Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CON NGƯỜI VÀ VAI TRÒ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA TÒA ÁN 1. Khái quát về Quyền con người 1. Khái niệm Quyền con người Quyền con người (Human rights) là một phạm trù đa diện, nó được xem xét ở nhiều góc độ khác nhau như: Triết học, Chính trị học, Kinh tế học, Luật học… do đó có nhiều quan niệm khác nhau về QCN. Trong lịch sử nhân loại đã hình thành hai quan niệm chủ yếu, khác nhau về QCN: Quan niệm thứ nhất: Cho rằng mỗi con người là một thực thể tự nhiên cho nên QCN cũng là quyền tự nhiên, bẩm sinh và vốn có.
Các quyền này gắn với cá nhân từ khi sinh ra không phụ thuộc vào luật pháp. Mặt tích cực của quan niệm này là ở chỗ nó có giá trị nhân đạo, bảo vệ con người trước quyền lực, nó có ý nghĩa tích cực trong nhận thức về QCN. Nhưng quan điểm này cũng thể hiện mặt tiêu cực là nó tuyệt đối hóa QCN, quyền cá nhân, đề cao các quyền cá nhân trong mối quan hệ với cộng đồng xã hội. Do vậy nếu coi QCN là quyền tự nhiên thì vẫn là phiến diện và chưa đầy đủ.
Quan niệm thứ hai: Cho rằng con người là thực thể xã hội cho nên QCN cũng mang tính xã hội, nó phụ thuộc vào chế độ Kinh tế, Chính trị và Xã hội. Mặt tích cực của quan niệm này là ở chỗ coi QCN là một khái niệm có tính lịch sử, đặt con người trong tổng hòa các mối quan hệ xã hội. Tuy nhiên quan điểm này cũng thể hiện mặt tiêu cực đó là phủ nhận hoàn toàn quyền tự nhiên của con người, coi QCN hoàn toàn phụ thuộc và được định đoạt bởi Nhà nước. Quan niệm biện chứng của Học thuyết Mác - Lênin đã khắc phục được tính phiến diện trong nhận thức về con người và QCN ở các quan niệm nêu 9 trên.
Theo học thuyết Mác - Lênin thì con người vừa là sản phẩm tự nhiên vừa là sản phẩm của xã hội. Con người là một thực thể tự nhiên nhưng là một thực thể tự nhiên trong cộng đồng xã hội. Trong cái tự nhiên của con người có mặt xã hội và trong cái xã hội của con người có mặt tự nhiên, vì vậy QCN về bản chất bao hàm cả hai mặt tự nhiên và xã hội. QCN có những thuộc tính sau: - QCN là những giá trị gắn với mỗi con người vừa với tư cách là cá nhân, vừa với tư cách là thành viên xã hội.
Vì vậy, QCN vừa mang thuộc tính cá nhân, vừa thể hiện lợi ích quốc gia, dân tộc, cộng đồng. - QCN vừa là những giá trị vĩnh hằng vừa là những đại lượng biến đổi gắn với quá trình phát triển lực lượng sản xuất, phát triển kinh tế xã hội của mỗi thời đại, mỗi quốc gia, mỗi dân tộc. - QCN mang tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau: Thể hiện ở chỗ các QCN nằm trong mối liên hệ phụ thuộc và có sự tác động qua lại lẫn nhau. Việc vi phạm một quyền sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực đến các quyền khác.
Ngược lại việc đảm bảo một quyền sẽ có gây ảnh hưởng tích cực đến những quyền khác. - QCN vừa có tính phổ biến vừa có tính riêng biệt, đặc thù. Tính phổ biến thể hiện ở chỗ QCN là những giá trị chung, phổ biến cho tất cả mọi người không phân biệt quốc tịch, dân tộc, giới tính, giai cấp, địa vị xã hội. Điều đó có nghĩa là dù ở bất cứ quốc gia nào, giới tính nào, dân tộc nào và xuất thân từ tầng lớp nào thì mọi người đều có các quyền như nhau.
Tính riêng biệt, đặc thù thể hiện ở chỗ QCN là những giá trị đặc thù, riêng có ở mỗi quốc gia, dân tộc do điều kiện kinh tế - xã hội, truyền thống văn hóa, đạo đức của quốc gia đó quy định và bị hạn chế bởi các quy định của pháp luật. - QCN không thể phân chia: Thể hiện ở chỗ mỗi QCN đều có tầm quan trọng như nhau, không có quyền nào được coi là có giá trị cao hơn quyền nào. Việc tước bỏ hay hạn chế bất kỳ QCN nào đều tác động tiêu cực đến nhân phẩm, giá trị và sự phát triển của con người. 10 - QCN vừa là quyền bình đẳng đối với mọi người, vừa là quyền ưu tiên đối với nhóm người, giới, bộ phận nhất định trong xã hội.
Trong xã hội không thể có sự bình quân về quyền như nhau bởi mỗi con người có khả năng khác nhau về trí tuệ, thể chất, khả năng… Do vậy, họ không thể có khả năng ngang nhau trong việc thực hiện quyền. - QCN là một phạm trù pháp lý vì vậy nó gắn liền với một hệ thống pháp luật cụ thể, các quyền phải được thể hiện trong pháp luật, được pháp luật ghi nhận và bảo vệ. Tuy nhiên, QCN là những quyền không thể bị tước bỏ: Thể hiện ở chỗ QCN không thể bị tước bỏ hay hạn chế một cách tùy tiện bởi bất cứ một chủ thể nào kể cả Nhà nước. Tuy nhiên trong một số trường hợp các QCN có thể bị hạn chế hoặc tước bỏ trong một thời gian nhất định.
