Luận văn: Hệ số an toàn vốn & khả năng áp dụng Basel III tại Việt Nam

Luận văn nghiên cứu hệ số an toàn vốn và khả năng áp dụng Basel III tại ngân hàng TMCP Việt Nam, phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Trần Thanh Thuận
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đạt Chí
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Nghiên cứu hệ số an toàn vốn và khả năng áp dụng Basel III tại các ngân hàng TMCP Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Basel III là gì Hướng dẫn toàn diện về hệ số an toàn vốn

Hiệp ước Basel III là một bộ quy tắc quốc tế về an toàn hoạt động ngân hàng, được Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (BCBS) ban hành sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008. Mục tiêu chính của Basel III là củng cố các quy định, giám sát và quản lý rủi ro trong ngành ngân hàng, khắc phục những thiếu sót của Basel II. Hiệp ước này đưa ra các tiêu chuẩn khắt khe hơn về chất lượng và số lượng vốn, đồng thời bổ sung các yêu cầu mới về quản lý thanh khoản và tỷ lệ đòn bẩy. Đối với ngân hàng Việt Nam, việc tiếp cận và áp dụng Basel III là một bước đi chiến lược, không chỉ giúp nâng cao năng lực quản trị rủi ro mà còn tăng cường sự ổn định của toàn hệ thống tài chính. Hệ số an toàn vốn (Capital Adequacy Ratio - CAR) tiếp tục là chỉ tiêu trọng tâm, nhưng được tính toán với những yêu cầu cao hơn. Cụ thể, Basel III yêu cầu các ngân hàng phải nâng cao chất lượng vốn cấp 1 (Tier 1 Capital), đặc biệt là vốn cổ đông thường (Common Equity Tier 1 - CET1). Ngoài ra, hiệp ước còn giới thiệu các bộ đệm vốn dự phòng như vốn đệm bảo toàn (Capital Conservation Buffer) và vốn đệm chống chu kỳ (Countercyclical Capital Buffer) để giúp ngân hàng chống đỡ tốt hơn trước các cú sốc kinh tế. Các tiêu chuẩn mới về thanh khoản như Tỷ lệ đảm bảo khả năng thanh khoản (LCR) và Tỷ lệ tài trợ ổn định ròng (NSFR) cũng được đưa ra nhằm đảm bảo ngân hàng có đủ tài sản thanh khoản cao để tồn tại qua các giai đoạn căng thẳng thị trường. Việc áp dụng thành công các tiêu chuẩn này sẽ giúp các ngân hàng Việt Nam hội nhập sâu hơn vào thị trường tài chính quốc tế, tạo ra một sân chơi bình đẳng và minh bạch hơn.

1.1. Sự tiến hóa từ Basel I Basel II đến chuẩn mực Basel III

Lịch sử của Hiệp ước Basel bắt đầu từ năm 1988 với Basel I, tập trung chủ yếu vào rủi ro tín dụng và yêu cầu hệ số an toàn vốn tối thiểu 8%. Tuy nhiên, Basel I còn nhiều hạn chế khi chưa đề cập đến rủi ro thị trường và rủi ro hoạt động. Năm 2004, Basel II ra đời với cấu trúc 3 trụ cột, bao gồm: yêu cầu vốn tối thiểu, quy trình giám sát và nguyên tắc thị trường. Basel II đã toàn diện hơn khi đưa vào tính toán rủi ro hoạt động và rủi ro thị trường, nhưng cuộc khủng hoảng tài chính 2007-2008 đã cho thấy những điểm yếu của nó, đặc biệt là về chất lượng vốn và quản lý thanh khoản. Do đó, Basel III được công bố vào năm 2010 như một cuộc cải cách toàn diện. Hiệp ước này không thay thế Basel II mà là một sự tăng cường, tập trung vào việc nâng cao chất lượng và số lượng vốn, đặc biệt là vốn cấp 1, đồng thời giới thiệu các tiêu chuẩn toàn cầu đầu tiên về thanh khoản ngân hàng.

