Luận Văn Thạc Sĩ Về Bảo Vệ Môi Trường Nước Lưu Vực Sông Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông tại Việt Nam, đề xuất giải pháp cải thiện hiệu quả quản lý.

• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Hữu Nghị
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Pháp Luật Bảo Vệ Môi Trường Nước Lưu Vực Sông Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu đề tài
• 0.3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa lý luận, thực tiễn của luận văn
• 0.6. Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG NƯỚC LƯU VỰC SÔNG
• 1.1. Các quan niệm: lưu vực sông, quản lý lưu vực sông, quản lý môi trường theo lưu vực sông
• 1.1.1. Quản lý lưu vực sông
• 1.1.2. Quản lý môi trường theo lưu vực sông
• 1.2. Thực trạng môi trường nước lưu vực sông ở Việt Nam và nhu cầu quản lý, bảo vệ môi trường nước theo lưu vực sông
• 1.2.1. Thực trạng môi trường nước lưu vực sông ở Việt Nam
• 1.2.2. Nhu cầu quản lý, bảo vệ môi trường nước lưu vực sông ở Việt Nam
• 1.3. Quan niệm về pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 1.4. Tiếp cận nguyên tắc quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông trong xây dựng pháp luật về bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 1.5. Cấu trúc và nội dung của pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 1.6. Kinh nghiệm quốc tế về pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG NƯỚC LƯU VỰC SÔNG
• 2.1. Các quy định về bảo vệ môi trường nước lưu vực sông và thực tiễn áp dụng
• 2.2. Kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm và bảo vệ chất lượng nước trên lưu vực và thực tiễn áp dụng
• 2.3. Ứng phó và khắc phục sự cố môi trường nước lưu vực sông và thực tiễn áp dụng
• 2.4. Các quy định về thiết chế bảo vệ môi trường nước lưu vực sông và thực tiễn áp dụng
• 2.5. Quá trình hình thành tổ chức điều phối lưu vực sông ở Việt Nam
• 2.6. Ủy ban lưu vực sông - chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu và hoạt động thực tiễn
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG NƯỚC LƯU VỰC SÔNG
• 3.1. Quan điểm, mục tiêu xây dựng và hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.1.1. Quan điểm xây dựng và hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.1.2. Mục tiêu xây dựng và hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.2.1. Xây dựng và hoàn thiện các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.2.2. Xây dựng và hoàn thiện các quy định về thiết chế bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.2.3. Xây dựng và hoàn thiện các quy định về cơ chế tài chính cho hoạt động bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.2.4. Tăng cường tổ chức thực hiện pháp luật về bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• 3.2.5. Khuyến khích việc “xã hội hóa” công tác bảo vệ môi trường nước lưu vực sông
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Vệ Môi Trường Nước Lưu Vực Sông Ở Việt Nam

Bảo vệ môi trường nước lưu vực sông ở Việt Nam là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Với mạng lưới sông ngòi phong phú, việc quản lý và bảo vệ nguồn nước trở thành nhiệm vụ quan trọng nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững. Các lưu vực sông không chỉ cung cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài sinh vật. Tuy nhiên, ô nhiễm và suy thoái chất lượng nước đang là thách thức lớn.

1.1. Khái Niệm Về Lưu Vực Sông Và Tầm Quan Trọng Của Nó

Lưu vực sông là khu vực địa lý mà nước mưa chảy vào một dòng sông nhất định. Tầm quan trọng của lưu vực sông không chỉ nằm ở việc cung cấp nước mà còn ảnh hưởng đến hệ sinh thái và đời sống con người.

1.2. Tình Hình Hiện Tại Của Môi Trường Nước Lưu Vực Sông

Môi trường nước lưu vực sông ở Việt Nam đang đối mặt với nhiều vấn đề như ô nhiễm do hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt. Các số liệu cho thấy chất lượng nước ngày càng suy giảm, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và sinh thái.

II. Những Thách Thức Trong Bảo Vệ Môi Trường Nước Lưu Vực Sông

Việc bảo vệ môi trường nước lưu vực sông ở Việt Nam gặp nhiều thách thức. Sự gia tăng dân số và phát triển kinh tế đã dẫn đến áp lực lớn lên nguồn nước. Ô nhiễm từ các nguồn thải chưa được kiểm soát là một trong những nguyên nhân chính gây ra tình trạng này.