Các trường hợp này do luật pháp của mỗi quốc gia quy định, ví dụ: ở Việt Nam hiện nay vẫn quy định tử hình là một hình phạt nghiêm khắc nhất được áp dụng đối với những tội đặc biệt nghiêm trọng, hình phạt này nhằm loại bỏ người phạm tội khỏi đời sống xã hội. Như vậy đã xâm phạm tới một QCN đó là “Quyền được sống”, tuy nhiên cũng cần phải hiểu rằng chính họ đã thực hiện hành vi đặc biệt nguy hiểm và gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng cho người khác cho xã hội và việc bị áp dụng hình phạt này là do chính bản thân họ tự lựa chọn và tự tước bỏ quyền được sống của mình. Từ những thuộc tính của QCN đã có rất nhiều khái niệm về QCN được đưa, những định nghĩa này đều không hoàn toàn giống nhau cụ thể: Theo Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về QCN (Offiice of High Commissioner for Human Rights - OHCHR) đã đưa ra định nghĩa: Quyền con người là những đảm bảo pháp lý toàn cầu (Universal legal guarantees) có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động (Actions) hoặc sự bỏ mặc (Omissons) mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép (Entitlements) và tự do cơ bản (Fundamental freedoms) của con người. 11 Ngoài ra cũng có quan điểm cho rằng: Quyền con người là sự được phép mà tất cả thành viên của công đồng nhân loại, không phân biệt giới tính, chủng tộc, tôn giáo, địa vị xã hội…; đều có ngay từ khi sinh ra, đơn giản chỉ vì họ là con người [24].
Ở Việt Nam cũng có nhiều định nghĩa về QCN được đưa ra, những định nghĩa này không hoàn toàn giống nhau, nhưng nhìn chung thì QCN đều được hiểu là: Những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế. Tóm lại, dù được nhìn nhận ở những góc độ và cấp độ khác nhau thì quyền con người cũng được hiểu là những giá trị cao cả cần được tôn trọng và bảo vệ trong mọi xã hội và trong mọi giai đoạn lịch sử. Nó được coi là chuẩn mực được cộng đồng quốc tế thừa nhận và tuân thủ. Nguồn gốc Quyền con người Về nguồn gốc QCN có hai trường phái khác nhau đưa ra hai quan điểm trái ngược nhau về nguồn gốc QCN đó là trường phái theo học thuyết “Quyền tự nhiên” - Natural rights và trường phái theo học thuyết “Quyền pháp lý” - Legal rights.
Theo những người theo học thuyết “Quyền tự nhiên” cho rằng: QCN là những gì bẩm sinh, vốn có mà mọi cá nhân sinh ra đều được hưởng. Nó không phụ thuộc vào phong tục, tập quán, truyền thống văn hóa hay ý chí của bất cứ cá nhân, giai cấp, tầng lớp, tổ chức, cộng đồng hay Nhà nước nào. Vì vậy không một chủ thể nào, kể cả Nhà nước có thể ban phát hay tước bỏ chúng. Với quan điểm trên thì những người theo trường “Quyền tự nhiên” đã đề cao quá mức các quyền cá nhân và xem nhẹ các quyền tập thể, các lợi ích xã hội.
Ngược lại những người theo học thuyết về “Quyền pháp lý” thì cho rằng: QCN không phải là những gì bẩm sinh, vốn có một cách tự nhiên mà phải do các Nhà nước xác định và pháp điển hóa thành các quy phạm pháp 12 luật hoặc xuất phát từ truyền thống văn hóa. Như vậy phạm vi, giới hạn và thời hạn hiệu lực của QCN phụ thuộc vào ý chí của tầng lớp thống trị và các yếu tố như phong tục, tập quán, truyền thống văn hóa…. Với quan điểm trên những người theo trường phái “Quyền pháp lý” lại xem nhẹ các quyền cá nhân và lại đề cao các quyền và lợi ích tập thể, xã hội. Do trong quan điểm của cả hai trường phái đều vẫn còn có những hạn chế nhất định, nên cho đến nay cuộc đấu tranh giữa hai trường phái này vẫn chưa có sự phân định đúng, sai, hợp lý và không hợp lý.
Trong khi pháp luật của nhiều quốc gia trên thế giới đều thể hiện quyền con người là các quyền pháp lý thì trong tuyên ngôn nhân quyền thế giới năm 1948 và pháp luật của một số quốc gia là khẳng định quyền con người là các quyền tự nhiên vốn có và không thể bị tước bỏ của mọi cá nhân. Cụ thể trong tuyên ngôn nhân quyền thế giới năm 1948 ghi nhận: “Mọi người sinh ra đều bình đẳng về phẩm giá và các quyền” còn trong Tuyên ngôn Độc lập của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ năm 1776 đã khẳng định “Mọi người sinh ra đều bình đẳng và Đấng tạo hóa đã dành cho họ một số quyền không thể bị tước đoạt, trong các quyền đó có quyền sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc” hay trong Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp năm 1789 cũng khắng định “Mọi người sinh ra và sống tự do và bình đẳng về các quyền”. Như vậy, việc quá coi trọng một học thuyết đều là không phù hợp và mang tính phiến diện. Quá trình phát triển Quyền con người QCN xuất hiện và tồn tại gắn liền với quá trình phát triển của xã hội loài người.
Những tư tưởng về QCN đã xuất hiện từ thời tiền sử, thể hiện trong các luật lệ của chiến tranh, tuy nhiên những tư tưởng này mới chỉ dừng lại ở những ý niệm sơ khai. Những tư tưởng về QCN chỉ chính thức xuất hiện cùng với sự phát triển của nền văn minh cổ đại.