1.2. Những yêu cầu mới về vốn cấp 1 và tỷ lệ thanh khoản LCR

Một trong những thay đổi cốt lõi của Basel III là định nghĩa lại và nâng cao yêu cầu về vốn. Tỷ lệ vốn cấp 1 tối thiểu được nâng từ 4% lên 6%, trong đó tỷ lệ vốn cổ đông thường (CET1) phải đạt ít nhất 4,5% trên tổng tài sản có rủi ro (RWA). Đây là loại vốn có chất lượng cao nhất, có khả năng hấp thụ thua lỗ tốt nhất. Thêm vào đó, các ngân hàng phải duy trì một khoản vốn đệm bảo toàn 2,5%, đưa tổng yêu cầu CET1 lên 7%. Về thanh khoản, Basel III giới thiệu hai tỷ lệ quan trọng. Tỷ lệ đảm bảo khả năng thanh khoản (LCR) yêu cầu ngân hàng nắm giữ đủ tài sản có tính thanh khoản cao để đáp ứng dòng tiền ra ròng trong 30 ngày trong một kịch bản căng thẳng. Tỷ lệ tài trợ ổn định ròng (NSFR) nhằm đảm bảo ngân hàng có một cấu trúc tài trợ ổn định trong thời gian một năm. Các quy định này buộc các ngân hàng Việt Nam phải thay đổi chiến lược quản lý bảng cân đối kế toán một cách căn bản.

II. Top 3 thách thức khi áp dụng Basel III tại ngân hàng Việt Nam

Việc triển khai Basel III tại các ngân hàng Việt Nam đối mặt với nhiều khó khăn đáng kể, đòi hỏi sự nỗ lực đồng bộ từ cơ quan quản lý đến từng tổ chức tín dụng. Thách thức lớn nhất là áp lực tăng vốn. Theo yêu cầu của Basel III, chất lượng vốn cấp 1 phải được nâng cao, đồng nghĩa với việc các ngân hàng cần tăng vốn điều lệ thông qua phát hành cổ phiếu hoặc giữ lại lợi nhuận. Điều này đặc biệt khó khăn đối với các ngân hàng quốc doanh do bị giới hạn về tỷ lệ sở hữu nhà nước và "room" cho nhà đầu tư nước ngoài. Thách thức thứ hai là chi phí triển khai khổng lồ. Việc áp dụng Basel III không chỉ là tuân thủ các tỷ lệ mà còn đòi hỏi đầu tư lớn vào hệ thống công nghệ thông tin, quản lý dữ liệu, và xây dựng các mô hình đo lường rủi ro phức tạp. Theo ước tính, chi phí này có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu USD cho mỗi ngân hàng. Thách thức cuối cùng đến từ nguồn nhân lực và hệ thống dữ liệu. Việt Nam hiện thiếu đội ngũ chuyên gia có trình độ cao, am hiểu sâu sắc về quản trị rủi ro theo thông lệ quốc tế. Bên cạnh đó, hệ thống cơ sở dữ liệu về khách hàng, tổn thất tín dụng và rủi ro hoạt động còn phân mảnh, chưa được chuẩn hóa, gây khó khăn cho việc xây dựng các mô hình đo lường rủi ro chính xác. Vấn đề minh bạch thông tin và sự khác biệt giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) và quốc tế (IFRS) cũng là rào cản lớn. Những thách thức này đòi hỏi một lộ trình triển khai phù hợp và sự hỗ trợ mạnh mẽ từ Ngân hàng Nhà nước.

2.1. So sánh chi tiết Thông tư 41 và các chuẩn mực Basel III

Mặc dù Thông tư 41/2016/TT-NHNN được xem là một bước tiến lớn, đưa quy định của Việt Nam tiệm cận với Basel II, vẫn tồn tại một khoảng cách đáng kể so với Basel III. Thông tư 41 quy định hệ số an toàn vốn (CAR) tối thiểu là 8%, tương đương mức của Basel, nhưng cách tính toán thành phần vốn và tài sản có rủi ro lại có sự khác biệt. Cụ thể, định nghĩa vốn cấp 1 của Việt Nam rộng hơn, trong khi Basel III yêu cầu chặt chẽ hơn về vốn cổ đông thường (CET1). Hơn nữa, Thông tư 41 chưa đề cập đến các bộ đệm vốn bắt buộc như vốn đệm bảo toàn và vốn đệm chống chu kỳ. Về thanh khoản, quy định về tỷ lệ LCR tại Việt Nam vẫn thấp hơn mức 100% của chuẩn quốc tế. Các chỉ tiêu quan trọng khác của Basel III như tỷ lệ đòn bẩy và tỷ lệ NSFR cũng chưa được áp dụng chính thức tại Việt Nam. Sự khác biệt này cho thấy lộ trình tiến tới Basel III của các ngân hàng Việt Nam sẽ còn nhiều thách thức.