2.1. Ô Nhiễm Nguồn Nước Từ Hoạt Động Công Nghiệp

Nhiều nhà máy xả thải trực tiếp ra sông mà không qua xử lý, dẫn đến ô nhiễm nghiêm trọng. Các chất độc hại từ sản xuất ảnh hưởng đến chất lượng nước và sức khỏe con người.

2.2. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Nguồn Nước

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi lớn trong lượng mưa và dòng chảy, làm gia tăng tình trạng hạn hán và lũ lụt. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nước và sinh kế của người dân.

III. Phương Pháp Quản Lý Tài Nguyên Nước Lưu Vực Sông Hiệu Quả

Để bảo vệ môi trường nước lưu vực sông, cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Việc xây dựng các chính sách và quy định pháp luật chặt chẽ là rất cần thiết để kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ nguồn nước.

3.1. Xây Dựng Chính Sách Quản Lý Tài Nguyên Nước

Chính sách quản lý tài nguyên nước cần được xây dựng dựa trên nguyên tắc phát triển bền vững, đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan và bảo vệ môi trường.

3.2. Tăng Cường Giám Sát Và Kiểm Soát Ô Nhiễm

Cần thiết lập hệ thống giám sát chất lượng nước và kiểm soát các nguồn thải. Việc này giúp phát hiện sớm ô nhiễm và có biện pháp xử lý kịp thời.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Trong Bảo Vệ Môi Trường Nước Lưu Vực Sông

Các nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn trong bảo vệ môi trường nước lưu vực sông đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Việc áp dụng công nghệ mới trong xử lý nước thải và bảo vệ nguồn nước là rất quan trọng.

4.1. Công Nghệ Xử Lý Nước Thải Hiện Đại

Sử dụng công nghệ tiên tiến trong xử lý nước thải giúp giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ nguồn nước. Các hệ thống xử lý sinh học và hóa học đang được áp dụng rộng rãi.

4.2. Các Mô Hình Quản Lý Tài Nguyên Nước Thành Công

Nhiều mô hình quản lý tài nguyên nước thành công đã được triển khai, giúp cải thiện chất lượng nước và bảo vệ môi trường. Các mô hình này có thể được nhân rộng và áp dụng ở nhiều địa phương.

V. Kết Luận Về Bảo Vệ Môi Trường Nước Lưu Vực Sông Ở Việt Nam

Bảo vệ môi trường nước lưu vực sông là một nhiệm vụ quan trọng và cấp thiết. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để đảm bảo nguồn nước sạch cho thế hệ tương lai.

5.1. Tương Lai Của Bảo Vệ Môi Trường Nước

Tương lai của bảo vệ môi trường nước phụ thuộc vào các chính sách và hành động cụ thể. Cần có sự đầu tư và cam kết từ chính phủ và cộng đồng.

5.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Bảo Vệ Nguồn Nước

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ nguồn nước. Sự tham gia của người dân trong các hoạt động bảo vệ môi trường sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu mạng lưới thủy văn dày đặc với 2.360 con sông có chiều dài trên 10 km, hình thành nên 11 hệ thống sông chính cung cấp tổng lượng nước mặt bình quân 835 tỷ m3 mỗi năm. Tuy nhiên, nguồn nước nội địa chỉ đạt khoảng 313 tỷ m3, tương đương 3.600 m3/người/năm – thấp hơn ngưỡng an toàn 4.000 m3/người/năm của thế giới. Khoảng 63% tổng lượng dòng chảy bắt nguồn từ ngoài lãnh thổ, khiến an ninh tài nguyên nước chịu nhiều rủi ro xuyên biên giới. Áp lực gia tăng dân số và công nghiệp hóa đẩy nhu cầu sử dụng nước từ 122 tỷ m3 vào năm 2010 lên mức dự báo 140 tỷ m3 vào năm 2040. Thực tế này kéo theo ô nhiễm nghiêm trọng khi chỉ có khoảng 4,62% nước thải công nghiệp được xử lý đạt chuẩn trước khi xả ra môi trường tự nhiên.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự bất cập trong hành lang pháp lý và phương thức quản lý tài nguyên nước bị chia cắt theo địa giới hành chính, gây xung đột gay gắt giữa mục tiêu phát triển kinh tế và bảo tồn hệ sinh thái. Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thi hành, đồng thời đề xuất giải pháp hoàn thiện thể chế pháp lý bảo vệ môi trường nước lưu vực sông tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ba lưu vực sông điển hình: sông Đồng Nai, sông Nhuệ - Đáy và sông Cầu trong giai đoạn 1998–2010, với tầm nhìn chính sách đến năm 2040. Luận văn mang ý nghĩa khoa học sâu sắc khi làm sáng tỏ nguyên tắc quản lý tổng hợp tài nguyên nước, cung cấp luận cứ thực tiễn giúp cải thiện chất lượng môi trường nước trên 10 lưu vực sông lớn (chiếm 80% diện tích và 70% nguồn nước toàn quốc).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng Lý thuyết Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (IWRM) được thông qua tại Hội nghị Quốc tế về Nước và Môi trường Dublin (1992) và phát triển bởi Tổ chức Đối tác Nước Toàn cầu (GWP). Lý thuyết này khẳng định nước là tài nguyên có hạn, có giá trị kinh tế và đòi hỏi sự tham gia phối hợp liên ngành, liên vùng. Bên cạnh đó, luận văn tích hợp Lý thuyết Tiếp cận sinh thái hệ thống (Ecosystem Approach) nhằm duy trì cấu trúc và chức năng sinh học của dòng chảy, cùng Nguyên tắc Kinh tế Môi trường "Người gây ô nhiễm phải trả tiền" (Polluter Pays Principle) và "Người hưởng lợi phải chi trả".

Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa bao gồm:

1. Lưu vực sông: Vùng địa lý tự nhiên nơi nước mặt và nước dưới đất cùng chảy vào một cửa thoát chung.
2. Quản lý môi trường lưu vực sông: Hoạt động kiểm soát chất lượng nước và các nguồn xả thải nhằm đảm bảo tính bền vững của lưu vực.
3. Pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông: Hệ thống quy phạm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong kiểm soát ô nhiễm, khai thác và bảo tồn nguồn nước theo ranh giới thủy văn tự nhiên.
4. Thiết chế điều phối lưu vực: Cơ quan chuyên trách thực hiện chức năng liên kết các bên liên quan và giải quyết xung đột tài nguyên.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn tiếp cận nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn từ Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cùng báo cáo quan trắc giai đoạn 2002–2009 tại 3 lưu vực sông trọng điểm: lưu vực sông Đồng Nai (11 tỉnh thành), sông Nhuệ - Đáy (6 tỉnh thành) và sông Cầu (6 tỉnh thành). Cỡ mẫu khảo sát điển hình bao gồm hơn 700 nguồn thải công nghiệp - làng nghề tại lưu vực sông Nhuệ - Đáy và hệ thống xả thải đô thị xấp xỉ 800.000 m3/ngày đêm của Hà Nội.

Phương pháp phân tích - tổng hợp quy phạm pháp luật được lựa chọn để giải mã các quy định trong Luật Tài nguyên nước 1998 và Luật Bảo vệ môi trường 2005. Phương pháp so sánh luật học được áp dụng nhằm đối chiếu kinh nghiệm quản trị lưu vực tại 5 quốc gia: Hoa Kỳ (Đạo luật Nước sạch), Cộng hòa Pháp (mô hình 6 Cơ quan lưu vực thu phí hơn 2 tỷ Euro/năm), Trung Quốc (lưu vực sông Trường Giang với 425 triệu dân), Mexico (sông Lerma-Chapala) và Úc (sông Murray-Darling). Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan, đa chiều, kết nối chặt chẽ giữa logic pháp lý và thực tiễn kỹ thuật thủy văn trong suốt tiến trình nghiên cứu từ năm 2008 đến 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, chất lượng nước mặt tại các lưu vực sông trọng điểm suy thoái nghiêm trọng do áp lực xả thải không kiểm soát. Điển hình tại lưu vực sông Nhuệ - Đáy với hơn 700 cơ sở công nghiệp và làng nghề, chỉ số BOD và NH4+ vượt quy chuẩn nhiều lần; khảo sát y tế của địa phương cho thấy 21% trẻ em dưới 5 tuổi tại xã Hoàng Tây (tỉnh Hà Nam) mắc bệnh tiêu chảy do ô nhiễm nguồn nước sông.

Thứ hai, hạ tầng kiểm soát và xử lý ô nhiễm còn quá thấp so với tốc độ xả thải. Chỉ khoảng 4,62% nước thải công nghiệp trên toàn quốc được xử lý đạt chuẩn trước khi xả ra sông. Riêng tại Hà Nội, lượng nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý triệt để đổ vào hệ thống sông hồ đạt xấp xỉ 800.000 m3/ngày đêm; hơn 1.000 bệnh viện trên cả nước xả hàng trăm nghìn mét khối nước thải y tế mỗi ngày, tạo nên nguồn phát thải độc hại thường trực.

