Bảo vệ Quyền Con Người của Phụ Nữ trong Lĩnh Vực Tư Pháp Hình Sự tại Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong lĩnh vực tư pháp hình sự tại việt nam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Hoàng Hƣơng Thủy
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Lan Chi
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự Và Tố Tụng Hình Sự
• Đề tài: Bảo Vệ Quyền Con Người Của Phụ Nữ Trong Lĩnh Vực Tư Pháp Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Nhóm công trình nghiên cứu đa ngành luật học về bảo vệ quyền con người và các nội dung bảo vệ quyền có liên quan đến phụ nữ
• 1.3. Nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con người bằng pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự
• 1.4. Nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con người của phụ nữ với tư cách là chủ thể tội phạm hay là nạn nhân/bị hại trong vụ án hình sự
• 1.5. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.6. Nhóm công trình nghiên cứu đa ngành luật học về bảo vệ quyền con người và các nội dung bảo vệ quyền có liên quan đến phụ nữ
• 1.7. Nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con người bằng pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự
• 1.8. Nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con người của phụ nữ với tư cách là chủ thể tội phạm hay là nạn nhân/bị hại trong vụ án hình sự
• 1.9. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.10. Những kết quả nghiên cứu được kế thừa
• 1.11. Những vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu
• 1.12. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA PHỤ NỮ TRONG LĨNH VỰC TƯ PHÁP HÌNH SỰ
• 2.1. Quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.2. Khái niệm quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.3. Đặc điểm quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.4. Bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.5. Khái niệm bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.6. Cơ sở bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.7. Phương thức bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.8. Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 2.9. Chuẩn mực quốc tế về bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong lĩnh vực tư pháp hình sự
• 2.10. Quan điểm, quy định quốc tế bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự. Cơ chế bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự theo quy định của pháp luật quốc tế
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA PHỤ NỮ TRONG TƯ PHÁP HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3.1. Pháp luật về bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự Việt Nam
• 3.2. Pháp luật Việt Nam trước năm 2015 về bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 3.3. Pháp luật hiện hành về bảo vệ quyền con người của phụ nữ
• 3.4. Thực tiễn bảo vệ quyền con người của phụ nữ ở Việt Nam trong tư pháp hình sự giai đoạn 2010-2019
• 3.5. Thực tiễn áp dụng pháp luật bảo vệ quyền con người của phụ nữ với tư cách là nạn nhân của tội phạm
• 3.6. Thực tiễn áp dụng pháp luật bảo vệ quyền con người của phụ nữ với tư cách là người phạm tội
• 3.7. Những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn bảo vệ quyền con người của phụ nữ và nguyên nhân
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI CỦA PHỤ NỮ TRONG TƯ PHÁP HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 4.1. Các quan điểm bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp ở Việt Nam
• 4.2. Các giải pháp tăng cường bảo vệ quyền phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 4.3. Hoàn thiện quy định pháp luật nhằm bảo đảm quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự ở Việt Nam. Hướng dẫn pháp luật và tổng kết thực tiễn bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự
• 4.4. Các giải pháp khác
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Luận Án Bảo Vệ Quyền Phụ Nữ TPHS

Quyền con người (QCN) là giá trị thiêng liêng, bất khả xâm phạm, hiện hữu trong nhiều lĩnh vực đời sống, đặc biệt là tư pháp hình sự (TPHS). Trong TPHS, QCN dễ bị xâm phạm và tổn thương nhất, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền sống, tự do, danh dự, nhân phẩm. Phụ nữ đóng vai trò then chốt trong gia đình và xã hội. Tuy nhiên, họ cũng là đối tượng dễ bị tổn thương do đặc tính giới, chịu thiệt thòi hơn nam giới trong cùng điều kiện. Việt Nam đã tham gia nhiều công ước quốc tế về QCN và cải cách hệ thống pháp luật. Bảo vệ quyền phụ nữ trong TPHS là nội dung quan trọng đã được nội luật hóa. Tuy nhiên, các khuyến nghị từ Ủy ban CEDAW, ICCRR, UPR cho thấy cần tháo gỡ rào cản để đảm bảo quyền con người cho phụ nữ trong lĩnh vực tư pháp.

1.1. Tình Hình Nghiên Cứu Quyền Con Người Liên Quan Đến Phụ Nữ

Các nghiên cứu đa ngành luật học tập trung vào bảo vệ quyền con người và các nội dung bảo vệ quyền liên quan đến phụ nữ. Các công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con người bằng pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự. Ngoài ra, có các nghiên cứu về bảo vệ quyền con người của phụ nữ với tư cách là chủ thể phạm tội hoặc là nạn nhân trong vụ án hình sự. Các nghiên cứu này cung cấp cái nhìn tổng quan về các khía cạnh pháp lý và thực tiễn của vấn đề.

1.2. Đánh Giá Các Nghiên Cứu Về Quyền Phụ Nữ Trong Tư Pháp Hình Sự

Nhiều nghiên cứu đã đạt được những kết quả quan trọng về lý luận và thực tiễn bảo vệ QCN của phụ nữ trong TPHS. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, đặc biệt là các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền cho nhóm đối tượng này. Cần có các nghiên cứu sâu hơn về các biện pháp pháp lý và chính sách để giải quyết các thách thức hiện tại.

II. Lý Luận Về Bảo Vệ Quyền Con Người Của Phụ Nữ Nghiên Cứu

Quyền con người của phụ nữ trong TPHS là một lĩnh vực quan trọng, cần được nghiên cứu sâu sắc. Khái niệm này bao gồm các quyền cơ bản như quyền không bị tra tấn, đối xử vô nhân đạo, quyền được xét xử công bằng. Bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong TPHS đòi hỏi phải có cơ sở pháp lý vững chắc và phương thức thực hiện hiệu quả. Việc bảo vệ này có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo công bằng xã hội và xây dựng nhà nước pháp quyền. Các chuẩn mực quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và thúc đẩy bảo vệ quyền.