2.2. Áp lực tăng vốn và chi phí triển khai hệ thống khổng lồ

Áp lực đáp ứng yêu cầu vốn của Basel III là thách thức lớn nhất. Nghiên cứu của Fitch Ratings chỉ ra rằng hệ thống ngân hàng Việt Nam có thể đối mặt với mức thiếu hụt vốn lên tới gần 20 tỷ USD để đáp ứng chuẩn Basel II, và con số này sẽ còn lớn hơn với Basel III. Việc tăng vốn điều lệ gặp nhiều khó khăn, đặc biệt với các ngân hàng có vốn nhà nước chi phối như Vietinbank, khi tỷ lệ sở hữu nhà nước đã ở mức tối thiểu và room ngoại đã cạn. Bên cạnh đó, chi phí để xây dựng hệ thống quản trị rủi ro, công nghệ thông tin và cơ sở dữ liệu theo chuẩn quốc tế là rất lớn. Các ngân hàng nhỏ có thể tốn khoảng 10 triệu USD, trong khi các ngân hàng lớn có thể cần tới 200 triệu USD. Chi phí này là một gánh nặng đáng kể, ảnh hưởng đến lợi nhuận và khả năng cạnh tranh của các ngân hàng trong ngắn hạn.

2.3. Hạn chế về nguồn nhân lực và cơ sở dữ liệu quản trị rủi ro

Thành công của việc triển khai Basel III phụ thuộc rất lớn vào chất lượng nguồn nhân lực và hệ thống dữ liệu. Hiện nay, các ngân hàng Việt Nam đang thiếu hụt trầm trọng các chuyên gia có khả năng phân tích dữ liệu, xây dựng các mô hình xác suất thống kê và quản trị rủi ro phức tạp. Việc đào tạo và thu hút nhân tài trong lĩnh vực này là một bài toán dài hạn. Song song đó, hệ thống cơ sở dữ liệu còn nhiều hạn chế. Dữ liệu về rủi ro tín dụng, rủi ro hoạt động và thông tin khách hàng thường không đầy đủ, thiếu nhất quán và chưa được lưu trữ một cách có hệ thống trong thời gian đủ dài (ví dụ 3-5 năm). Điều này cản trở việc xây dựng các mô hình đo lường rủi ro nội bộ (IRB) chính xác, vốn là một phần quan trọng của phương pháp tiếp cận nâng cao trong Basel.

III. Phân tích các yếu tố chính ảnh hưởng hệ số an toàn vốn CAR

Nghiên cứu thực nghiệm tại 30 ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2010-2018 đã chỉ ra các yếu tố nội tại có tác động đáng kể đến hệ số an toàn vốn (CAR). Kết quả phân tích hồi quy cho thấy một số mối quan hệ trái với kỳ vọng lý thuyết, phản ánh đặc thù của thị trường ngân hàng Việt Nam. Đáng chú ý, tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản (ROA) có tác động tiêu cực đến CAR. Điều này có thể được giải thích rằng các ngân hàng theo đuổi lợi nhuận cao thường chấp nhận các chiến lược kinh doanh rủi ro hơn, ví dụ như đẩy mạnh tăng trưởng tín dụng vào các lĩnh vực có rủi ro cao, dẫn đến tài sản có rủi ro tăng nhanh hơn vốn tự có. Tương tự, quy mô ngân hàng (SIZE) cũng có mối quan hệ ngược chiều với CAR. Các ngân hàng lớn, đặc biệt là nhóm ngân hàng quốc doanh, thường có xu hướng kinh doanh rủi ro hơn và duy trì hệ số an toàn vốn ở mức sát ngưỡng tối thiểu do áp lực hỗ trợ nền kinh tế. Tỷ lệ huy động vốn (DEP) cũng tác động tiêu cực, cho thấy khi huy động được nguồn vốn giá rẻ, các ngân hàng có xu hướng đầu tư vào các tài sản rủi ro hơn để tối đa hóa lợi nhuận. Ngược lại, tỷ lệ đòn bẩy (LEV) và biên lãi ròng (NIM) có tác động tích cực, phù hợp với lý thuyết. Một NIM cao cho thấy ngân hàng hoạt động hiệu quả, tạo ra lợi nhuận để tăng vốn chủ sở hữu, từ đó cải thiện CAR. Việc hiểu rõ các yếu tố này giúp ngân hàng xây dựng chiến lược phù hợp để đáp ứng các yêu cầu của Basel III.

