Luận văn thạc sĩ vnu ls bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của luật tố tụng hình sự việt nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích vnu ls bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Lê Thanh Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Luyện
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Luật Tố tụng hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI THÔNG QUA CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN HẠN CHẾ QUYỀN TỰ DO THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm, nội dung quyền con người
• 1.2. Khái niệm quyền con người
• 1.3. Nội dung quyền con người
• 1.4. Khái niệm, nội dung các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của luật tố tụng hình sự
• 1.5. Khái niệm các biện pháp ngăn chặn theo quy định của luật tố tụng hình sự
• 1.6. Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do
• 1.7. Nội dung bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự
• 1.8. Chủ thể, biện pháp bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự
• 1.9. Chủ thể bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự
• 1.10. Các biện pháp bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự
• 1.11. Tham khảo việc bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do trong luật tố tụng hình sự của một số nước trên thế giới
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI THÔNG QUA CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN HẠN CHẾ QUYỀN TỰ DO THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.1. Tình hình áp dụng biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003
• 2.2. Thực trạng bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự
• 2.3. Một số hạn chế, bất cập
• 2.4. Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI THÔNG QUA CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN HẠN CHẾ QUYỀN TỰ DO THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3.1. Giải pháp về việc hoàn thiện pháp luật
• 3.2. Hoàn thiện các quy định của Luật tố tụng hình sự về các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do
• 3.3. Hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về quyền của những người bị áp dụng biện pháp ngăn chặn
• 3.4. Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Luật tố tụng hình sự Việt Nam
• 3.5. Một số giải pháp khác
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo vệ quyền con người trong luật tố tụng hình sự Việt Nam

Bảo vệ quyền con người là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Luật tố tụng hình sự không chỉ quy định các quy trình tố tụng mà còn đảm bảo quyền lợi của những người bị điều tra, truy tố và xét xử. Việc bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn là một phần không thể thiếu trong hệ thống pháp luật hiện hành.

1.1. Khái niệm quyền con người và vai trò trong tố tụng hình sự

Quyền con người được hiểu là những quyền bẩm sinh, vốn có của mỗi cá nhân. Trong tố tụng hình sự, quyền con người đảm bảo rằng mọi cá nhân đều được đối xử công bằng và có quyền được bảo vệ trước pháp luật.

1.2. Các biện pháp ngăn chặn trong luật tố tụng hình sự

Luật tố tụng hình sự Việt Nam quy định nhiều biện pháp ngăn chặn như bắt, tạm giữ, tạm giam. Những biện pháp này cần được áp dụng một cách thận trọng để không xâm phạm đến quyền tự do của cá nhân.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo vệ quyền con người

Mặc dù có nhiều quy định bảo vệ quyền con người, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức trong việc thực hiện. Việc lạm dụng các biện pháp ngăn chặn có thể dẫn đến vi phạm quyền lợi của cá nhân, gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho xã hội.

2.1. Thực trạng lạm dụng biện pháp ngăn chặn

Nhiều trường hợp áp dụng biện pháp ngăn chặn không đúng quy định, dẫn đến việc bắt oan, tạm giữ không có căn cứ. Điều này không chỉ xâm phạm quyền con người mà còn làm giảm lòng tin của nhân dân vào hệ thống tư pháp.

2.2. Nguyên nhân của những hạn chế trong bảo vệ quyền con người

Nguyên nhân chủ yếu đến từ sự thiếu đồng bộ trong quy định pháp luật và trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng. Việc thiếu hiểu biết về quyền con người cũng góp phần làm gia tăng tình trạng vi phạm.

III. Phương pháp bảo vệ quyền con người hiệu quả trong tố tụng hình sự

Để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao nhận thức của cán bộ tư pháp là rất cần thiết.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về biện pháp ngăn chặn

Cần xem xét và sửa đổi các quy định liên quan đến biện pháp ngăn chặn để đảm bảo tính hợp lý và công bằng trong áp dụng. Điều này sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của những người bị áp dụng biện pháp ngăn chặn.

3.2. Đào tạo và nâng cao nhận thức cho cán bộ tư pháp

Đào tạo cán bộ tư pháp về quyền con người và các quy định liên quan đến tố tụng hình sự là rất quan trọng. Điều này sẽ giúp họ thực hiện đúng quy định và bảo vệ quyền lợi của công dân.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về bảo vệ quyền con người

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn cần được thực hiện một cách cẩn trọng. Các kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc bảo vệ quyền con người có thể được cải thiện thông qua việc áp dụng đúng quy định pháp luật.