2.1. Khái Niệm và Đặc Điểm Quyền Con Người Của Phụ Nữ

Quyền con người của phụ nữ trong TPHS là những quyền cơ bản mà phụ nữ được hưởng trong quá trình tham gia vào hệ thống tư pháp hình sự. Đặc điểm của quyền này là tính phổ quát, không thể tước đoạt và gắn liền với nhân phẩm của mỗi người phụ nữ. Quyền này bao gồm quyền được đối xử công bằng, không bị phân biệt đối xử và quyền được bảo vệ khỏi bạo lực.

2.2. Cơ Sở và Phương Thức Bảo Vệ Quyền Phụ Nữ Trong Tư Pháp

Cơ sở bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong TPHS dựa trên các quy định của Hiến pháp, pháp luật Việt Nam và các công ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Phương thức bảo vệ bao gồm các biện pháp lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm đảm bảo quyền của phụ nữ được thực thi một cách hiệu quả.

2.3. Chuẩn Mực Quốc Tế Về Quyền Con Người Của Phụ Nữ CEDAW

Các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt là CEDAW, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong TPHS. CEDAW yêu cầu các quốc gia thành viên phải thực hiện các biện pháp để xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử đối với phụ nữ và đảm bảo rằng phụ nữ được hưởng mọi quyền con người và tự do cơ bản.

III. Pháp Luật và Thực Tiễn Bảo Vệ Quyền Phụ Nữ Phân Tích

Pháp luật Việt Nam đã có nhiều quy định về bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong TPHS. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều hạn chế. Tình trạng bạo lực đối với phụ nữ, xâm hại tình dục, buôn bán người vẫn diễn biến phức tạp. Trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, một số quyền cơ bản của phụ nữ chưa được đảm bảo. Cần có những giải pháp để nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật và bảo vệ tốt hơn quyền của phụ nữ.

3.1. Pháp Luật Việt Nam Trước và Sau Năm 2015 Về Quyền Phụ Nữ

Trước năm 2015, pháp luật Việt Nam đã có những quy định về bảo vệ quyền con người của phụ nữ, nhưng còn nhiều hạn chế. Sau năm 2015, nhiều văn bản pháp luật mới đã được ban hành, bổ sung và hoàn thiện các quy định này, đặc biệt là trong lĩnh vực tố tụng hình sự. Cần tiếp tục rà soát và sửa đổi để đảm bảo tính hiệu quả.

3.2. Thực Tiễn Bảo Vệ Quyền Phụ Nữ Giai Đoạn 2010 2019 Tổng Quan

Thực tiễn bảo vệ quyền con người của phụ nữ ở Việt Nam trong TPHS giai đoạn 2010-2019 cho thấy nhiều tiến bộ, nhưng cũng còn nhiều tồn tại. Tỷ lệ phụ nữ bị bạo hành, xâm hại tình dục vẫn còn cao. Việc bảo vệ quyền của phụ nữ với tư cách là nạn nhân và người phạm tội còn nhiều bất cập. cần giải quyết những vấn đề này.

3.3. Tồn Tại Và Nguyên Nhân Trong Bảo Vệ Quyền Con Người Phụ Nữ

Những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn bảo vệ quyền con người của phụ nữ bao gồm: thiếu nhạy cảm giới trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử; thiếu cơ sở vật chất phù hợp cho phụ nữ bị tạm giam, tạm giữ; và thiếu các biện pháp hỗ trợ tâm lý, pháp lý cho phụ nữ là nạn nhân của tội phạm. Nguyên nhân của những tồn tại này bao gồm: nhận thức hạn chế của cán bộ tư pháp, thiếu nguồn lực và thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan liên quan.

IV. Giải Pháp Tăng Cường Bảo Vệ Quyền Con Người Tư Pháp

Để tăng cường bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong TPHS, cần có những giải pháp đồng bộ. Hoàn thiện quy định pháp luật là yếu tố quan trọng, đặc biệt là các quy định về bình đẳng giới, bạo lực đối với phụ nữ, xâm hại tình dục, buôn bán người. Cần nâng cao năng lực cho cán bộ tư pháp, tăng cường giám sát và đánh giá việc thực thi pháp luật. Bên cạnh đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và cộng đồng.

4.1. Quan Điểm Bảo Vệ Quyền Con Người Phụ Nữ Trong Tư Pháp VN

Các quan điểm bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự cần phù hợp với bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp ở Việt Nam. Điều này đòi hỏi phải đảm bảo tính độc lập của tư pháp, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan tư pháp.

4.2. Hoàn Thiện Pháp Luật Bảo Đảm Quyền Phụ Nữ Hướng Dẫn

Hoàn thiện quy định pháp luật cần tập trung vào việc đảm bảo quyền của phụ nữ trong mọi giai đoạn của tố tụng hình sự, từ điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành án. Cần có những quy định cụ thể về việc bảo vệ phụ nữ khỏi bạo lực, xâm hại tình dục và buôn bán người. Hướng dẫn pháp luật phải rõ ràng, dễ hiểu và phù hợp với thực tiễn.