3.1. Các chỉ số làm giảm hệ số CAR ROA quy mô và tỷ lệ huy động

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm cho thấy ba yếu tố có tác động tiêu cực đến hệ số an toàn vốn tại ngân hàng Việt Nam. Thứ nhất, tỷ suất sinh lợi trên tài sản (ROA) có mối quan hệ nghịch biến. Khi ROA tăng 1%, CAR giảm 1,31%. Điều này cho thấy xu hướng đánh đổi giữa lợi nhuận và rủi ro; các ngân hàng có lợi nhuận cao có thể đang mở rộng tín dụng một cách rủi ro, làm tăng tài sản có trọng số rủi ro. Thứ hai, quy mô ngân hàng (SIZE) cũng tác động ngược chiều. Khi quy mô tăng 1%, CAR giảm 0,048%. Các ngân hàng lớn thường có danh mục tài sản rủi ro lớn hơn và có thể chấp nhận mức vốn mỏng hơn. Thứ ba, tỷ lệ huy động vốn (DEP) có ảnh hưởng tiêu cực. Khi tỷ lệ huy động tăng 1%, CAR giảm 0,02%. Nguồn tiền gửi dồi dào có thể khuyến khích ngân hàng giảm lượng vốn dự phòng và tìm kiếm các cơ hội đầu tư có rủi ro cao hơn.

3.2. Vai trò của đòn bẩy tài chính LEV và biên lãi ròng NIM

Ngược lại với các yếu tố trên, nghiên cứu cũng xác định hai yếu tố có tác động tích cực đến hệ số an toàn vốn. Tỷ lệ đòn bẩy (LEV), được đo bằng vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản, có mối quan hệ cùng chiều mạnh mẽ. Khi LEV tăng 1%, CAR tăng 0,65%. Điều này hoàn toàn hợp lý vì việc tăng cường sử dụng vốn chủ sở hữu trực tiếp làm tăng vốn cấp 1, thành phần chính trong công thức tính CAR. Kết quả này phản ánh nỗ lực tăng vốn điều lệ của các ngân hàng trong những năm qua để tuân thủ quy định của Ngân hàng Nhà nước. Bên cạnh đó, biên lãi ròng (NIM) cũng có tác động tích cực. Khi NIM tăng 1%, CAR tăng 0,46%. Một NIM cao là dấu hiệu cho thấy ngân hàng quản lý tài sản sinh lời hiệu quả, tạo ra nguồn lợi nhuận giữ lại dồi dào để bổ sung vào vốn tự có, qua đó củng cố năng lực tài chính và khả năng chống chịu rủi ro.

