ngặt và định kỳ sẽ giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ bùng phát dịch, bảo vệ đàn gà và hiệu quả kinh tế. Việc chỉ dựa vào thuốc để điều trị khi bệnh đã xảy ra thường kém hiệu quả và tốn kém.

3.1. Tầm quan trọng của vệ sinh chuồng trại và sát trùng định kỳ

Nền tảng của an toàn sinh học là vệ sinh chuồng trại. Chuồng trại phải được giữ khô ráo, sạch sẽ, thông thoáng. Phân và chất độn chuồng cần được thu gom thường xuyên và xử lý bằng phương pháp ủ sinh học để tiêu diệt trứng giun và các mầm bệnh khác. Thực hiện sát trùng định kỳ toàn bộ chuồng nuôi, dụng cụ chăn nuôi, và khu vực xung quanh bằng các loại thuốc sát trùng phổ rộng. Đặc biệt với khu vực chăn thả, cần định kỳ rắc vôi bột, cuốc xới đất và phơi nắng để diệt trứng giun kim và giun đất. Việc ngăn không cho phân lây nhiễm vào máng ăn, máng uống cũng là một biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả cao, giúp giảm tải lượng mầm bệnh mà gà tiếp xúc hàng ngày.

3.2. Bí quyết tẩy giun cho gà để cắt đứt chu trình lây bệnh

Vì giun kim Heterakis gallinarum là vật chủ trung gian không thể thiếu, việc tẩy giun cho gà theo định kỳ là biện pháp phòng bệnh đầu đen mang tính chiến lược. Chương trình tẩy giun cần được thực hiện cho toàn đàn, đặc biệt là trước các giai đoạn thời tiết chuyển mùa ẩm ướt, là điều kiện thuận lợi cho bệnh bùng phát. Sử dụng các loại thuốc tẩy giun có phổ hoạt động rộng, hiệu quả với giun tròn đường ruột. Lịch tẩy giun nên được áp dụng từ khi gà còn nhỏ và lặp lại theo khuyến cáo của nhà sản xuất hoặc cán bộ thú y. Việc loại bỏ giun kim khỏi cơ thể gà sẽ trực tiếp phá vỡ vòng đời của Histomonas meleagridis, ngăn chặn nguồn lây nhiễm từ bên trong đàn.

IV. Phác Đồ Điều Trị Bệnh Đầu Đen ở Gà Hiệu Quả và An Toàn

Khi bệnh đầu đen đã xảy ra trong đàn, việc can thiệp bằng thuốc là bắt buộc để giảm thiểu thiệt hại. Một phác đồ điều trị hiệu quả không chỉ bao gồm thuốc đặc trị để tiêu diệt đơn bào mà còn phải kết hợp các loại thuốc hỗ trợ để điều trị triệu chứng, chống nhiễm khuẩn kế phát và tăng cường sức đề kháng cho vật nuôi. Việc lựa chọn thuốc và tuân thủ đúng liệu trình là yếu tố quyết định đến thành công của việc điều trị. Theo nghiên cứu của Trương Thị Xuân (2014), việc thử nghiệm các phác đồ khác nhau đã cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc kiểm soát tỷ lệ chết và giúp đàn gà phục hồi.

4.1. Các loại thuốc đặc trị bệnh đầu đen phổ biến hiện nay

Nhóm thuốc đặc trị bệnh đầu đen hiệu quả nhất là các dẫn xuất Nitroimidazole như Metronidazole, Dimetridazole. Tuy nhiên, nhiều loại thuốc trong nhóm này đã bị hạn chế hoặc cấm sử dụng trong chăn nuôi gia cầm lấy thịt, trứng ở một số quốc gia do lo ngại về tồn dư. Một hoạt chất khác được sử dụng rộng rãi và cho hiệu quả cao là Sulfamonomethoxine. Đây là một loại sulfa-kháng sinh có tác dụng tốt với cả đơn bào và một số vi khuẩn. Các sản phẩm thuốc thú y chứa Sulfamonomethoxine thường được chỉ định trong phác đồ điều trị bệnh đầu đen. Việc sử dụng thuốc cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng và thời gian ngưng thuốc trước khi xuất bán để đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng.