4.3. Các Giải Pháp Khác Nâng Cao Bảo Vệ Quyền Con Người

Ngoài việc hoàn thiện pháp luật, cần có các giải pháp khác như nâng cao nhận thức của cộng đồng về quyền con người của phụ nữ, tăng cường sự tham gia của phụ nữ vào các hoạt động chính trị, kinh tế và xã hội, và hỗ trợ các tổ chức xã hội hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ quyền của phụ nữ. Quan trọng là cần lồng ghép vấn đề giới vào các chính sách và chương trình phát triển kinh tế - xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bảo vệ quyền con người (QCN) trong tư pháp hình sự (TPHS) là thước đo căn bản cho trình độ văn minh và mức độ hoàn thiện của một Nhà nước pháp quyền. Phụ nữ khi tham gia vào chu trình TPHS luôn phải đối mặt với tình trạng dễ bị tổn thương "kép": vừa ở vị thế pháp lý yếu thế trước cơ quan công quyền mang quyền lực cưỡng chế nhà nước (khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án), vừa chịu những rủi ro cấu trúc do đặc tính giới mang lại. Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong lĩnh vực tư pháp hình sự Việt Nam" (Mã số: 938 01 01.03) do nghiên cứu sinh Hoàng Hương Thủy thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Lan Chi tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội (2021) là công trình chuyên khảo tiên phong giải quyết toàn diện khoảng trống lý luận và thực chứng về quyền phụ nữ trong hệ thống pháp luật hình sự, tố tụng hình sự và thi hành án hình sự Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) xuất phát từ thực tiễn: mặc dù Việt Nam đã sớm phê chuẩn các công ước quốc tế nền tảng như Công ước CEDAW (1979), ICCPR (1966), CAT (1984) và nội luật hóa trong Hiến pháp 2013, Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015, Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) 2015 cùng Luật Thi hành án hình sự (LTHAHS) 2019, các cơ quan giám sát nhân quyền quốc tế (Ủy ban CEDAW, Ủy ban Nhân quyền, Cơ chế Rà soát Định kỳ Phổ cập - UPR) trong các năm 2015, 2018, 2019 liên tục khuyến nghị Việt Nam tháo gỡ các rào cản tiếp cận tư pháp đối với phụ nữ. Dữ liệu từ Điều tra quốc gia về bạo lực đối với phụ nữ ở Việt Nam năm 2019 chỉ ra: "cứ 3 phụ nữ thì có gần 2 phụ nữ (62,9%) từng chịu ít nhất một hình thức bạo lực thể xác, tình dục, tinh thần hay kinh tế... trong đó hơn một nửa số phụ nữ (32%) đã từng bị bạo lực thể xác và/hoặc tình dục... 11,4% từng gặp phải một hoặc nhiều hình thức quấy rối tình dục... 4,4% phụ nữ cho biết họ đã bị xâm hại tình dục". Đồng thời, dữ liệu xét xử sơ thẩm của Tòa án nhân dân toàn quốc ghi nhận trong 10 năm (2010–2019) có khoảng 600.000 vụ án xâm phạm quyền con người của phụ nữ với gần 300.000 nạn nhân (bình quân 28.000 phụ nữ bị xâm hại mỗi năm).

Luận án xác lập 03 câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Quyền con người của phụ nữ trong TPHS có bản chất, đặc điểm cấu thành và phương thức bảo vệ như thế nào dưới lăng kính giới?
2. Hệ thống pháp luật hình sự, tố tụng hình sự và thi hành án hình sự Việt Nam hiện hành bộc lộ những khoảng trống, xung đột quy phạm nào khi đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế (CEDAW, Quy tắc Bangkok của Liên hợp quốc)?
3. Thực tiễn áp dụng pháp luật đối với phụ nữ là người bị buộc tội/người chấp hành án và phụ nữ là nạn nhân/bị hại giai đoạn 2010–2019 tồn tại những rào cản gì, và đâu là hệ giải pháp đồng bộ đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu gồm:

• H1: Lý luận về bảo vệ QCN của phụ nữ trong TPHS chưa được định hình thành một khung lý thuyết độc lập và hoàn chỉnh trong khoa học pháp lý Việt Nam.
• H2: Hệ thống pháp luật TPHS thực định còn mang tính "trung tính giới" hình thức, thiếu vắng các quy chuẩn nhạy cảm giới (gender-sensitive) bảo vệ quyền làm mẹ, sức khỏe sinh sản, sự riêng tư và an toàn thân thể của phụ nữ.
• H3: Tồn tại sự chênh lệch đáng kể giữa quy định pháp luật và thực tiễn thực thi (bỏ lọt tội phạm bạo lực giới, thủ tục xét hỏi xâm phạm nhân phẩm, giam giữ phụ nữ mang thai/nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi trong điều kiện thiếu thốn), đòi hỏi sự can thiệp từ lập pháp đến nâng cao năng lực chủ thể tiến hành tố tụng.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu toàn quốc giai đoạn 10 năm (2010–2019), khảo sát xã hội học pháp luật trên 300 cán bộ tư pháp và giải mã ngẫu nhiên 300 bản án/hồ sơ vụ án hình sự ở hai cấp sơ thẩm và phúc thẩm.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy ba dòng nghiên cứu (research streams) chính:

1. Nhóm công trình lý luận đa ngành về quyền con người và quyền phụ nữ: Các công trình giáo trình và sách chuyên khảo tiêu biểu của Võ Khánh Vinh, Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao, Lã Khánh Tùng (2011) và Viện Nghiên cứu Quyền con người (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) đã xây dựng nền móng khái niệm, đặc trưng, lịch sử tư tưởng nhân quyền. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu dừng lại ở bình diện phổ quát, chưa giải mã chuyên sâu vị thế đặc thù của phụ nữ trong quan hệ cưỡng chế tố tụng hình sự. Luận án của Trần Thị Hồng Lê (2014) lần đầu tiên khu biệt khái niệm "quyền con người của phụ nữ" thành các quyền đặc thù (mang thai, sinh con, thiên chức làm mẹ) và nhóm quyền dễ bị tổn thương (tự do tình dục, an toàn thân thể), nhưng chủ yếu giới hạn trong phạm vi luật hình sự nội dung (substantive criminal law).

2. Nhóm công trình về bảo vệ quyền con người bằng pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự: Công trình chuyên khảo của Nguyễn Ngọc Chí (chủ biên) đã làm rõ cơ chế bảo đảm QCN trong TPHS qua các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Các nghiên cứu của Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2015) và Lê Lan Chi (2017) phân tích bảo đảm quyền của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo và nhóm yếu thế. Mặt khác, các tác giả như Phạm Hồng Hải, Đỗ Đức Hồng Hà, Hoàng Thị Minh Sơn, Đỗ Thị Phượng, Nguyễn Đức Phúc, Lê Hữu Trí đã đào sâu nguyên tắc suy đoán vô tội, quyền bào chữa, biện pháp ngăn chặn tạm giam, hoãn chấp hành hình phạt tù đối với phụ nữ nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu xem xét phụ nữ như một ví dụ minh họa hoặc đồng nhất với các nhóm yếu thế khác (người chưa thành niên, người tàn tật) mà chưa xem xét toàn diện dưới lăng kính đặc thù sinh học - xã hội của giới nữ.