IV. Giải pháp chiến lược giúp ngân hàng Việt Nam đáp ứng Basel III

Để đáp ứng các yêu cầu khắt khe của Basel III, các ngân hàng Việt Nam cần triển khai một loạt giải pháp chiến lược đồng bộ. Trước hết, việc cơ cấu lại tài sản và nguồn vốn là yếu tố tiên quyết. Ngân hàng cần kiểm soát tốc độ tăng trưởng tín dụng, đặc biệt là trong các lĩnh vực rủi ro cao như bất động sản và chứng khoán. Thay vào đó, cần đa dạng hóa danh mục tài sản, ưu tiên các tài sản có hệ số rủi ro thấp hơn. Đồng thời, các ngân hàng phải xây dựng một kế hoạch tăng vốn rõ ràng và bền vững, không chỉ tập trung vào vốn cấp 2 từ trái phiếu dài hạn mà cần ưu tiên tăng vốn cấp 1 thông qua lợi nhuận giữ lại, phát hành cổ phiếu cho cổ đông chiến lược. Thứ hai, việc hoàn thiện hệ thống quản trị rủi ro và công nghệ thông tin là bắt buộc. Điều này bao gồm việc xây dựng hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ chuẩn hóa, thu thập và chuẩn hóa cơ sở dữ liệu về các loại rủi ro, và đầu tư vào các phần mềm hiện đại để tính toán hệ số an toàn vốn (CAR) và các chỉ tiêu thanh khoản một cách chính xác. Thứ ba, các ngân hàng cần đa dạng hóa nguồn thu. Thay vì phụ thuộc quá nhiều vào hoạt động tín dụng, cần đẩy mạnh các hoạt động dịch vụ phi tín dụng như bảo hiểm, quản lý tài sản, thanh toán và ngoại hối. Điều này không chỉ giúp tăng lợi nhuận mà còn giảm thiểu rủi ro tập trung. Cuối cùng, đầu tư vào nguồn nhân lực chất lượng cao là chìa khóa thành công, thông qua việc đào tạo và thu hút các chuyên gia am hiểu về quản trị rủi ro theo chuẩn mực quốc tế.

4.1. Phương pháp tối ưu hóa cơ cấu tài sản và nguồn vốn tự có

Để cải thiện hệ số an toàn vốn, các ngân hàng cần một chiến lược kép: tăng vốn tự có và quản lý chặt chẽ tài sản có rủi ro. Về vốn, cần có lộ trình tăng vốn điều lệ cụ thể, ưu tiên các nguồn vốn ổn định như lợi nhuận giữ lại và phát hành cổ phiếu, thay vì lạm dụng các hình thức "lách luật" như sở hữu chéo. Việc chọn lựa cổ đông chiến lược, đặc biệt là các định chế tài chính quốc tế có kinh nghiệm, sẽ giúp không chỉ tăng vốn mà còn học hỏi kinh nghiệm quản trị. Về tài sản, ngân hàng cần rà soát lại toàn bộ danh mục tín dụng, giảm tỷ trọng cho vay đối với các lĩnh vực có hệ số rủi ro cao theo quy định của Thông tư 41. Đồng thời, cần cân đối lại kỳ hạn giữa nguồn vốn huy động và các khoản cho vay để quản lý rủi ro thanh khoản và lãi suất hiệu quả hơn, hướng tới việc đáp ứng các tỷ lệ LCR và NSFR của Basel III.

4.2. Xây dựng hệ thống quản trị rủi ro và xếp hạng tín dụng nội bộ

Một hệ thống quản trị rủi ro vững mạnh là xương sống của việc tuân thủ Basel III. Các ngân hàng Việt Nam phải đầu tư xây dựng hệ thống công nghệ thông tin đủ mạnh để thu thập, lưu trữ và xử lý dữ liệu lớn về rủi ro. Trọng tâm là phát triển các mô hình xếp hạng tín dụng nội bộ (Internal Ratings-Based - IRB) để phân loại khách hàng và tài sản theo mức độ rủi ro một cách chi tiết, thay vì áp dụng hệ số rủi ro "cào bằng" như hiện nay. Điều này không chỉ giúp tính toán CAR chính xác hơn mà còn hỗ trợ ra quyết định cấp tín dụng hiệu quả. Ngoài rủi ro tín dụng, ngân hàng cũng cần xây dựng các mô hình để đo lường rủi ro thị trường và rủi ro hoạt động, thu thập dữ liệu về các sự kiện tổn thất để lượng hóa và có biện pháp phòng ngừa kịp thời.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Lý do chọn đề tài Từ những bài học kinh nghiệm sau các cuộc khủng hoảng tài chính trên thế giới, đã cho thấy rằng ngành ngân hàng là một trong những lĩnh vực đối mặt với nhiều loại rủi ro nhất, gây tổn thất nhiều cho nền kinh tế. Vì thế các ngân hàng trên thế giới nói chung và các ngân hàng Việt Nam nói riêng đã chú trọng rất nhiều vào việc quản trị rủi ro ngân hàng. Hiệp ước Basel đã trở thành bộ tiêu chuẩn chung phổ biến nhằm giúp các ngân hàng có thể chuẩn hoá, cải thiện và lành mạnh trong lĩnh hoạt động kinh doanh ngân hàng. Những thay đổi từ Basel I đến Basel III đã đưa ra những yêu cầu khắt khe hơn phần nào đã khiến các ngân hàng gặp khó khăn trong việc ổn định các nguồn vốn nhằm giúp đảm bảo hệ thống ngân hàng được hoạt động ổn định.