4.1. Kết quả nghiên cứu về thực trạng áp dụng biện pháp ngăn chặn

Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều trường hợp áp dụng biện pháp ngăn chặn đã vi phạm quyền con người. Cần có những biện pháp khắc phục để đảm bảo quyền lợi của công dân.

4.2. Bài học từ kinh nghiệm quốc tế trong bảo vệ quyền con người

Nghiên cứu kinh nghiệm từ các quốc gia khác cho thấy rằng việc bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự cần có sự đồng bộ giữa các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng.

V. Kết luận và hướng đi tương lai trong bảo vệ quyền con người

Bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn là một nhiệm vụ quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người trong thời gian tới.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền con người

Bảo vệ quyền con người không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là nghĩa vụ của toàn xã hội. Điều này sẽ góp phần xây dựng một xã hội công bằng và văn minh.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật và nâng cao nhận thức của cán bộ tư pháp về quyền con người. Điều này sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân một cách hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn từ năm 2009 đến năm 2013, các cơ quan tiến hành tố tụng trên toàn quốc đã thụ lý và xử lý hàng trăm nghìn vụ án hình sự, kéo theo việc áp dụng hàng loạt các biện pháp cưỡng chế đối với người bị tình nghi. Việc bảo vệ quyền tự do thân thể theo quy định của Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 đặt ra yêu cầu cấp thiết khi tỷ lệ áp dụng biện pháp tạm giam trong giai đoạn điều tra tại nhiều địa phương chiếm tới hơn 85% tổng số bị can bị khởi tố. Đề tài tập trung giải quyết xung đột căn bản giữa yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm và nghĩa vụ bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá toàn diện hệ thống lý luận và thực tiễn áp dụng 4 biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do: bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu tư pháp toàn quốc trong khung thời gian 5 năm (2009 - 2013), đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế như Tuyên ngôn Nhân quyền năm 1948 và Công ước ICCPR năm 1966. Kết quả nghiên cứu hướng đến mục tiêu giảm thiểu ít nhất 30% tình trạng lạm dụng tạm giam và hạn chế tối đa các trường hợp giam giữ quá hạn, góp phần thực hiện hiệu quả Chiến lược cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết về quyền con người trong tư pháp hình sự và lý thuyết về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa để xây dựng nền tảng phân tích. Hệ thống khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa bao gồm: quyền con người, quyền bất khả xâm phạm về thân thể, biện pháp ngăn chặn, quyền tự do đi lại và cư trú.

Mô hình nghiên cứu phân định rõ ràng 4 chế định ngăn chặn cơ bản theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003: biện pháp bắt người (gồm bắt khẩn cấp, bắt quả tang, bắt truy nã, bắt bị can để tạm giam), biện pháp tạm giữ với thời hạn tối đa 9 ngày, biện pháp tạm giam với các khung thời hạn từ 2 đến 16 tháng tùy theo tính chất tội phạm, và biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú. Nghiên cứu đồng thời tham chiếu các mô hình tố tụng tiến bộ của một số quốc gia trên thế giới như cơ chế bảo lãnh tài chính và sự kiểm soát tư pháp độc lập của Tòa án trong việc phê chuẩn giam giữ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ hệ thống báo cáo tổng kết thực tiễn tư pháp hình sự toàn quốc giai đoạn 2009 - 2013, bao gồm 4 bảng số liệu chuyên sâu về tình hình bắt, tạm giữ, tạm giam, số vụ việc quá hạn và tỷ lệ Viện kiểm sát không phê chuẩn lệnh bắt, giam. Cỡ mẫu khảo sát bao quát hơn 50.000 hồ sơ vụ án hình sự được thụ lý qua 3 giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử trên phạm vi 63 tỉnh, thành phố.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng để tập trung vào các nhóm tội phạm có tỷ lệ áp dụng biện pháp giam giữ cao và các địa bàn trọng điểm. Lý do lựa chọn kết hợp phương pháp phân tích luật học thực định với phương pháp thống kê xã hội học là nhằm lượng hóa chính xác mức độ vi phạm quyền tự do, làm rõ mối quan hệ nhân quả giữa quy định pháp luật còn bất cập và các sai phạm trong thực tiễn áp dụng. Phương pháp so sánh luật học được tiến hành xuyên suốt để rút ra bài học kinh nghiệm quốc tế phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực tiễn 5 năm áp dụng pháp luật (2009 - 2013) phản ánh 3 phát hiện then chốt về việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do:

Thứ nhất, biện pháp tạm giữ và tạm giam vẫn bị lạm dụng như một công cụ điều tra chủ yếu. Trong giai đoạn 2009 - 2013, tỷ lệ người bị bắt giữ chuyển sang khởi tố và tạm giam duy trì ở mức cao trên 88%, trong khi các biện pháp thay thế không tước đoạt tự do như cấm đi khỏi nơi cư trú chỉ chiếm khoảng 10% đến 12% tổng số bị can.

Thứ hai, tình trạng vi phạm thời hạn tạm giam diễn ra tương đối phổ biến tại nhiều địa phương. Thống kê giai đoạn nghiên cứu cho thấy số lượt tạm giam quá hạn chiếm khoảng 1,5% đến 2,8% tổng số trường hợp giam giữ, đặc biệt tăng cao ở các vụ án có từ 3 bị can trở lên hoặc các vụ án bị trả hồ sơ để điều tra bổ sung nhiều lần.

Thứ ba, công tác kiểm sát việc áp dụng biện pháp ngăn chặn đã có chuyển biến nhưng chưa triệt để. Tỷ lệ Viện kiểm sát không phê chuẩn các lệnh bắt khẩn cấp và lệnh tạm giam do Cơ quan điều tra đề nghị dao động từ 1,2% đến 3,5% mỗi năm, giúp ngăn chặn hàng trăm trường hợp xâm phạm quyền tự do trái luật nhưng vẫn còn để lọt các vụ việc phê chuẩn thiếu căn cứ xác đáng.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên cho thấy nguyên nhân chủ yếu bắt nguồn từ nhận thức thiên lệch của một bộ phận người tiến hành tố tụng, coi việc tạm giam là biện pháp an toàn để phục vụ lấy lời khai thay vì một biện pháp ngăn chặn đặc biệt. So sánh với các nghiên cứu lập pháp quốc tế, việc trao thẩm quyền ra lệnh tạm giam cho cả Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát mà thiếu cơ chế xem xét độc lập của Tòa án trước khi áp dụng là kẽ hở lớn dẫn đến lạm quyền.

Để trực quan hóa toàn bộ thực trạng, dữ liệu thực tiễn có thể được cấu trúc qua bảng thống kê diễn biến áp dụng biện pháp tạm giam giai đoạn 2009 - 2013 và biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu tỷ lệ giữa biện pháp tạm giam với biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú. Việc chuẩn hóa các bảng biểu số liệu này làm nổi bật bức tranh thực tế về quyền tự do thân thể trong tố tụng, khẳng định tính tất yếu phải thu hẹp diện áp dụng giam giữ và mở rộng các biện pháp ngăn chặn không giam giữ.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Hoàn thiện căn cứ áp dụng biện pháp tạm giữ, tạm giam trong Bộ luật Tố tụng hình sự: Bổ sung định lượng cụ thể về nguy cơ bỏ trốn hoặc tiêu hủy chứng cứ, chuyển giao dần thẩm quyền phê chuẩn tạm giam sang Thẩm phán Tòa án, hướng tới mục tiêu giảm 25% tỷ lệ tạm giam trong giai đoạn điều tra trước năm 2020.
• Thiết lập quy trình kiểm soát chặt chẽ thời hạn giam giữ: Quy định giới hạn tối đa thời gian gia hạn tạm giam khi điều tra bổ sung không quá 2 lần, bắt buộc hủy bỏ biện pháp tạm giam ngay trong vòng 24 giờ kể từ khi hết hạn luật định nếu không có lệnh gia hạn hợp lệ.
• Nâng cao năng lực và trách nhiệm giải trình của đội ngũ Điều tra viên, Kiểm sát viên: Triển khai 100% chương trình tập huấn chuẩn mực nhân quyền cho cán bộ tiến hành tố tụng, áp dụng chế tài bồi thường thiệt hại cá nhân nghiêm minh đối với các trường hợp cố ý bắt giữ trái pháp luật.
• Mở rộng phạm vi áp dụng các biện pháp thay thế: Tăng tỷ lệ áp dụng biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú và biện pháp bảo lĩnh lên mức 30% đến 35% đối với các tội phạm ít nghiêm trọng và tội phạm nghiêm trọng có nơi cư trú rõ ràng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan lập pháp và các ban soạn thảo luật: Cung cấp 12 luận cứ khoa học cùng hệ thống số liệu thực chứng 5 năm phục vụ trực tiếp cho việc sửa đổi, hoàn thiện Bộ luật Tố tụng hình sự.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Tài liệu tham khảo chuẩn mực trong việc cân nhắc các căn cứ pháp lý, hạn chế tối đa nguy cơ làm oan hoặc vi phạm thủ tục tố tụng đối với hơn 10 nhóm tình huống nhạy cảm trên thực tế.
• Đội ngũ luật sư và người bào chữa: Cung cấp khung đối chiếu pháp lý và kinh nghiệm quốc tế để bảo vệ hiệu quả quyền tự do thân thể của thân chủ trong ít nhất 4 giai đoạn tố tụng chính.
• Giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Luật hình sự: Cung cấp nguồn tư liệu tham khảo hệ thống với hơn 40 tài liệu trích dẫn chuyên sâu về bảo vệ nhân quyền trong tố tụng hình sự.