3. Tổng quan nghiên cứu quốc tế và đối sánh đa chiều: Trên thế giới, lý thuyết pháp lý nữ quyền (Feminist Legal Theory) đã phê phán sâu sắc tính "nam quyền tiềm ẩn" trong luật hình sự thực định. Nicola Lacey và Celia Wells trong Feminist Perspectives on Criminal Law chỉ ra rằng luật hình sự Anh quốc chứa đựng định kiến văn hóa, dẫn đến việc cơ quan tố tụng nghi ngờ tính tin cậy của lời khai nạn nhân nữ trong các vụ án xâm hại tình dục. Emma Milne, Karen Brennan, Nigel South và Jackie Turton (2018) trong công trình Women and the Criminal Justice System: Failing Victims and Offenders? đã vạch rõ sự thất bại kép của hệ thống tư pháp hình sự khi vừa đối xử bất công với nữ phạm nhân, vừa không cung ứng được cơ chế bảo vệ hữu hiệu cho nạn nhân bạo lực giới. Tại Thụy Điển, nghiên cứu của Lundgren và Westerberg (Criminal Justice for Assaulted Women in Sweden - Law versus Practice) cho thấy sự cần thiết phải thiết lập cơ chế can thiệp pháp lý tự động (ex-officio intervention) ngay khi phát hiện hành vi bạo hành mà không phụ thuộc vào đơn tố cáo của nạn nhân. Ngược lại, tại Ả Rập Saudi, các báo cáo nhân quyền quốc tế chỉ ra rào cản cực đoan từ chế độ giám hộ nam giới (male guardianship), khiến phụ nữ sau khi mãn hạn tù không thể tái hòa nhập nếu không có sự tiếp nhận của người giám hộ.

Định vị học thuật của luận án: Luận án của Hoàng Hương Thủy tạo ra bước chuyển đột phá khi khắc phục sự phân mảnh giữa luật nội dung và luật tố tụng, tích hợp đồng bộ ba nhánh pháp lý (BLHS – BLTTHS – LTHAHS) và soi chiếu toàn diện hai tư cách chủ thể: (1) phụ nữ là người bị buộc tội/người chấp hành án và (2) phụ nữ là nạn nhân/bị hại của tội phạm.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý luận khoa học pháp lý hình sự và luật nhân quyền quốc tế thông qua các nội hàm cốt lõi:

• Mở rộng Thuyết Quyền Tự Nhiên (Natural Rights Theory) và Thuyết Tiếp cận Dựa trên Quyền có Đáp ứng Giới (Gender-Responsive Human Rights-Based Approach - HRBA): Luận án luận chứng rằng QCN của phụ nữ trong TPHS không đơn thuần là sự thụ hưởng thụ động các quyền con người phổ quát theo Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (UDHR 1948) và Công ước ICCPR, mà là một hệ thống quyền hợp nhất giữa tính phổ quát (quyền sống, quyền không bị tra tấn, quyền xét xử công bằng) và tính đặc thù giới (quyền được bảo vệ thiên chức làm mẹ, chăm sóc y tế sinh sản, bảo đảm sự riêng tư thân thể và vệ sinh đặc thù).
• Phát triển Khái niệm Khoa học về Quyền Con Người của Phụ Nữ trong Tư Pháp Hình Sự:

  "Quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự là các quyền của phụ nữ phải tham gia tư pháp hình sự với tư cách là người bị buộc tội, người bị kết án hoặc người bị hại trong quá trình giải quyết vấn đề tội phạm và trách nhiệm hình sự".

• Thiết lập Học thuyết về Sự Tổn Thương "Kép" (Double Vulnerability Paradigm): Xác lập mệnh đề khoa học chỉ rõ: trong không gian tố tụng hình sự, phụ nữ gánh chịu đồng thời hai tầng áp chế: (i) tầng áp chế thể chế từ vị thế yếu thế trước các biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc của nhà nước; (ii) tầng áp chế sinh học - định kiến xã hội bắt nguồn từ đặc tính giới tính nữ và các cấu trúc quyền lực giới truyền thống.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa của ba hệ lý thuyết nền tảng:

Các điều kiện biên (boundary conditions) được xác định chặt chẽ:

• Chủ thể: Cá nhân mang giới tính nữ và người chuyển giới nữ (transgender women) từ đủ 18 tuổi trở lên (loại trừ người chưa thành niên và trẻ em gái để tập trung sâu vào quan hệ pháp lý trưởng thành theo quy định Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015).
• Phạm vi pháp lý: Tập trung vào quan hệ pháp luật hình sự, tố tụng hình sự, thi hành án hình sự và thi hành tạm giữ, tạm giam; không mở rộng sang các chế định phòng chống tội phạm phi hình sự.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên lập trường triết học hiện thực phản biện (critical realism) kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng, phân tích pháp luật không chỉ qua văn bản quy phạm (law on the books) mà xuyên suốt quá trình thực thi pháp luật trong đời sống xã hội (law in action).

Thiết kế nghiên cứu đa phương pháp kết hợp định tính (qualitative) và định lượng (quantitative) với quy trình tam giác hóa dữ liệu (data triangulation):

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Khảo sát xã hội học tư pháp (Empirical Survey):
   • Quy mô mẫu: $N = 300$ chuyên gia và cán bộ thực thi pháp luật trực tiếp tham gia giải quyết án hình sự trên toàn quốc.
   • Cơ cấu mẫu điều tra: Bao gồm Thẩm phán TAND, Thư ký Tòa án, Kiểm sát viên VKSND, Điều tra viên/Cán bộ Cơ quan Điều tra Công an nhân dân, Luật sư thuộc các Đoàn Luật sư, và Chuyên viên/Công chức thuộc Bộ Tư pháp.
   • Công cụ thu thập: Bảng hỏi cấu trúc chuẩn hóa đo lường nhận thức về sự cần thiết tôn trọng quyền của bị can/bị cáo nữ, thực tiễn áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam đối với phụ nữ mang thai hoặc nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi, và quy trình tương tác với nạn nhân bạo lực tình dục.
2. Nghiên cứu án văn thực tiễn (Case Law Examination):
   • Quy mô mẫu: $N = 300$ bản án và hồ sơ vụ án hình sự giai đoạn 2010–2019 được chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng (stratified random sampling) tại hai cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm.
   • Tiêu chí phân loại: 150 vụ án có bị hại là phụ nữ (tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, mua bán người) và 150 vụ án có bị can, bị cáo là phụ nữ (tội phạm ma túy, kinh tế, xâm phạm sở hữu, giết người do bạo lực gia đình).

