đặt vấn đề bảo vệ QCN trong cách tiếp cận đa ngành và đa ngành luật học để có cái nhìn đa chiều khi đƣa ra các phƣơng thức bảo vệ đồng bộ tốt nhất [129]. Liên quan đến các nội dung bảo vệ QCN của phụ nữ, hiện nay chƣa có công trình nghiên cứu nào đƣa ra khái niệm về bảo vệ QCN của phụ nữ mà các công trình nghiên cứu chủ yếu đề cập đến quyền của phụ nữ thuộc nhóm ngƣời dễ bị tổn thƣơng đƣợc ghi nhận trong văn kiện quốc tế và luật pháp của Việt Nam [35, tr. Các tác giả xem xét QCN của phụ nữ dƣới góc độ là một bộ phận của nhóm ngƣời yếu thế trong xã hội có những nội dung, tính chất đặc điểm cụ thể cần đƣợc bảo vệ; bàn luận nhiều về quyền bình đẳng và cấm phân biệt đối xử đối với phụ nữ trong lĩnh vực chính trị, kinh tế, lao động việc làm, giáo dục đào tạo, chăm sóc y tế, hôn nhân gia đình, văn hóa, thông tin, thể dục, thể thao, khoa học và công nghệ. Trong đó, một số công trình cũng đã ít nhiều khai thác vấn đề về bảo vệ quyền của phụ nữ bằng pháp luật hình sự, trong một giai đoạn của TTHS, tập trung vào giai đoạn xét xử… [35]; [128]; [34]; [37]; [36]; [109]; [39] nhƣng chƣa hệ thống hóa các quy định pháp luật hay đƣa ra đƣợc các biện pháp bảo vệ QCN của phụ nữ.
Nhƣ vậy, nghiên cứu về bảo vệ quyền con ngƣời của phụ nữ dƣới góc độ pháp lý vẫn còn là khoảng trống cần đƣợc bàn luận và xem xét thấu đáo. Nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con người bằng pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự Từ góc độ bảo vệ QCN trong lĩnh vực tƣ pháp nói chung có nhiều công trình đƣợc công bố ở các cấp độ khoa học khác nhau từ sách chuyên khảo, luận án tiến sỹ, nghiên cứu khoa học đến bài đăng tạp chí chuyên ngành. Những công trình 13 nghiên cứu này chủ yếu đề cập đến các nội dung lý luận và thực trạng, quan điểm và giải pháp nhằm tăng cƣờng đảm bảo QCN trên các bình diện của lĩnh vực tƣ pháp nhƣ quyền tƣ pháp, hoạt động tƣ pháp, quản lý và cải cách tƣ pháp, các cơ quan nhà nƣớc trong hệ thống tƣ pháp của Việt Nam [54]; [114]; [8]; [60, tr. Trong đó có đề cập đến nội dung bảo vệ QCN trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự, dân sự, hành chính, kinh tế [50]; [2]; [39]; [111].
Liên quan đến QCN trong lĩnh vực TPHS phải kể đến 03 công trình tiêu biểu: Một là sách chuyên khảo do Nguyễn Ngọc Chí chủ biên[16] đã làm sáng tỏ khái niệm, đặc điểm QCN trong TPHS, cũng nhƣ các cơ chế bảo đảm QCN trong TPHS; tác phẩm này còn đề cập đến tất cả những vấn đề lý luận và thực tiễn của QCN trong pháp luật hình sự, tố tụng hình sự, thi hành án hình sự, trong đó đi sâu tìm hiểu QCN đƣợc thể hiện trong các quy định pháp luật trong lĩnh vực TPHS, để từ đó chỉ ra những hạn chế, bất cập trong quá trình áp dụng pháp luật trong thực tiễn. Hai là cuốn chuyên khảo do trƣờng Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh [111] biên soạn, tập hợp 18 công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, chuyên gia về các nội dung liên quan đến những vấn đề chung về bảo vệ QCN bằng pháp luật trong lĩnh vực tố tụng hình sự Việt Nam, trong đó có đề cập đến các đối tƣợng là ngƣời bị tình nghi, bị can, bị cáo, ngƣời bị hại trong quá trình tham gia TTHS cũng nhƣ phân tích những vấn đề thực tiễn nhằm đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật. Trong các công trình này có bàn luận về các đối tƣợng trẻ em, ngƣời chƣa thành niên nhƣng chƣa tác phẩm nào đề cập đến QCN của phụ nữ trong TPHS Việt Nam. Ba là cuốn chuyên khảo của tác giả Lê Lan Chi về bảo đảm quyền của nạn nhân tội phạm và một số nhóm yếu thế trong tƣ pháp hình sự bàn luận về các quy định pháp luật và hoạt động của ngƣời hành nghề luật trong bảo vệ quyền của phạm nhân nữ trong thi hành án phạt tù [13].
Các nội dung về bảo vệ QCN trong lĩnh vực TPHS đƣợc quan tâm nhiều hơn ở cấp độ bài viết trong các tạp chí khoa học chuyên ngành [9, tr. Trong từng ngành luật cụ thể, các công trình khoa học đề cập theo mức độ, phạm vi khác nhau nhƣ: Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật hình sự, đã có nhiều công trình trao đổi về bảo vệ QCN nói chung bằng pháp luật hình sự đƣợc công bố từ sách chuyên khảo, luận án tiến sỹ, các bài tham luận tại các hội thảo khoa học. Trong các công trình này, các tác giả nghiên cứu việc bảo vệ QCN qua đấu tranh phòng chống các tội phạm xâm phạm QCN theo các tội danh đƣợc quy định trong BLHS Việt Nam [126]; [124]; [64, tr. Với quan điểm phụ nữ có đầy đủ các QCN nói chung do vậy nghiên cứu sinh có thể kế thừa tất cả các kết quả nghiên cứu này cho nội dung bảo vệ QCN cơ bản của phụ nữ bằng chế định pháp luật hình sự.
Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật tố tụng hình sự, có khá nhiều công trình nghiên cứu, bài viết đề cập đến vấn đề QCN và bảo vệ QCN có tham khảo các chuẩn mực của pháp luật quốc tế về bảo vệ QCN trong TTHS. Các nghiên cứu này đã làm sáng tỏ về mặt nội dung, đặc điểm, tính chất của các QCN trong TTHS Việt Nam. Theo đó tập trung phân tích làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn [83; tr.61-64] của việc bảo vệ QCN trong TTHS, bàn luận về các nguyên tắc nhƣ suy đoán vô tội, Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân; nguyên tắc suy đoán không phạm tội [82, tr. 23-25]… phân tích, làm rõ các quy định của BLTTHS [14, tr.
64-80]; [84], cụ thể về các quy định liên quan đến các biện pháp ngăn chặn, khởi tố vụ án hình sự, các quy định và thực trạng bảo đảm QCN trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án hình sự; các quy định về nghĩa vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng và quyền của ngƣời tham gia tố 15 tụng. Từ đó, các tác giả đƣa ra những giải pháp, kiến nghị để hoàn thiện quy định pháp luật TTHS nhằm bảo vệ QCN của các chủ thể tham gia tố tụng[115]; [51]; [103]; Cho đến nay, xu hƣớng mà các nhà nghiên cứu về nội dung bảo vệ QCN trong TTHS đều tập trung nghiên cứu về QCN của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo và ngƣời bị kết án; coi nhóm đối tƣợng này là trọng tâm của công tác bảo vệ QCN trong lĩnh vực TPHS vì quan niệm rằng những chủ thể này có nguy cơ bị xâm hại cao nhất khi họ là đối tƣợng duy nhất bị áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong các giai đoạn tố tụng để giải quyết vụ án [38]; [42, tr. Một số công trình nghiên cứu sâu, trực diện về bảo vệ, bảo đảm QCN của bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự [38]; [42, tr. Từ những phân tích, nghiên cứu về lý luận và thực tiễn, các tác giả đã đƣa ra những giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật TTHS về bảo vệ QCN của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo [110]; [47, tr.
Phạm vi nghiên cứu của các công trình này khá rộng, không những nghiên cứu vấn đề QCN của tất cả các chủ thể tham gia tố tụng nhƣ bị can, bị cáo [32, tr.18], ngƣời làm chứng, ngƣời bị hại mà còn nghiên cứu cả về cơ chế bảo đảm QCN của các chủ thể tiến hành tố tụng nhƣ Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán [112]. Trong các công trình nghiên cứu này, vấn đề quyền và lợi ích hợp pháp của phụ nữ chỉ đƣợc giới thiệu minh họa cho những nghiên cứu về QCN nói chung trong TTHS mà chƣa xem xét đến tính đặc thù của phụ nữ hoặc chỉ xem xét dƣới góc độ quyền của một bộ phận ngƣời yếu thế trong xã hội (trong khi, phụ nữ tham gia TTHS ở nhiều vai trò với địa vị khác nhau nhƣ đại diện cho cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời bị hại, ngƣời làm chứng, phiên dịch, bị can, bị cáo.); 16 Bảo vệ bằng pháp luật trong thi hành án hình sự: Những năm gần đây đã có một số công trình khoa học bàn luận về bảo vệ QCN bằng các chế định pháp luật thi hành án hình sự, đặc biệt là trong quá trình nghiên cứu ban hành Luật thi hành án hình sự 2019 [51] các tác giả nghiên cứu, đề xuất phƣơng hƣớng hoàn thiện dự thảo luật này nhằm bảo vệ tốt hơn QCN của ngƣời chấp hành án, đặc biệt là phụ nữ bị tƣớc tự do [63]; hay bàn luận về vấn đề lý luận và thực tiễn thực hiện pháp luật bảo đảm, bảo vệ QCN của phạm nhân trong thi hành án phạt tù ở Việt Nam và một số nƣớc trên thế giới [81] đã chỉ ra một số hạn chế trong thực hiện QCN của phạm nhân và đề xuất giải pháp tăng cƣờng bảo đảm QCN bằng pháp luật thi hành án hình sự; ở góc độ khác nghiên cứu về các biện pháp tha miễn chấp hành hình phạt, giảm thời hạn chấp hành hình phạt, các nhà khoa học có sự quan tâm nhiều hơn đến nội dung hoãn thi hành án hình sự đối với một số trƣờng hợp ngƣời bị kết án bị bệnh nặng [104, tr. 10-12], phụ nữ mang thai, nuôi con nhỏ dƣới 36 tháng tuổi [85, tr. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chƣa đi sâu nghiên cứu trực diện về việc bảo vệ quyền con ngƣời của ngƣời bị buộc tội là nữ trong thi hành án hình sự, mà chỉ đề cập đến các QCN nói chung trong đó có QCN của phụ nữ [25]; [111]; đồng thời đề xuất các biện pháp nhằm bảo vệ QCN trong THAHS.
Nhóm công trình nghiên cứu về bảo vệ quyền con người của phụ nữ với tư cách là chủ thể tội phạm hay là nạn nhân/bị hại trong vụ án hình sự 1.