4.2. Phác đồ điều trị kết hợp Diệt mầm bệnh và tăng sức đề kháng

Một phác đồ điều trị toàn diện nên bao gồm các nhóm thuốc sau:

1. Thuốc diệt đơn bào: Sử dụng các sản phẩm chứa Sulfamonomethoxine hoặc các hoạt chất được cấp phép khác theo đúng liệu trình (thường từ 3-5 ngày).
2. Thuốc chống nhiễm khuẩn kế phát: Bệnh đầu đen thường làm suy yếu hệ miễn dịch, tạo điều kiện cho các bệnh do vi khuẩn như E.coli, Salmonella bùng phát. Việc sử dụng kháng sinh phổ rộng để phòng bệnh ghép E.coli là cần thiết.
3. Thuốc hỗ trợ: Đây là nhóm thuốc quan trọng giúp tăng sức đề kháng cho gà. Cần bổ sung các chất điện giải, vitamin (đặc biệt là vitamin K để chống xuất huyết), men tiêu hóa và các thuốc giải độc gan, trợ gan để giúp gà nhanh chóng phục hồi tổn thương gan.

4.3. Lưu ý khi điều trị bệnh ghép cầu trùng và E.coli

Trong thực tế, bệnh đầu đen ở gà thường xảy ra đồng thời hoặc kế phát sau các bệnh khác, đặc biệt là bệnh cầu trùng và bệnh ghép E.coli. Bệnh cầu trùng (do Eimeria tenella) cũng gây tổn thương manh tràng, tạo điều kiện thuận lợi cho Histomonas meleagridis xâm nhập sâu hơn. Do đó, trong phác đồ điều trị, cần kết hợp thuốc trị cầu trùng nếu có dấu hiệu gà đi phân lẫn máu. Tương tự, khi gà bị suy kiệt, vi khuẩn E.coli có sẵn trong đường ruột sẽ phát triển mạnh, gây bệnh nặng hơn. Cần chú ý lựa chọn kháng sinh phù hợp để kiểm soát E.coli mà không gây ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình điều trị bệnh chính. Việc chẩn đoán bệnh gà chính xác để xác định các bệnh ghép là rất quan trọng để đưa ra phác đồ tổng hợp hiệu quả nhất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ngành chăn nuôi nước ta đã và đang chiếm một vị trí quan trọng trong sản xuất nông nghiệp nói riêng và trong cơ cấu nền kinh tế nói chung. Chăn nuôi với nhiều phương thức phong phú và đa dạng đã góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, tạo ra các sản phẩm có giá trị cao, phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng. Theo số liệu của Tổng Cục thống kê, tổng đàn gia cầm tại thời điểm 01/4/2013 là 314,4 triệu con, tăng 1,2% so với năm 2012.

Trong đó, chăn nuôi gà thả vườn khoảng 80 %. Việt Nam là nước nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới nóng ẩm có khu hệ ký sinh trùng phong phú với nhiều giống, loài ký sinh gây bệnh cho gia súc, gia cầm. Thái Nguyên là một tỉnh miền núi, có nhiều địa phương đang phát triển mạnh nghề chăn nuôi gà. Tuy nhiên, do tập quán chăn nuôi gà nhỏ lẻ, tận dụng nguồn thức ăn trong tự nhiên nên tạo điều kiện thuận lợi cho các bệnh ký sinh trùng nói chung và bệnh giun kim ở gà nói riêng phát triển, kéo theo sự phát triển của bệnh do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra.

Bệnh do đơn bào Histomonas meleagridis (bệnh đầu đen) ở gà hiện nay đã xuất hiện ở nhiều địa phương, đặc biệt là ở các địa phương có ngành chăn nuôi gà và gà tây theo lối tập trung công nghiệp. Bệnh gây tác hại đáng kể đối với chăn nuôi gà tại các địa phương và làm giảm hiệu quả kinh tế trong chăn nuôi. Bệnh đầu đen là một bệnh ký sinh trùng nguy hiểm ở gà và gà tây do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra. Bệnh gây ra những biểu hiện bất thường ở da vùng đầu, ban đầu có màu xanh tím, sau đó nhanh chóng trở lên thâm đen nên có tên là bệnh đầu đen.

Bệnh có những bệnh tích đặc trưng như: viêm hoại tử tạo mủ ở ruột thừa và gan, thể trạng xấu, da vùng đầu và mào tích thâm đen. Gà bệnh chết rải rác và thường chết về ban đêm, mức độ chết không ồ ạt nhưng hiện tượng chết kéo dài, gây cho người chăn nuôi cảm giác bệnh không nguy hiểm lắm, thực chất cuối cùng gà chết đến 85 - 95 %. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 2 Mặc dù vậy, ở Việt Nam chưa có công trình nghiên cứu nào về bệnh đầu đen ở gà, vì vậy cũng chưa có quy trình phòng chống bệnh cho gà hiệu quả. Thái Nguyên là một trong những tỉnh chăn nuôi nhiều gà, đặc biệt là gà thả vườn.