Data và phân tích

• Công cụ phân tích: Toàn bộ dữ liệu khảo sát bảng hỏi được mã hóa, làm sạch và xử lý thống kê bằng phần mềm IBM SPSS Statistics.
• Kỹ thuật thống kê: Sử dụng thống kê mô tả (descriptive statistics), phân tích bảng chéo (cross-tabulation), kiểm định Chi-square và phân tích tần số nhằm định lượng các thái cực nhận thức của cán bộ tư pháp về đặc thù giới.
• Nguồn số liệu thứ cấp: Dữ liệu thống kê quốc gia 10 năm từ TAND Tối cao, VKSND Tối cao, Bộ Công an, Báo cáo Điều tra Quốc gia về Bạo lực đối với Phụ nữ năm 2019 của Tổng cục Thống kê – UNFPA, và Báo cáo Đánh giá của UNODC & UN Women (2013).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự tồn tại của các "vùng mù giới" trong pháp luật thực định: Mặc dù BLHS 2015 đã thể hiện tính nhân đạo khi không áp dụng hình phạt tử hình và không thi hành án tử hình đối với phụ nữ có thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi (chuyển thành tù chung thân), BLTTHS 2015 và LTHAHS 2019 vẫn thiếu vắng các quy chuẩn thủ tục nhạy cảm giới. Cụ thể: không có quy định bắt buộc phải có điều tra viên nữ khi lấy lời khai, khám xét thân thể hoặc thực nghiệm hiện trường đối với nạn nhân bị xâm hại tình dục; chưa có quy định bảo vệ danh tính nạn nhân bạo lực giới tại phiên tòa công khai.

2. Thực tiễn áp dụng biện pháp tạm giam tùy tiện đối với phụ nữ có thai/nuôi con nhỏ: Dữ liệu thực nghiệm qua Biểu đồ 3.4 và Bảng 3.2 chỉ ra thực trạng đáng báo động: nhiều trường hợp phụ nữ mang thai hoặc nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi vẫn bị áp dụng biện pháp tạm giam kéo dài trong điều kiện buồng giam chật hẹp, thiếu ánh sáng, thiếu chế độ dinh dưỡng và chăm sóc y tế sinh sản định kỳ. Hậu quả là nhiều trẻ em phải sinh ra và lớn lên trong môi trường giam giữ, vi phạm nghiêm trọng tinh thần của Công ước CRC và Quy tắc Bangkok (2010).

3. Hiện tượng "tái tổn thương" (secondary victimization) đối với nạn nhân nữ: Dữ liệu điều tra cho thấy hơn 50% các vụ việc tố giác hiếp dâm, xâm hại tình dục bị đình chỉ hoặc dừng lại ở giai đoạn xác minh tin báo/điều tra xuất phát từ nguyên nhân cán bộ tiến hành tố tụng có thái độ định kiến, xét hỏi thiếu tế nhị, đổ lỗi cho nạn nhân (victim-blaming), khiến nạn nhân mặc cảm, rút đơn tố cáo. Tỷ lệ điều tra viên là nữ trong lực lượng cảnh sát điều tra tội phạm trật tự xã hội chiếm tỷ lệ cực kỳ thấp, cản trở việc thu thập chứng cứ nhạy cảm.

4. Sự thiếu hụt trầm trọng cơ sở hạ tầng chuyên biệt cho nữ phạm nhân: Hệ thống trại tạm giam, nhà tạm giữ hiện nay hầu hết được thiết kế theo tiêu chuẩn nam giới, chưa có hệ thống nhà giam độc lập dành riêng cho phụ nữ; chế độ cung cấp nước sạch, vật dụng vệ sinh cá nhân phụ nữ hàng tháng chưa được luật hóa đầy đủ về định mức và định lượng, làm phát sinh các bệnh lý phụ khoa nghiêm trọng, ảnh hưởng vĩnh viễn đến khả năng sinh sản của nhiều phụ nữ sau khi chấp hành xong án phạt tù.

Implications đa chiều

• Về mặt lập pháp: Luận án cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp để sửa đổi, bổ sung BLTTHS và LTHAHS:
  • Bổ sung nguyên tắc Tôn trọng đặc thù giới và bảo vệ phụ nữ trong hoạt động tư pháp hình sự.
  • Luật hóa nghĩa vụ bố trí Điều tra viên nữ khi giải quyết vụ án xâm phạm tình dục mà nạn nhân là nữ.
  • Sửa đổi Điều 119 BLTTHS theo hướng tuyệt đối hóa việc cấm tạm giam đối với phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, trừ trường hợp phạm tội đặc biệt nghiêm trọng xâm phạm an ninh quốc gia.
• Về mặt thực thi chính sách: Đề xuất xây dựng Sổ tay Hướng dẫn Tố tụng Nhạy cảm Giới cho Tòa án, Viện Kiểm sát và Cơ quan Cảnh sát Điều tra; nâng cấp hạ tầng giam giữ có phân khu riêng biệt cho mẹ và trẻ sơ sinh theo Quy tắc Bangkok của Liên hợp quốc.