Thứ ba, sự xung đột lợi ích sâu sắc giữa các địa phương và các ngành dùng nước. Tại sông Nhuệ, việc mở đập Thanh Liệt xả nước thải từ Hà Nội vào mùa khô đã gây hủy hoại thủy sản và hoa màu của hạ lưu Hà Nam, đồng thời đe dọa nguồn nước cấp sinh hoạt của thị xã Phủ Lý. Xung đột giữa ngành thủy điện (tích nước phát điện) và ngành nông nghiệp (cần 92 tỷ m3 nước trong tổng nhu cầu 122 tỷ m3 năm 2010 để phục vụ tưới tiêu) diễn ra gay gắt trong các tháng đầu năm.

Thứ tư, thiết chế quản lý lưu vực sông thiếu hiệu lực thực thi. Các Ủy ban lưu vực sông thành lập theo mô hình tư vấn, thiếu thẩm quyền pháp lý độc lập, không có cơ chế tài chính tự chủ và cơ cấu tổ chức bị phân tán giữa Bộ Tài nguyên và Môi trường và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy thoái môi trường nước bắt nguồn từ việc xây dựng chính sách quản lý theo ranh giới hành chính thay vì ranh giới tự nhiên của lưu vực. Việc độ che phủ rừng giảm từ 43% năm 1943 xuống còn khoảng 35% năm 2010 làm gia tăng xói mòn và suy giảm lưu lượng nước mùa cạn.

So sánh với mô hình của Cộng hòa Pháp, việc phân bổ 20% đại diện Chính phủ, 40% đại diện chính quyền địa phương và 40% đại diện người sử dụng nước trong Ủy ban lưu vực, kết hợp nguồn thu thuế tài nguyên và phí ô nhiễm hơn 2 tỷ Euro mỗi năm đã tạo ra nguồn lực tài chính bền vững. Tại Hoa Kỳ, việc phân định rõ nguồn thải tập trung (chiếm 72% lượng photpho mùa khô) và nguồn thải phân tán (chiếm 90% lượng photpho mùa mưa) trên sông Minnesota giúp tối ưu hóa công cụ kỹ thuật và chế tài pháp lý.

Để nâng cao chất lượng báo cáo và hỗ trợ ra quyết định, dữ liệu nghiên cứu nên được trực quan hóa qua biểu đồ đường thể hiện biến thiên nồng độ chất ô nhiễm hữu cơ theo mùa, bảng so sánh cơ chế tài chính giữa các mô hình quốc tế, cùng bản đồ GIS tích hợp công nghệ viễn thám thể hiện mức độ ô nhiễm tại các điểm giao cắt ranh giới hành chính.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Ban hành văn bản quy phạm pháp luật chuyên biệt về Quản lý lưu vực sông: Quốc hội và Chính phủ cần sớm xây dựng Nghị định hoặc Luật riêng biệt nhằm thống nhất nguyên tắc quản lý không chia cắt theo địa giới hành chính. Mục tiêu đặt ra là 100% các lưu vực sông liên tỉnh có quy hoạch môi trường đồng bộ trong giai đoạn 2011–2015, dưới sự chủ trì của Bộ Tài nguyên và Môi trường.

2. Tái cấu trúc và trao quyền thực thi pháp lý cho Ủy ban Lưu vực sông: Kiện toàn mô hình tổ chức Ủy ban lưu vực thành cơ quan điều phối có thực quyền tài phán, có quyền ban hành quy định bắt buộc và xử phạt vi phạm môi trường. Chính phủ và Bộ Nội vụ cần hoàn thiện quy chế hoạt động cho 100% Ủy ban lưu vực sông lớn trước năm 2015.

3. Thiết lập cơ chế tài chính bền vững theo nguyên tắc thị trường: Áp dụng nghiêm ngặt nguyên tắc "Người gây ô nhiễm phải trả tiền" và "Người hưởng lợi phải chi trả". Bộ Tài chính phối hợp cùng Bộ Tài nguyên và Môi trường xây dựng cơ chế thu phí bảo vệ môi trường đối với 100% cơ sở xả thải trên 50 m3/ngày đêm, đồng thời quy định trích tối thiểu 5–10% tổng mức đầu tư các công trình thủy lợi, thủy điện để phục vụ công tác bảo tồn lưu vực trong lộ trình 2011–2020.