Câu hỏi thường gặp

Hành vi bắt người trong trường hợp khẩn cấp cần đáp ứng những điều kiện nào? Theo quy định pháp luật, bắt khẩn cấp chỉ được áp dụng trong 3 trường hợp: khi có căn cứ người đó chuẩn bị phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng; khi người bị hại hoặc nhân chứng trông thấy chính mắt; hoặc khi có dấu vết tội phạm ở người hoặc chỗ ở và cần ngăn chặn ngay việc trốn thoát. Cơ quan điều tra phải báo Viện kiểm sát phê chuẩn trong vòng 12 giờ.

Thời hạn tạm giữ tối đa theo luật định là bao nhiêu ngày? Thời hạn tạm giữ thông thường không quá 3 ngày kể từ khi tiếp nhận người bị bắt. Trong trường hợp cần thiết, người ra quyết định có thể gia hạn 2 lần, mỗi lần không quá 3 ngày và phải được Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn. Như vậy tổng thời gian tạm giữ tối đa không vượt quá 9 ngày trước khi có quyết định khởi tố hoặc trả tự do.

Những đối tượng đặc thù nào được ưu tiên không áp dụng biện pháp tạm giam? Bị can, bị cáo là phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, người già yếu hoặc người mắc bệnh nặng có nơi cư trú rõ ràng thuộc diện ưu tiên áp dụng biện pháp ngăn chặn khác thay thế tạm giam, trừ trường hợp họ phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc có hành vi trốn tránh bị bắt theo lệnh truy nã.

Cơ quan nào có thẩm quyền hủy bỏ biện pháp tạm giam khi hết thời hạn? Cơ quan đang thụ lý giải quyết vụ án ở từng giai đoạn (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án) có thẩm quyền và trách nhiệm ra quyết định hủy bỏ hoặc thay thế biện pháp tạm giam. Viện kiểm sát thực hiện quyền kiểm sát tối cao và có quyền yêu cầu trả tự do ngay trong thời hạn 24 giờ đối với người bị giam giữ không có căn cứ hoặc quá hạn.

Việc lạm dụng biện pháp tạm giam gây ra những hệ lụy xã hội gì? Lạm dụng tạm giam làm tổn hại nghiêm trọng đến quyền tự do thân thể, gây thiệt hại kinh tế và tinh thần cho người bị giam giữ cùng gia đình họ. Thực tế cho thấy các vụ bắt giam oan sai làm phát sinh nghĩa vụ bồi thường của nhà nước lên tới hàng tỷ đồng, đồng thời làm giảm sút lòng tin của nhân dân vào sự công minh của cơ quan tư pháp.