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về không gian và tiếp cận hồ sơ tuyệt mật: Do tính chất bảo mật của hồ sơ án hình sự và điều kiện giam giữ tại các trại giam thuộc Bộ Công an, việc tiếp cận phỏng vấn sâu trực tiếp các nữ phạm nhân đang chấp hành án phạt tù chung thân hoặc các vụ án xâm phạm an ninh quốc gia có chủ thể là nữ còn gặp rào cản hành chính.
2. Giới hạn phạm vi chủ thể: Luận án chủ động khu biệt đối tượng nghiên cứu là phụ nữ trưởng thành (từ đủ 18 tuổi), chưa bao hàm nhóm trẻ em gái và người chưa thành niên (vốn có các nguyên tắc tư pháp người chưa thành niên riêng biệt).
3. Hướng nghiên cứu tương lai:
   • Mở rộng nghiên cứu tư pháp phục hồi (Restorative Justice) đối với tội phạm bạo lực gia đình đối với phụ nữ.
   • Ứng dụng công nghệ số và phiên tòa trực tuyến kín (Virtual Closed Hearings) nhằm bảo vệ tuyệt đối danh tính nạn nhân bạo lực tình dục.
   • Nghiên cứu cơ chế bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng đối với các di chứng tâm lý dài hạn của nữ nạn nhân tội phạm hình sự.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Đóng vai trò tài liệu tham khảo nền tảng trong chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng hình sự tại Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Tư pháp.
• Tác động chính sách: Cung cấp báo cáo kiến nghị chính sách phục vụ trực tiếp cho Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương và Ủy ban Tư pháp của Quốc hội trong việc hoàn thiện thể chế tư pháp nhạy cảm giới.
• Tác động quốc tế: Đóng góp dữ liệu khoa học độc lập phục vụ việc xây dựng Báo cáo Quốc gia của Việt Nam thực thi Công ước CEDAW và Kiểm điểm Định kỳ Phổ cập (UPR) chu kỳ kế tiếp.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, Học viên Cao học, Giảng viên Luật: Thụ hưởng khung lý thuyết HRBA hoàn chỉnh, bộ thuật ngữ quy chuẩn và hệ thống tài liệu tham khảo đa ngôn ngữ.
• Các Nhà làm luật và Hoạch định Chính sách: Sử dụng 03 nhóm giải pháp lập pháp cụ thể để sửa đổi các điều luật trong BLHS, BLTTHS và LTHAHS.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên, Luật sư: Nâng cao nhận thức nhạy cảm giới, chuyển đổi phương pháp xét hỏi, thu thập chứng cứ và lượng hình nhân đạo đối với phụ nữ.
• Phụ nữ tham gia tố tụng (Nạn nhân và Người bị buộc tội): Được bảo vệ toàn diện về quyền con người, nhân phẩm, thiên chức làm mẹ và khả năng tiếp cận công lý bình đẳng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Thuyết Tiếp cận Dựa trên Quyền có Đáp ứng Giới (HRBA) vào khoa học luật hình sự Việt Nam, định hình khái niệm pháp lý độc lập về Quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự và giải mã bản chất của sự tổn thương kép. Luận án chứng minh rằng bình đẳng giới trong TPHS không phải là sự đối xử đồng nhất mang tính hình thức giữa nam và nữ, mà là việc thiết lập các quy chế bảo vệ đặc thù để bù đắp cho những bất lợi sinh học và cấu trúc xã hội của nữ giới.

2. Phương pháp nghiên cứu của luận án có điểm gì vượt trội so với các công trình trước đây?

Khác với các nghiên cứu trước đây (như Trần Thị Hồng Lê 2014 chỉ phân tích quy phạm luật hình sự nội dung; UN Women 2013 chỉ khảo sát trải nghiệm xã hội học), luận án của Hoàng Hương Thủy đã thiết lập quy trình tam giác hóa phương pháp: tích hợp phân tích quy phạm đồng bộ 3 đạo luật cốt lõi (BLHS – BLTTHS – LTHAHS), khảo sát định lượng trên 300 cán bộ tư pháp thực tế và giải mã thực chứng 300 bản án hình sự giai đoạn 2010–2019 với sự trợ giúp của phần mềm thống kê SPSS.

3. Phát hiện thực chứng nào gây bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự đối lập sâu sắc giữa nhận thức lý thuyết và thực tiễn thi hành: mặc dù 95% cán bộ tư pháp được khảo sát thừa nhận trên nguyên tắc cần bảo đảm quyền đặc thù của phụ nữ, nhưng trên thực tế có đến hơn 50% các vụ việc bạo lực tình dục bị đình trệ do chính thái độ xét hỏi thiếu nhạy cảm giới của cán bộ điều tra; đồng thời tỷ lệ áp dụng biện pháp tạm giam đối với phụ nữ mang thai hoặc nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi vẫn chiếm tỷ lệ cao do quy định pháp luật hiện hành vẫn để ngỏ các ngoại lệ mang tính tùy nghi (discretionary power).

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án thiết lập cấu trúc phương pháp luận minh bạch, chi tiết hóa bảng hỏi khảo sát 300 cán bộ tư pháp, tiêu chí chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng 300 bản án tại Phụ lục Bảng 3.1, Bảng 3.2, Bảng 3.3 và Biểu đồ 3.1 đến 3.4, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập và kiểm chứng quy trình thu thập, xử lý dữ liệu.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year Research Agenda) được định hình ra sao?

Luận án đặt nền móng cho 3 hướng nghiên cứu chiến lược trong thập kỷ tới: (1) Thể chế hóa Tòa án Gia đình và Người chưa thành niên mở rộng thẩm quyền sang các vụ án bạo lực giới đối với phụ nữ; (2) Xây dựng mô hình Cơ sở giam giữ thân thiện có khu chăm sóc ban ngày (Daycare Facilities) cho con của nữ phạm nhân; (3) Nghiên cứu luật học so sánh về chuyển đổi giới tính và quyền của phụ nữ chuyển giới (transgender women) trong hệ thống thi hành án phạt tù Việt Nam.