Trong 3 năm gần đây ở nhiều địa phương của tỉnh Thái Nguyên đã liên tục xuất hiện bệnh đầu đen trên đàn gà, bệnh có tỷ lệ chết cao gây thiệt hại lớn cho người chăn nuôi. Xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của việc khống chế dịch bệnh nhằm nâng cao năng xuất chăn nuôi gà, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ và biện pháp phòng trị bệnh đầu đen do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra ở gà tại tỉnh Thái Nguyên”. Mục tiêu nghiên cứu - Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh đầu đen do đơn bào Histomonas meleagridis ở gà nuôi tại tỉnh Thái Nguyên - Nghiên cứu đặc điểm bệnh đầu đen do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra ở gà. - Nghiên cứu biện pháp phòng trị và đề xuất quy trình phòng trị bệnh đầu đen cho gà.

Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 3. Ý nghĩa khoa học Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học về đặc điểm dịch tễ, về bệnh học và quy trình phòng chống bệnh đầu đen cho gà, có một số đóng góp mới cho khoa học. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng quy trình phòng, trị bệnh đầu đen cho gà nhằm hạn chế tỷ lệ nhiễm và thiệt hại do bệnh đầu đen gây ra; góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi, thúc đẩy ngành chăn nuôi phát triển. Những đóng góp mới của đề tài - Là công trình nghiên cứu tương đối hệ thống về đặc điểm dịch tễ, bệnh học và biện pháp phòng trị bệnh đầu đen do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra ở gà.

- Xây dựng quy trình phòng, trị bệnh đầu đen do đơn bào Histomonas meleagridis gây ra ở gà có hiệu quả, khuyến cáo và áp dụng rộng rãi tại các nông hộ, các trang trại chăn nuôi gà. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài Bệnh đầu đen (Histomonosis) là một bệnh ký sinh trùng nguy hiểm ở gà và gà tây do một loại đơn bào có tên khoa học là Histomonas meleagridis (H. meleagridis) gây ra.

meleagridis ký sinh chủ yếu trong manh tràng và nhu mô gan, gây viêm xuất huyết, hoại tử, tăng sinh ở manh tràng và gan, làm cho thể trạng của gà suy yếu, da vùng đầu và mào tích thâm đen nên từ bệnh có tên là bệnh đầu đen (Black head). Cũng vì các biến đổi đặc trưng tập trung song hành ở gan và manh tràng, lây lan nhanh và gây chết gia cầm với tỷ lệ cao, nên bệnh còn có tên là bệnh viêm hoại tử ruột - gan truyền nhiễm (Infectious Enteroheatitis). Ở Việt Nam, do gà bệnh có các biến đổi đặc trưng, tạo kén ở manh tràng nên người chăn nuôi thường gọi là bệnh kén ruột. Đặc điểm của đơn bào H.

meleagridis ký sinh ở gia cầm 1. Vị trí của đơn bào H. meleagridis trong hệ thống phân loại động vật nguyên sinh Căn cứ vào kết quả phân tích trình tự gen, Cepicka và cs. (2010) [18] đã cho biết vị trí phân loại của H.

meleagridis như sau: Bảng phân loại Giới: Protozoen Ngành: Parabasalia Lớp: Tritrichomonadea Bộ: Tritrichomonadida Họ: Dientamoebidae Giống: Histomonas Loài: Histomonas meleagridis Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www. Hình thái học loài Histomonas meleagridis Histomonas meleagridis là một loài đơn bào đa hình thái; hình thái của chúng biến đổi tùy thuộc vào các giai đoạn phát triển và chủ yếu chúng tồn tại ở hai dạng chính là dạng hình cầu, hình trứng hay dạng gần tròn; bên trong có nhân dạng gần giống như những bọc nước; có từ 1 - 4 roi, kích thước biến đổi từ 5 - 20 µm, (Phạm Sĩ Lăng và Tô Long Thành, 2006 [6]). Cụ thể hình dạng của Histomonas meleagridis biến đổi theo các giai đoạn sau: Giai đoạn 1: Khi Histomonas meleagridis tồn tại ở dạng tiềm tàng, ít hoạt động, trong trứng của giun kim (Heterakis gallinarum) Histomonas meleagridis có hình cầu hoặc hình trứng. Giai đoạn 2: Khi Histomonas meleagridis xâm nhập vào cơ thể gà và chuyển sang giai đoạn xâm lấn tới các khu vực ngoại vi thì chúng bắt đầu chuyển dần từ dạng hình cầu sang dạng hình gần tròn, có kích thước 8 – 17 µm.