Kết luận

• Công trình làm sáng tỏ nền tảng lý luận về bảo vệ quyền con người thông qua việc chế định và áp dụng 4 biện pháp ngăn chặn hạn chế tự do trong tố tụng hình sự Việt Nam.
• Phân tích toàn diện bức tranh thực tiễn 5 năm (2009 - 2013), chỉ rõ thực trạng lạm dụng tạm giam và tỷ lệ quá hạn còn tồn tại ở nhiều cơ quan tiến hành tố tụng.
• Xác định hệ thống nguyên nhân cốt lõi từ các khoảng trống lập pháp đến yếu tố chủ quan trong nhận thức của đội ngũ cán bộ tư pháp.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao nhằm hoàn thiện khung pháp lý và quy trình kiểm soát tư pháp độc lập.
• Xác định lộ trình cải cách tư pháp giai đoạn tiếp theo cần tập trung chuyển giao quyền phê chuẩn tước đoạt tự do cho Tòa án, góp phần xây dựng nền tư pháp bảo vệ công lý và quyền con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI THÔNG QUA CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN HẠN CHẾ QUYỀN TỰ DO THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, nội dung quyền con người 1. Khái niệm quyền con người Quyền con người là một giá trị nhân loại, đồng thời có tính lịch sử hình thành trong cuộc đấu tranh giai cấp và được bổ sung mới qua các thời đại khác nhau. Hiện nay, có nhiều định nghĩa về quyền con người, theo Văn phòng Cao ủy Liên Hợp Quốc thì: “Quyền con người là những bảo đảm pháp lý phổ quát có tác dụng bảo vệ các cá nhân và nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép hoặc tự do cơ bản của con người” [17, tr.

Hay quyền con người còn được định nghĩa một cách khái quát là những quyền bẩm sinh, vốn có của con người mà nếu không được hưởng thì chúng ta sẽ không thể sống như một con người [17, tr. Ở Việt Nam, quyền con người (hay nhân quyền) đã được đề cập từ Bộ luật Hồng Đức (Quốc Triều Hình Luật, 1470 - 1497) và hiện nay cũng đã có nhiều tác giả nghiên cứu về quyền con người đưa ra các khái niệm, nhận xét về quyền con người. Về mặt luật học, GS.TS Trần Ngọc Đường đã viết: “Quan niệm quyền con người vừa khẳng định cơ sở tự nhiên và giá trị nhân loại của quyền, đồng thời cũng thừa nhận thuộc tính xã hội - chính trị và lịch sử cụ thể của quyền con người thuộc một quốc gia, một dân tộc” [12, tr.TS Nguyễn Văn Động đã đưa ra một số nhận xét chung về quyền con người như sau: a/ Là những giá trị quý báu được thừa nhận chung bởi toàn thế giới, đồng thời gắn bó chặt chẽ với sự tồn tại và phát triển của mỗi cá nhân, mỗi quốc gia, mỗi dân tộc và cộng đồng quốc tế; b/ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trực tiếp liên quan đến các lĩnh vực sinh hoạt vật chất và tinh thần của con người (từ ăn, ở, nghỉ ngơi, vui chơi, giải trí,…) và góp phần quan trọng vào sự hình thành và phát triển nhân cách, tính nhân đạo và nhân văn của con người; c/ Các quyền con người tạo thành hệ thống thống nhất, quan hệ tác động lẫn nhau, phụ thuộc vào nhau, đồng thời vừa là tiền đề, điều kiện của nhau, vừa là hệ quả của nhau [11, tr. Hay theo TS Trần Quang Tiệp thì: “Quyền con người là những đặc lợi vốn có tự nhiên mà chỉ con người mới được hưởng trong những điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội nhất định” [33, tr.

Với những định nghĩa, nhận xét về quyền con người như trên, cho thấy: Quyền con người được hiểu là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có và khách quan của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế. Nội dung quyền con người Quyền con người vừa mang tính tự nhiên, vừa mang tính xã hội nên nó vừa mang tính phổ biến lại vừa có tính đặc thù gắn liền với lịch sử, truyền thống và phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của mỗi nước. Trong số các quyền con người, quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được hưởng tự do và độc lập là quyền cơ bản, quan trọng nhất. Tại Bản tuyên ngôn độc lập ngày 02/9/1945 được Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên bố trước quốc dân đồng bào và toàn thế giới đã thể hiện: “Nước Việt Nam có quyền được hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do độc lập.

Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy” [13, tr. Đó cũng chính là tuyên ngôn nhân quyền của người Việt Nam [1, tr. Trong Hiến pháp năm 1946, những quyền con người cơ bản nhất với tính chất là quyền công dân đã 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chính thức được ghi nhận tạo thành nội dung chủ yếu của quyền con người như: quyền bình đẳng; quyền tự do ngôn luận, xuất bản, tổ chức và hội họp; tự do tín ngưỡng, tự do cư trú, đi lại; quyền bất khả xâm phạm về thân thể, nhà ở; quyền tư hữu tài sản,… Cùng với sự phát triển của đất nước, nội dung các quyền con người ở nước ta ngày càng được nhận thức đầy đủ hơn, được ghi nhận về mặt pháp lý và được đảm bảo thực hiện trên thực tế. Tại Hiến pháp các năm 1959, 1980 và 1992 đều đã thể chế hóa và từng bước mở rộng quyền con người.