4. Hiện đại hóa hệ thống quan trắc và đẩy mạnh xã hội hóa bảo vệ môi trường: Đầu tư ứng dụng công nghệ viễn thám và hệ thống thông tin địa lý (GIS) nhằm giám sát trực tuyến 80% điểm xả thải lớn trên lưu vực sông Hồng - Thái Bình và sông Đồng Nai trước năm 2018. Khuyến khích sự tham gia của các tổ chức cộng đồng và hiệp hội doanh nghiệp trong việc chia sẻ trách nhiệm bảo vệ dòng sông.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan lập pháp: Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Tổng cục Môi trường và Ủy ban nhân dân các cấp. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng, sửa đổi Luật Tài nguyên nước, Luật Bảo vệ môi trường và các văn bản hướng dẫn dưới luật.

2. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Luật và Môi trường: Các viện nghiên cứu, trường đại học đào tạo ngành Luật Kinh tế, Luật Môi trường, Quản lý tài nguyên. Tài liệu đóng vai trò là khung tham chiếu chuyên sâu về mô hình quản lý lưu vực sông và luật so sánh.

3. Doanh nghiệp, chủ đầu tư khu công nghiệp và đơn vị vận hành thủy điện: Các ban quản lý khu công nghiệp, nhà máy sản xuất, doanh nghiệp thủy điện và cấp thoát nước. Nghiên cứu giúp doanh nghiệp nắm vững nghĩa vụ pháp lý, định lượng rủi ro môi trường và tối ưu hóa chi phí xử lý nước thải.

4. Các tổ chức phi chính phủ và mạng lưới bảo vệ sông ngòi: Các tổ chức xã hội dân sự hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn sinh thái và an ninh nguồn nước. Luận văn cung cấp phương pháp tiếp cận dựa vào cộng đồng và cơ chế pháp lý để tăng cường giám sát xã hội đối với các nguồn phát thải.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao quản lý môi trường nước theo ranh giới hành chính tỉnh lại không mang lại hiệu quả? Bởi vì tài nguyên nước vận động theo lưu vực tự nhiên, không phụ thuộc vào địa giới hành chính. Khi phân khúc quản lý, các tỉnh thượng nguồn thường xả thải hoặc chặn dòng chảy vì lợi ích cục bộ, gây thiệt hại nghiêm trọng cho hạ nguồn như trường hợp nước thải từ Hà Nội làm tê liệt sản xuất nông nghiệp tại Hà Nam.

2. Mô hình quản lý lưu vực sông của Cộng hòa Pháp đem lại bài học gì cho Việt Nam? Bài học quan trọng nhất là việc trao quyền tự chủ tài chính cho 6 Cơ quan lưu vực sông với doanh thu trên 2 tỷ Euro/năm từ thuế và phí môi trường. Nguồn thu này được tái đầu tư trực tiếp cho các dự án xử lý nước thải, đồng thời cơ cấu đại diện 40% người dùng nước tạo sự đồng thuận cao.

3. Tỷ lệ xử lý nước thải công nghiệp 4,62% phản ánh lỗ hổng pháp lý nào? Con số 4,62% cho thấy chế tài xử phạt vi phạm hành chính về môi trường chưa đủ sức răn đe, mức phạt thấp hơn nhiều so với chi phí vận hành hệ thống xử lý nước thải. Đồng thời, cơ chế thanh tra môi trường còn chồng chéo giữa Trung ương và địa phương, thiếu sự giám sát tự động liên tục.

4. Nguyên tắc "Người hưởng lợi phải chi trả" được áp dụng như thế nào trong quản lý lưu vực? Nguyên tắc này yêu cầu các ngành kinh tế khai thác nguồn nước như thủy điện, công nghiệp, du lịch hoặc các đô thị thụ hưởng dịch vụ nước sạch phải đóng góp phí dịch vụ môi trường rừng và phí tài nguyên nước. Nguồn quỹ này dùng để bù đắp chi phí bảo vệ rừng đầu nguồn và duy trì chất lượng dòng chảy.

5. Công nghệ viễn thám và GIS đóng vai trò gì trong hoàn thiện pháp luật môi trường nước? Viễn thám và GIS cung cấp cơ sở dữ liệu số khách quan, cập nhật liên tục biến động chất lượng nước và hiện trạng xói lở dọc 2.360 con sông. Đây là bằng chứng khoa học chuẩn xác giúp các cơ quan thanh tra truy vết nguồn phát thải bất hợp pháp và giải quyết tranh chấp pháp lý liên tỉnh.