Tính đến thời điểm hiện tại Việt Nam chưa là thành viên BCBS nên không bị ràng buộc thời gian tuân thủ tiêu chuẩn Basel, nhưng hiện tại Ngân hàng nhà nước cũng đã ban hành các thông tư, các nghị định bám sát theo các quy chuẩn Basel nhằm nâng cao an toàn vốn, quản lý thanh khoản nhằm giảm thiểu rủi ro tiềm ẩn của hệ thống ngân hàng. Và trong khuôn khổ Basel, chỉ tiêu hệ số an toàn vốn (CAR) là được quan tâm hơn cả. Hệ số an toàn vốn (CAR) là một trong những chỉ tiêu quan trọng nhằm đánh giá mức độ an toàn của ngân hàng. Các cơ quan quản lý ngân hàng cũng như các ngân hàng đều quan tâm đặc biệt đến hệ số này, luôn đảm bảo duy trì hệ số CAR thông qua các cơ chế, chính sách phù hợp.

Tại Việt Nam, NHNN đã có những hướng triển khai áp dụng Basel vào quản trị rủi ro ngân hàng và xem đó là trọng tâm của ngành. Đến năm 2020, 10 ngân hàng thí điểm cần đạt chuẩn Basel II và đến 2025 các ngân hàng còn lại phải đạt chuẩn để từ đó có thể xem xét đến việc áp dụng Basel III. Tuy nhiên, các ngân hàng hiện tại đang bộc lộ quá nhiều điểm yếu đặc biệt là hệ số an toàn vốn. Như vậy việc các ngân hàng đáp ứng Basel II , cũng như việc tiến đến Basel II cũng đồng nghĩa với việc các ngân hàng thương mại Việt Nam phải đáp ứng yêu cầu về hệ số an toàn vốn (CAR) theo chuẩn thông lệ quốc tế.

Từ những điều đó, tôi xin chọn đề tài luận 2 văn “ Nghiên cứu hệ số an toàn vốn và khả năng áp dụng Basel III tại các ngân hàng TMCP Việt Nam“ làm luận văn nghiên cứu.2 Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu nhằm giải quyết những vấn đề cơ bản sau: (i) Xem xét những sự thay đổi chính của Basel III so với Basel II và tác động từ sự thay đổi này đến việc quản trị rủi ro ngân hàng của một số nước trên thế giới. (ii) Xem xét các yếu tố tác động đến hệ số an toàn vốn tại các ngân hàng một số nước trên thế giới. Từ đó tiến hành thực nghiệm xem xét các nhân tố ảnh hưởng đến hệ số an toàn vốn (CAR) tại các ngân hàng Việt Nam. (iii) Thực trạng áp dụng Basel tại Việt Nam và những điểm khác biệt cơ bản giữa các tiêu chuẩn an toàn vốn theo Basel III và các thông tư tại Việt Nam.