Đặc biệt tại Hiến pháp năm 2013 đã khẳng định: 1. Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật; 2. Quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe cộng đồng [31]. Việc hạn chế quyền con người, quyền công dân không thể tùy tiện mà phải theo “quy định của luật”.

Quyền công dân không tách rời nghĩa vụ công dân; mọi người có nghĩa vụ tôn trọng quyền của người khác; công dân có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ đối với Nhà nước và xã hội. Việc thực hiện quyền con người, quyền công dân không được xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác; Theo đó, quyền con người, quyền cơ bản của công dân ở nước Công hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam bao gồm: Quyền sống, quyền hưởng thụ các giá trị văn hóa, nghiên cứu và hưởng thụ các kết quả khoa học, quyền xác định dân tộc của mình, sử dụng ngôn ngữ mẹ để, tự do lựa chọn ngôn ngữ giao tiếp, quyền được sống trong môi trường trong lành,…. Mọi công dân Việt Nam đều có quyền bình đẳng, không bị phân biệt 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trong đời sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội; được Nhà nước bảo hộ, không thể bị trục xuất, giao nộp cho nhà nước khác. Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm.

Không ai bị bắt nếu không có quyết định của Toà án nhân dân, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang. Việc bắt, giam, giữ người do luật định [31, Điều 20, Khoản 1, 2]. Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình; có quyền bảo vệ danh dự, uy tín của mình. Mọi công dân có quyền có nơi ở hợp pháp, có quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở và việc khám xét chỗ ở do luật định; có quyền tự do đi lại, cư trú ở trong nước và có quyền ra nước ngoài, từ nước ngoài về nước theo quy định của pháp luật; có quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo.

Mọi người có quyền khiếu nại, tố cáo với cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền về những việc làm trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân; cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền phải tiếp nhận, giải quyết khiếu nại, tố cáo. Người bị thiệt hại có quyền được bồi thường về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự theo quy định pháp luật. Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật và phải được Tòa án xét xử kịp thời trong thời hạn luật định, công bằng, công khai. Người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử có quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa.

Người vi phạm pháp luật trong việc bắt, giam, giữ, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án gây thiệt hại cho người khác phải bị xử lý theo pháp luật. Mọi người có quyền sở hữu tư nhân về thu nhập hợp pháp, nhà ở, tư 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] liệu sinh hoạt và sản xuất, phần vốn góp trong doanh nghiệp hoặc trong các tổ chức kinh tế khác và quyền thừa kế được pháp luật bảo hộ; Trong những trường hợp cần thiết, Nhà nước trưng mua hoặc trưng dụng có bồi thường tài sản của tổ chức, các nhân theo giá thị trường. Người sử dụng đất hợp pháp được Nhà nước công nhận quyền sử dụng đất và được chuyển quyền sử dụng đất, thực hiện các quyền và nghĩa vụ theo luật định. Quyền sử dụng đất được pháp luật bảo hộ.

Mọi người có quyền tự do kinh doanh theo quy định. Công dân có quyền được bảo đảm an sinh xã hội, có quyền làm việc, lựa chọn nghề nghiệp, việc làm và nơi làm việc. Nghiêm cấm việc phân biệt đối xử, cưỡng bức lao động, sử dụng nhân công dưới tuổi lao động tối thiểu. Mọi người có quyền được bảo vệ, chăm sóc sức khỏe, bình đẳng trong việc sử dụng các dịch vụ y tế và có nghĩa vụ thực hiện các quy định về phòng bệnh, khám bệnh và chữa bệnh.

Công dân có quyền học tập, nghiên cứu khoa học, sáng tạo văn học, nghệ thuật và thụ hưởng lợi ích từ các hoạt động đó. Mọi người có nghĩa vụ tôn trọng quyền của người khác. Công dân có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ đối với Nhà nước và xã hội. Việc thực hiện quyền con người, quyền công dân không được xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác [31].

Quyền con người được ghi nhận trong Hiến pháp và được bảo vệ, bảo đảm thực hiện bởi hệ thống các cơ quan Nhà nước. Điều 6 Hiến pháp 2013 quy định: “Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước” [31].