Kết luận

1. Luận án đã hoàn thiện hệ thống lý luận chuyên sâu về bảo vệ quyền con người của phụ nữ trong tư pháp hình sự Việt Nam, định vị phụ nữ là chủ thể cần được bảo vệ đặc thù dưới lăng kính tiếp cận quyền có đáp ứng giới.
2. Xác lập 04 đặc trưng bản chất của quyền phụ nữ trong TPHS: tính phổ quát gắn liền tính đặc thù; tính phát sinh gắn với sự can thiệp quyền lực công; tính quy phạm ràng buộc quốc tế và quốc gia; và tính bị giới hạn hợp pháp nhưng không thể bị tước đoạt phẩm giá làm mẹ.
3. Giải mã toàn diện thực trạng bảo vệ quyền của phụ nữ giai đoạn 2010–2019 trên cả hai tư cách: người bị buộc tội/người chấp hành án và nạn nhân/bị hại, chỉ rõ các "điểm nghẽn" thể chế dẫn đến hiện tượng tổn thương kép và tái tổn thương.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ: bổ sung nguyên tắc nhạy cảm giới vào BLTTHS, bãi bỏ triệt để tạm giam đối với phụ nữ mang thai/nuôi con dưới 36 tháng tuổi, bổ sung quy chế Điều tra viên nữ và phòng lấy lời khai thân thiện.
5. Kiến nghị nâng cấp toàn diện cơ sở vật chất hệ thống tạm giữ, tạm giam, thi hành án phạt tù đáp ứng đầy đủ Chuẩn mực Quốc tế (Quy tắc Bangkok và Công ước CEDAW), góp phần hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề bảo vệ QCN trong cách tiếp cận đa ngành và đa ngành luật học để có cái nhìn đa chiều khi đƣa ra các phƣơng thức bảo vệ đồng bộ tốt nhất [129]. Liên quan đến các nội dung bảo vệ QCN của phụ nữ, hiện nay chƣa có công trình nghiên cứu nào đƣa ra khái niệm về bảo vệ QCN của phụ nữ mà các công trình nghiên cứu chủ yếu đề cập đến quyền của phụ nữ thuộc nhóm ngƣời dễ bị tổn thƣơng đƣợc ghi nhận trong văn kiện quốc tế và luật pháp của Việt Nam [35, tr. Các tác giả xem xét QCN của phụ nữ dƣới góc độ là một bộ phận của nhóm ngƣời yếu thế trong xã hội có những nội dung, tính chất đặc điểm cụ thể cần đƣợc bảo vệ; bàn luận nhiều về quyền bình đẳng và cấm phân biệt đối xử đối với phụ nữ trong lĩnh vực chính trị, kinh tế, lao động việc làm, giáo dục đào tạo, chăm sóc y tế, hôn nhân gia đình, văn hóa, thông tin, thể dục, thể thao, khoa học và công nghệ. Trong đó, một số công trình cũng đã ít nhiều khai thác vấn đề về bảo vệ quyền của phụ nữ bằng pháp luật hình sự, trong một giai đoạn của TTHS, tập trung vào giai đoạn xét xử… [35]; [128]; [34]; [37]; [36]; [109]; [39] nhƣng chƣa hệ thống hóa các quy định pháp luật hay đƣa ra đƣợc các biện pháp bảo vệ QCN của phụ nữ.

Nhƣ vậy, nghiên cứu về bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ dƣới góc độ pháp lý vẫn còn là khoảng trống cần đƣợc bàn luận và xem xét thấu đáo. Nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con người bằng pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự Từ góc độ bảo vệ QCN trong lĩnh vực tƣ pháp nói chung có nhiều công trình đƣợc công bố ở các cấp độ khoa học khác nhau từ sách chuyên khảo, luận án tiến sỹ, nghiên cứu khoa học đến bài đăng tạp chí chuyên ngành. Những công trình 13 nghiên cứu này chủ yếu đề cập đến các nội dung lý luận và thực trạng, quan điểm và giải pháp nhằm tăng cƣờng đảm bảo QCN trên các bình diện của lĩnh vực tƣ pháp nhƣ quyền tƣ pháp, hoạt động tƣ pháp, quản lý và cải cách tƣ pháp, các cơ quan nhà nƣớc trong hệ thống tƣ pháp của Việt Nam [54]; [114]; [8]; [60, tr. Trong đó có đề cập đến nội dung bảo vệ QCN trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự, dân sự, hành chính, kinh tế [50]; [2]; [39]; [111].

Liên quan đến QCN trong lĩnh vực TPHS phải kể đến 03 công trình tiêu biểu: Một là sách chuyên khảo do Nguyễn Ngọc Chí chủ biên[16] đã làm sáng tỏ khái niệm, đặc điểm QCN trong TPHS, cũng nhƣ các cơ chế bảo đảm QCN trong TPHS; tác phẩm này còn đề cập đến tất cả những vấn đề lý luận và thực tiễn của QCN trong pháp luật hình sự, tố tụng hình sự, thi hành án hình sự, trong đó đi sâu tìm hiểu QCN đƣợc thể hiện trong các quy định pháp luật trong lĩnh vực TPHS, để từ đó chỉ ra những hạn chế, bất cập trong quá trình áp dụng pháp luật trong thực tiễn. Hai là cuốn chuyên khảo do trƣờng Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh [111] biên soạn, tập hợp 18 công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, chuyên gia về các nội dung liên quan đến những vấn đề chung về bảo vệ QCN bằng pháp luật trong lĩnh vực tố tụng hình sự Việt Nam, trong đó có đề cập đến các đối tƣợng là ngƣời bị tình nghi, bị can, bị cáo, ngƣời bị hại trong quá trình tham gia TTHS cũng nhƣ phân tích những vấn đề thực tiễn nhằm đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật. Trong các công trình này có bàn luận về các đối tƣợng trẻ em, ngƣời chƣa thành niên nhƣng chƣa tác phẩm nào đề cập đến QCN của phụ nữ trong TPHS Việt Nam. Ba là cuốn chuyên khảo của tác giả Lê Lan Chi về bảo đảm quyền của nạn nhân tội phạm và một số nhóm yếu thế trong tƣ pháp hình sự bàn luận về các quy định pháp luật và hoạt động của ngƣời hành nghề luật trong bảo vệ quyền của phạm nhân nữ trong thi hành án phạt tù [13].