(iv) Đưa ra các kiến nghị và giải pháp nhằm giúp việc quản trị rủi ro các ngân hàng tại Việt Nam tuân theo hiệp ước Basel.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Trong nghiên cứu này, tác giả sử dụng số liệu của 30 ngân hàng tại Việt Nam gồm: Vietinbank, BIDV, Vietcombank, MB, ACB, Sacombank, Techcombank, SHB, Eximbank, SCB, NCB, Kiên Long Bank, VPBank, VIB, HDBank, SGB, SeaBank, PGBank, TPBank, MSB, Việt Á Bank, Bắc Á bank, An Bình Bank, LienVietPostBank, Nam Á Bank, OCB, PVComBank, VietBank, Agribank, Vietcapital. Dữ liệu được lấy từ báo cáo thường niên/ báo cáo tài chính của các ngân hàng giai đoạn 2010 -2018 trên website ngân hàng. Và từ nguồn dữ liệu VietStock : https://finance.4 Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy bảng (Panel Regression) với biến phụ thuộc là hệ số an toàn vốn (CAR) và các biến độc lập bao gồm: quy mô ngân hàng (SIZE), tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản (ROA), tỷ lệ đòn bẩy (LEV), thu nhập lãi thuần (NIM), tỷ lệ cho vay (LOA), tỷ lệ nợ xấu (NPL), tỷ lệ huy động (DEP) và tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP). 3 2 CHƯƠNG 2: LÝ THUYẾT CƠ BẢN VỀ BASEL VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC Nếu nói về chuẩn mực nhằm đảm bảo an toàn trong hoạt động kinh doanh ngân hàng nói riêng và các tổ chức tài chính nói chung, người ta sẽ nhắc ngay đến tiêu chuẩn Basel.

Các tiêu chuẩn được ra đời cách đây hơn hai thập kỷ và được hầu hết các quốc gia cũng như các tổ chức tài chính trên thế giới tuân thủ một cách rộng rãi, luôn là mục tiêu chuẩn mực mà họ cố gắng đạt được nhằm tạo ra một thị trường tài chính an toàn, ổn định và tạo ra một mặt bằng chung cạnh tranh bình đẳng lẫn nhau trên quy mô quốc tế.1 Những thay đổi của Basel từ Basel I đến Basel III Vào thập niên 1980, hệ thống ngân hàng thương mại trên thế giới phát triển mạnh mẽ, đồng thời phát sinh ra những cuộc cạnh tranh bất bình đẳng giữa các ngân hàng. Do đó, nhằm ổn định, củng cố lại hoạt động ngân hàng quốc tế và tạo ra một cơ chế cạnh tranh lành mạnh, Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng được thành lập (BCBS). Năm 1988, Ủy ban quyết định ban hành một thoả thuận quốc tế về các tiêu chuẩn vốn tự có gọi là Hiệp ước vốn Basel I. Theo yêu cầu Hiệp ước này buộc các ngân hàng phải duy trì một tỷ lệ vốn bắt buộc trên tài sản điều chỉnh theo hệ số rủi ro tối thiểu là 8% để bù bắp cho những rủi ro và những tổn thất có thể xảy ra (hay còn được gọi là “tỷ lệ Cook”).

Tỷ lệ vốn tối thiểu (CAR) theo Basel I được tính theo công thức: Tỷ lệ vốn tối thiểu (CAR) = Trong đó, tổng vốn được tổng thành từ những loại vốn cấp 1 (các loại vốn chắc chắn có như vốn chủ sở hữu vĩnh viễn, lợi nhuận giữ lại, lợi ích thiểu số tại các công ty con có hợp nhất báo cáo tài chính, lợi thế kinh doanh), vốn cấp 2 (vốn có chất lượng thấp hơn như nguồn vốn tăng do đánh giá lại tài sản, dự phòng các tổn thất chung, đầu tư tài chính vào công ty con và tổ chức tài chính khác, vốn từ những 4 công cụ nợ trái phiếu chuyển đổi, cổ phiếu ưu đãi hay công cụ nợ khác) và vốn cấp 3 (vốn có độ tin cậy thấp nhất như các khoản vay ngắn hạn). Đồng thời cũng yêu cầu tổng vốn cấp 2 và 3 không vượt quá vốn cấp 1. Tuy nhiên Basel I vẫn còn vài hạn chế mà trong đó chủ yếu chỉ tập trung vào một giải pháp là “yêu cầu vốn tối thiểu” mà chưa đề cập đến rủi ro thị trường cũng như rủi ro trong hoạt động ngân hàng. Năm 2004, Ủy ban Basel lại ban hành bản Hiệp ước quốc tế về vốn Basel mới (Basel II) có hiệu lực từ năm 2007.