Kết luận

1. Nguồn tài nguyên nước mặt 835 tỷ m3 của Việt Nam đang đứng trước thách thức an ninh nghiêm trọng do 63% dòng chảy bắt nguồn từ ngoại biên và áp lực xả thải công nghiệp chưa qua xử lý đạt trên 95%.
2. Pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông đòi hỏi phải chuyển dịch toàn diện từ tư duy quản lý theo ranh giới hành chính sang phương thức Quản lý tổng hợp tài nguyên nước (IWRM) dựa trên lưu vực thủy văn tự nhiên.
3. Việc thiếu hụt một văn bản luật chuyên ngành và sự yếu kém về thẩm quyền của các Ủy ban lưu vực sông là rào cản lớn nhất đối với công tác kiểm soát ô nhiễm liên tỉnh.
4. Đổi mới cơ chế tài chính thông qua thu phí ô nhiễm, xã hội hóa đầu tư hạ tầng và trích lập 5–10% vốn các dự án thủy lợi cho công tác giám sát là điều kiện tiên quyết để vận hành bộ máy quản lý.
5. Ứng dụng công nghệ GIS, viễn thám và tự động hóa quan trắc sẽ tạo đột phá trong minh bạch hóa thông tin và nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã đặt nền móng lý luận và thực tiễn vững chắc cho việc xây dựng khung pháp lý chuyên biệt về bảo vệ môi trường nước lưu vực sông tại Việt Nam. Lộ trình tiếp theo đòi hỏi các nhà hoạch định chính sách khẩn trương thể chế hóa các nguyên tắc này vào hệ thống pháp luật giai đoạn 2011–2020. Hãy chủ động nghiên cứu, tham khảo và áp dụng các luận điểm của công trình để chung tay xây dựng hành lang pháp lý vững chắc vì sự phát triển bền vững của các dòng sông Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận về pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông. Chương 2: Thực trạng pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông. Chương 3: Quan điểm, giải pháp xây dựng và hoàn thiện pháp luật bảo vệ môi trường nước lưu vực sông. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG NƢỚC LƢU VỰC SÔNG 1.

Các quan niệm: lƣu vực sông, quản lý lƣu vực sông, quản lý môi trƣờng theo lƣu vực sông 1. Lưu vực sông Tất cả các dòng nước chảy, từ các lạch nhỏ bé đến dòng chảy rộng hàng chục kilomet đều được gọi là các dòng sông. Đó là những rãnh nông của trái đất với những dòng chảy uốn lượn nhiều hay ít, do các tính chất địa lý quyết định. Dòng sông được giới hạn bởi hai bờ [16].

Khoản 15 Điều 4 Luật Tài nguyên nước năm 1998 định nghĩa: Lưu vực sông (Rivershed/ River basin) có thể được hiểu là một vùng địa lý mà trong phạm vi đó nước mặt, nước dưới đất chảy tự nhiên vào sông [36]. Có thể hiểu đơn giản, lưu vực sông là vùng lãnh thổ mà tất cả mưa rơi trên đó hình thành nên dòng chảy (chảy mặt và ngầm) và tiêu thoát về cùng một dòng. Các lưu vực sông rất quan trọng vì dòng chảy và chất lượng nước của một con sông chịu tác động của nhiều thứ, có ảnh hưởng của con người hay không có ảnh hưởng của con người, xuất hiện trong những vùng phía trên mặt cắt cửa ra của lưu vực. Lưu vực sông là một khu vực địa lý được xác định bởi các tính chất riêng, chủ yếu bởi các đường giới hạn của các dòng chảy nước mặt hội tụ thành một nguồn nước duy nhất.

Lưu vực sông, nguồn lực tài nguyên và các thành tố của nó có tính chất vật lý, sinh học, kinh tế-xã hội và văn hóa, và những tính chất này đã mang lại cho lưu vực sông những đặc trưng rất riêng biệt. Một lưu vực sông đại diện cho một vùng tự nhiên tập trung nước mặt, nước dưới đất và do đó có một ý nghĩa cơ bản về mặt thủy văn. Tại cùng một thời điểm, các dòng nước trong lưu vực sông tập hợp thành một nguồn sống cung cấp cho con người, mặc dù nó cũng có thể là một nguồn nguy hiểm khi các hiện tượng tự nhiên tiêu cực xảy ra, hoặc nó bị ô nhiễm. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Lưu vực là nguồn nuôi dưỡng của con sông.