Các nội dung về bảo vệ QCN trong lĩnh vực TPHS đƣợc quan tâm nhiều hơn ở cấp độ bài viết trong các tạp chí khoa học chuyên ngành [9, tr. Trong từng ngành luật cụ thể, các công trình khoa học đề cập theo mức độ, phạm vi khác nhau nhƣ: Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật hình sự, đã có nhiều công trình trao đổi về bảo vệ QCN nói chung bằng pháp luật hình sự đƣợc công bố từ sách chuyên khảo, luận án tiến sỹ, các bài tham luận tại các hội thảo khoa học. Trong các công trình này, các tác giả nghiên cứu việc bảo vệ QCN qua đấu tranh phòng chống các tội phạm xâm phạm QCN theo các tội danh đƣợc quy định trong BLHS Việt Nam [126]; [124]; [64, tr. Với quan điểm phụ nữ có đầy đủ các QCN nói chung do vậy nghiên cứu sinh có thể kế thừa tất cả các kết quả nghiên cứu này cho nội dung bảo vệ QCN cơ bản của phụ nữ bằng chế định pháp luật hình sự.

Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật tố tụng hình sự, có khá nhiều công trình nghiên cứu, bài viết đề cập đến vấn đề QCN và bảo vệ QCN có tham khảo các chuẩn mực của pháp luật quốc tế về bảo vệ QCN trong TTHS. Các nghiên cứu này đã làm sáng tỏ về mặt nội dung, đặc điểm, tính chất của các QCN trong TTHS Việt Nam. Theo đó tập trung phân tích làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn [83; tr.61-64] của việc bảo vệ QCN trong TTHS, bàn luận về các nguyên tắc nhƣ suy đoán vô tội, Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân; nguyên tắc suy đoán không phạm tội [82, tr. 23-25]… phân tích, làm rõ các quy định của BLTTHS [14, tr.

64-80]; [84], cụ thể về các quy định liên quan đến các biện pháp ngăn chặn, khởi tố vụ án hình sự, các quy định và thực trạng bảo đảm QCN trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án hình sự; các quy định về nghĩa vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng và quyền của ngƣời tham gia tố 15 tụng. Từ đó, các tác giả đƣa ra những giải pháp, kiến nghị để hoàn thiện quy định pháp luật TTHS nhằm bảo vệ QCN của các chủ thể tham gia tố tụng[115]; [51]; [103]; Cho đến nay, xu hƣớng mà các nhà nghiên cứu về nội dung bảo vệ QCN trong TTHS đều tập trung nghiên cứu về QCN của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo và ngƣời bị kết án; coi nhóm đối tƣợng này là trọng tâm của công tác bảo vệ QCN trong lĩnh vực TPHS vì quan niệm rằng những chủ thể này có nguy cơ bị xâm hại cao nhất khi họ là đối tƣợng duy nhất bị áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong các giai đoạn tố tụng để giải quyết vụ án [38]; [42, tr. Một số công trình nghiên cứu sâu, trực diện về bảo vệ, bảo đảm QCN của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự [38]; [42, tr. Từ những phân tích, nghiên cứu về lý luận và thực tiễn, các tác giả đã đƣa ra những giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật TTHS về bảo vệ QCN của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo [110]; [47, tr.

Phạm vi nghiên cứu của các công trình này khá rộng, không những nghiên cứu vấn đề QCN của tất cả các chủ thể tham gia tố tụng nhƣ bị can, bị cáo [32, tr.18], ngƣời làm chứng, ngƣời bị hại mà còn nghiên cứu cả về cơ chế bảo đảm QCN của các chủ thể tiến hành tố tụng nhƣ Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán [112]. Trong các công trình nghiên cứu này, vấn đề quyền và lợi ích hợp pháp của phụ nữ chỉ đƣợc giới thiệu minh họa cho những nghiên cứu về QCN nói chung trong TTHS mà chƣa xem xét đến tính đặc thù của phụ nữ hoặc chỉ xem xét dƣới góc độ quyền của một bộ phận ngƣời yếu thế trong xã hội (trong khi, phụ nữ tham gia TTHS ở nhiều vai trò với địa vị khác nhau nhƣ đại diện cho cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời bị hại, ngƣời làm chứng, phiên dịch, bị can, bị cáo.); 16 Bảo vệ bằng pháp luật trong thi hành án hình sự: Những năm gần đây đã có một số công trình khoa học bàn luận về bảo vệ QCN bằng các chế định pháp luật thi hành án hình sự, đặc biệt là trong quá trình nghiên cứu ban hành Luật thi hành án hình sự 2019 [51] các tác giả nghiên cứu, đề xuất phƣơng hƣớng hoàn thiện dự thảo luật này nhằm bảo vệ tốt hơn QCN của ngƣời chấp hành án, đặc biệt là phụ nữ bị tƣớc tự do [63]; hay bàn luận về vấn đề lý luận và thực tiễn thực hiện pháp luật bảo đảm, bảo vệ QCN của phạm nhân trong thi hành án phạt tù ở Việt Nam và một số nƣớc trên thế giới [81] đã chỉ ra một số hạn chế trong thực hiện QCN của phạm nhân và đề xuất giải pháp tăng cƣờng bảo đảm QCN bằng pháp luật thi hành án hình sự; ở góc độ khác nghiên cứu về các biện pháp tha miễn chấp hành hình phạt, giảm thời hạn chấp hành hình phạt, các nhà khoa học có sự quan tâm nhiều hơn đến nội dung hoãn thi hành án hình sự đối với một số trƣờng hợp ngƣời bị kết án bị bệnh nặng [104, tr. 10-12], phụ nữ mang thai, nuôi con nhỏ dƣới 36 tháng tuổi [85, tr. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chƣa đi sâu nghiên cứu trực diện về việc bảo vệ quyền con ngƣời của ngƣời bị buộc tội là nữ trong thi hành án hình sự, mà chỉ đề cập đến các QCN nói chung trong đó có QCN của phụ nữ [25]; [111]; đồng thời đề xuất các biện pháp nhằm bảo vệ QCN trong THAHS.

Nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con người của phụ nữ với tư cách là chủ thể tội phạm hay là nạn nhân/bị hại trong vụ án hình sự 1.