Các đơn bào Histomonas meleagridis bắt đầu mọc thêm các roi hút ở đầu khi đó cơ thể của H.meliagridis chia làm hai phần: phần roi dài 6 – 11 µm và phần nhân tế bào gồm một nhân có đường kính 1,7 - 2,2 µm. Nhờ có roi hút và nguồn dinh dưỡng dồi dào là máu gà nên số lượng Histomonas meleagridis được nhân lên nhanh chóng. Giai đoạn 3: Ở giai đoạn cuối, gà mắc bệnh mất nhiều máu nên số lượng hồng cầu giảm nghiêm trọng dẫn tới dinh dưỡng của đơn bào H. meliagridis bị thiếu, chúng phải tìm các vị trí ký sinh mới như khu vực phần đầu.

Tại đây, chúng gây chết các tế bào xung quanh hoặc chúng sẽ tìm đến vật chủ ký sinh mới phù hợp có sẵn trong cơ thể gà là giun kim (Heterakis gallirum), đồng thời một số Histomonas meleagridis bị đào thải ra ngoài theo phân gà. Vì vậy, để thích nghi với những điều kiện mới này bắt buộc các đơn bào Histomonas meleagridis phải chuyển sang hình thái mới, đó là chuyển từ dạng hoạt động sang dạng tồn tại tiềm ẩn và cụ thể là từ dạng hình gần tròn có roi sang dạng hình cầu hoặc hình trứng. Histomonas meleagridis có thể nuôi cấy nhân tạo trong các môi trường yếm khí. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 5 Nghiên cứu về cấu tạo của đơn bào Histomonas meleagridis, các nhà khoa học cho biết, theo thứ tự từ ngoài vào trong, cấu tạo của một đơn bào Histomonas meleagridis gồm 3 phần là màng, tế bào chất và nhân.

Màng đơn bào Histomonas meleagridis là một màng đơn. Tế bào chất của Histomonas meleagridis chứa ß - glycogen, ribosome và ARN, một số không bào và hạt nhân. Nhân hình trứng hoặc hình chữ U, màng nhân là một màng kép. Trong vùng lân cận của nhân có bộ máy Golgi.

Histomonas meleagridis là sinh vật kỵ khí vì thiếu ty thể. Lưới nội chất của đơn bào này đã bị thoái hóa. Phương thức truyền lây của Histomonas meleagridis Histomonas meleagridis sinh sản bằng hình thức phân đôi (trực phân), lây truyền bằng 2 con đường: lây truyền trực tiếp và lây truyền gián tiếp. * Lây truyền trực tiếp - Qua đường miệng Lund E.

(1956) [45] đã gây bệnh bằng đường miệng đơn bào H.000/gà cho 109 gà ở 6 – 9 tuần tuổi. Kết quả, 43/109 gà có bệnh tích của histomonosis ở manh tràng, 2/109 gà có bệnh tích ở gan và chỉ có 1/109 gà chết. (2004) [37], có thể gây nhiễm Histomonosis cho gà và gà tây qua đường miệng đơn bào H. meleagridis trong môi trường nuôi cấy, trong phân, manh tràng và gan của gà bệnh nhưng tỷ lệ nhiễm không cao.

Nguyên nhân, do đơn bào H. meleagridis không thích nghi với môi trường axit ở đường tiêu hóa trên của gia cầm. - Qua lỗ huyệt Mc Dougald L. (2005) [49] đã gây nhiễm cho gà 2 tuần tuổi bằng cách đưa vào lỗ huyệt mỗi gà đơn bào Histomonas meleagridis nuôi cấy với liều 200.

Kết quả thấy, tất cả số gà gây nhiễm đều chết ở ngày 10 – 18 sau gây nhiễm. Mổ khám gà chết thấy gan và manh tràng xuất hiện những tổn thương điển hình của Histomonosis. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ 6 Theo Hess M. (2006) [34], bệnh đầu đen xảy ra dễ dàng khi lỗ huyệt của gà khỏe tiếp xúc với mầm bệnh.

Ngay sau khi tiếp xúc, đơn bào H. meleagridis sẽ di chuyển ngược theo nhu động ruột vào ký sinh ở manh tràng. Với đường truyền lây này, Histomonosis sẽ lây lan nhanh chóng từ gà khỏe sang gà bệnh. Như vậy, gà có thể nhiễm bệnh đầu đen khi tiếp xúc với mầm bệnh qua đường miệng và qua lỗ huyệt.

Do ảnh hưởng của độ pH trong dạ dày gà là axit nên tỷ lệ nhiễm bệnh không cao khi gây nhiễm qua đường miệng. Bệnh đầu đen có thể xảy ra bất cứ khi nào lỗ huyệt của gà khỏe tiếp xúc với phân tươi mang mầm bệnh.