Mọi hoạt động trong lưu vực đều ảnh hưởng đến dòng sông. Vùng tập trung nước của sông, suối được giới hạn bởi các đường chia nước. Lưu vực khép kín là lưu vực có đường chia nước mặt và đường chia nước ngầm trùng nhau. Các lưu vực sông thường có điều kiện tự nhiên, môi trường phong phú, đa dạng, có vị thế đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế- xã hội.

Trong những năm qua, ở tất cả các lưu vực sông đã diễn ra quá trình phát triển nhiều ngành kinh tế dựa trên việc sử dụng nguồn nước của lưu vực như thủy điện, giao thông, du lịch, nuôi trồng thủy sản, tưới tiêu, cấp nước sinh hoạt và sản xuất… Đồng thời, với ưu thế đại lý thuận lợi, lưu vực cũng là nơi phát triển mạnh mẽ các khu đô thị, khu dân cư, khu công nghiệp và các làng nghề. Hiện nước ta có 3 loại lưu vực sông là lưu vực sông lớn, lưu vực sông liên tỉnh và lưu vực sông nội tỉnh, cụ thể: - Nhóm các sông có thượng nguồn của lưu vực nằm trong lãnh thổ Việt Nam như sông Bằng Giang- Kỳ Cùng, sông Sê San, sông Srepok. - Nhóm các sông có trung và hạ du của lưu vực nằm trong lãnh thổ Việt Nam như sông MeKong, sông Hồng-Thái Bình, sông Mã, sông Cả, sông Đồng Nai- Sài Gòn. - Nhóm các sông có toàn bộ lưu vực nằm trong lãnh thổ Việt Nam như các sông ở Quảng Ninh, các sông ở Trung và Nam Trung Bộ ( sông Gianh, Nhật Lệ, Thạch Hãn, Hương, Thu Bồn, Ba, Trà Khúc, Côn…).

Hệ thống các lưu vực sông này được chia thành 16 lưu vực, trong đó 10 lưu vực có diện tích hơn 10.000 km2, chiếm 80% diện tích cả nước, 70% nguồn nước và hơn 80% tổng dân số. Các lưu vực sông lớn nhất là Đồng bằng sông MeKong và đồng bằng sông Hồng- sông Thái Bình, chiếm một nửa lãnh thổ cả nước [16]. Mặc dù được đánh giá là quốc gia có nhiều lưu vực sông, nhưng công tác quản lý còn quá nhiều bất cập, ảnh hưởng tới công tác bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên nước. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]ản lý lưu vực sông Quản lý tài nguyên nước cũng tương tự như quản lý xung đột giữa con người với môi trường sống.

Hệ thống quản lý tài nguyên nước và quản lý lưu vực sông được tạo ra để tránh, ngăn chặn hoặc giải quyết những xung đột như vậy. Con người cần phải học cách sống với những xung đột và đối phó với chúng. Sẽ còn nhiều xung đột hơn nữa trong tương lai khi mà sự khan hiếm nước sẽ trở nên cấp bách, là hậu quả của tăng trưởng kinh tế, nhu cầu xã hội và biến đổi khí hậu. Cạnh tranh giữa người sử dụng nước sẽ trở nên dữ dội và tàn nhẫn, vì vậy mà pháp luật và tổ chức quản lý hệ thống phù hợp sẽ là cần thiết [54].

Quản lý tổng hợp tài nguyên nước của một lưu vực sông là một cách tiếp cận mới nhằm giúp giải quyết các vấn đề lớn về tài nguyên và môi trường nước đang gặp phải tại nhiều quốc gia, đảm bảo sử dụng có hiệu quả và bền vững nguồn tài nguyên vô giá này. Đó chính là quy trình tổng hợp những quan điểm và lợi ích của các ngành khác nhau trong quá trình quyết định, lưu tâm thích đáng đến quan hệ thượng lưu- hạ lưu [16]. Đây là một thuật ngữ phổ biến kể từ sau Hội nghị quốc tế về Nước và Môi trường ở Dublin (1992) và cũng là một nguyên lý được vận dụng phổ biến trong lĩnh vực quản lý và bảo vệ tài nguyên nước. Theo định nghĩa của Tổ chức Cộng tác vì Nước toàn cầu (GWP): “Quản lý tài nguyên nước tổng hợp là một quá trình xúc tiến sự phối hợp phát triển và quản lý nước, đất và các tài nguyên liên quan để đạt được tối đa trong phát triển kinh tế và phúc lợi xã hội theo một phương thức hợp lý mà không làm tổn hại đến sự bền vững của các hệ sinh thái quan trọng”.