Basel II chủ yếu dựa trên 3 trụ cột chính: Trụ cột 1 liên quan đến việc duy trì tỷ lệ vốn bắt buộc (CAR vẫn giữ mức tối thiểu 8% nhưng có sự thay đổi về hệ số rủi ro của các tài sản). Đồng thời cách tính cũng có sự thay đổi : Tỷ lệ vốn tối thiểu (CAR) = Với yêu cầu một tỷ lệ 4% vốn cấp 1 (gồm cổ phần phổ thông và dự trữ được công bố) và 8% đối với vốn cấp 2 (tăng do đánh giá lại tài sản, dự phòng chung, dự trữ không được công bố, nguồn vốn gia tăng từ trái phiếu chuyển đổi/cổ phiếu ưu đãi/nợ thứ cấp khác). Trụ cột 2-3 liên quan đến việc hoạch định các chính sách trong công tác giám sát, thanh tra và hoạt động liên quan đến việc công bố thông tin một cách thích đáng theo nguyên tắc thị trường. Tuy không có nhiều tác động đến hệ số an toàn vốn nhưng quy định này đòi hỏi sự công khai minh bạch phù hợp đúng với thông lệ quốc tế.

Vào thời điểm bắt đầu triển khai, Basel II có thể được xem là khung đánh giá rủi ro ngân hàng khá toàn diện. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2007-2008 chứng tỏ Basel II còn khá nhiều nhược điểm, nó hoàn toàn chưa lường hết những rủi ro có thể xảy ra khi đối mặt với chu kỳ của một nền kinh tế, đặc biệt chưa chú trọng vào vấn đề thanh khoản dẫn đến việc phá sản của nhiều ngân hàng. Do đó, vào 12/09/2010 Uỷ ban Basel đã công bố Hiệp ước Basel III với các tiêu 5 chuẩn mới với những thay đổi về cấu trúc vốn, thêm yêu cầu về tỷ lệ đòn bẩy, đưa ra các tiêu chuẩn mới về tính thanh khoản nhằm cũng cố các quy định, giám sát, quản lý rủi ro của ngành ngân hàng nhằm khắc phục những điểm thiếu sót của Basel II. Bộ tiêu chuẩn Basel III có hiệu lực từ 2013 với những điểm thay đổi đáng chú ý sau (lộ trình thực hiện Basel III theo Phụ lục 2): Thứ nhất: rà soát lại các tiêu chuẩn nhằm nâng tỷ trọng và chất lượng nguồn vốn, cao chất lượng vốn cấp 1 và vốn cấp 2, khấu trừ các khoản vốn không đủ tiêu chuẩn, chẳng hạn các khoản vốn được đầu tư vào các tổ chức tài chính khác vượt mức giới hạn 15% sẽ được khấu trừ vào vốn chủ sở hữu.

Đưa ra tiêu chuẩn tỷ lệ đòn bẩy tối thử nghiệm tối thiểu là 3%, đây là mức tỷ lệ vốn cấp 1 so với tổng tài sản hiện có cộng với các khoản mục ngoại bảng. Chất lượng vốn tốt hơn sẽ giúp ngân hàng khoẻ hơn, chống đỡ tốt hơn trong thời kỳ khó khăn. Thứ hai: yêu cầu các ngân hàng nâng cao chất lượng nguồn vốn, đáng chú ý là việc nâng tỷ trọng vốn cấp 1 tối thiểu từ 4% lên 6% trong đó tỷ trọng vốn cổ đông thường (common equity) tăng mức từ 2% lên 4,5%; Ngoài ra bổ sung thêm mức vốn dự trữ (các tấm vốn đệm dự phòng - vốn đệm bảo toàn vốn và vốn đệm chống hiệu ứng chu kỳ) đảm bảo bẳng vốn chủ sở hữu nằm trong khoảng từ 0 - 2,5% tuỳ theo bối cảnh của mỗi quốc gia và loại bỏ vốn cấp 3 ra khỏi cách tính so với ban đầu.