Như vậy, việc quản lý tài nguyên nước tổng hợp là nhằm cân bằng giữa quan điểm và mục đích của các nhóm dân cư khác nhau, ở các vùng địa lý khác nhau về mục đích quản lý nước và bảo vệ việc cung cấp nước cho hệ thống tự nhiên và hệ sinh thái [46]. Có nhiều cách định nghĩa về quản lý lưu vực sông, nhưng có thể hiểu đây là một khái niệm rộng gắn với các kế hoạch, chính sách và hoạt động nhằm kiểm soát nguồn nước, tài nguyên và môi trường cũng như các quá trình liên quan trong một 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lưu vực nhất định. Quy mô của việc quản lý lưu vực sông tuỳ thuộc vào các điều kiện tài nguyên, địa lý và hành chính. Quản lý lưu vực sông được xác định là một quá trình quy hoạch, xây dựng và thực hiện việc khai thác các dạng tài nguyên trong một lưu vực sông, xem xét toàn diện và đầy đủ các nhân tố có liên quan đến xã hội, kinh tế, môi trường trong mối tương tác về không gian (giữa các bộ phận trong lưu vực: thượng lưu, trung lưu, hạ lưu) tương tác giữa các nhân tố (chống xói mòn, rửa trôi, làm thoái hóa đất, giảm sức sinh sản của rừng và đất nông nghiệp, ngăn chặn bồi lắng, lũ đá, chống nhiễm bẩn nước…).

Hình thành các tổ chức lưu vực sông được coi như một phương tiện hữu hiệu để quy hoạch và thực hiện các nội dung phát triển kinh tế- xã hội. Khi nói tới quản lý lưu vực sông là đề cập hoạt động quản lý chất lượng nước và điều phối sử dụng tài nguyên nước hợp lý nhằm hướng tới mục tiêu phát triển bền vững lưu vực sông. Quản lý lưu vực sông có một số tiêu chuẩn cơ bản sau: (i) thống nhất và tổng hợp theo ngành và tiểu ngành; (ii) thống nhất và tổng hợp về môi trường, kinh tế và xã hội; (iii) thống nhất và tổng hợp về mặt hành chính; (iv) thống nhất và tổng hợp về mặt địa lý; (v) thống nhất và tổng hợp về mặt tài trợ. Quản lý lưu vực sông còn phải đạt được 3 mục tiêu chiến lược sau (GWP,2003): (i) Hữu hiệu trong phát triển và sử dụng tài nguyên trong lưu vực sông: Đạt được mức độ phát triển kinh tế và phúc lợi tối đa từ tài nguyên nước và từ các dịch vụ đầu tư trong ngành nước; (ii) Bình đẳng và (hợp lý) trong phân phối tài nguyên nước và các dịch vụ nước đối với các ngành kinh tế/các nhóm xã hội khác nhau để làm giảm mâu thuẫn và đẩy mạnh sự phát triển xã hội bền vững; (iii) Bảo vệ môi trường: Tất cả những cố gắng đổi mới trong quản lý tài nguyên nước sẽ bị thất bại nếu bản thân hệ thống tài nguyên nước và các hệ sinh thái liên quan bị tổn thương [46].

11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Quản lý môi trường theo lưu vực sông Như đã phân tích, quản lý môi trường lưu vực sông là một trong 3 mục tiêu của quản lý lưu vực sông. Quản lý môi trường lưu vực sông bao gồm các hoạt động quản lý chất lượng nguồn nước mặt (sông, hồ) và quản lý các nguồn thải nước từ hoạt động kinh tế (công nghiệp, nông nghiệp) và dân sinh (đô thị) để duy trì (hay phục hồi) chất lượng nước để đáp ứng nhu cầu dùng nước hiện tại (hay quy hoạch sử dụng nước tương lai). Quản l ý môi trường lưu vực sông bao gồm 3 quá trình: (i) thứ nhất là sự phát hiện vấn đề, phát hiện các mối đe dọa tiềm ẩn đối với sức khoẻ con người và các hệ sinh thái trong lưu vực; (ii) thứ hai là sự tham gia của các bên liên quan: Vai trò, trách nhiệm và quyền lợi do sự tham gia của các bên liên quan, đòi hỏi mọi người phải có sự quan tâm thích đáng hoặc thích hợp nhất; (iii) thứ ba là sự phối hợp hành động nhằm thực hiện một cách tổng hợp và toàn diện các giải pháp được xác định.