Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ TRONG MÔI TRƯỜNG KỸ THUẬT SỐ 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ 1. Khái niệm quyền tác giả Mục đích chung nhất của hoạt động bảo hộ quyền tác giả là khuyến khích các hoạt động sáng tạo trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật và khoa học. Sản phẩm của quá trình này là các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học.
Vì vậy, hoạt động bảo hộ quyền tác giả một cách tương xứng và có hiệu quả trong một quốc gia sẽ có vai trò quan trọng trong việc làm giàu và phong phú nền di sản văn hóa đất nước, góp phần đáng kể vào công cuộc phát triển kinh tế, thương mại, văn hóa, giáo dục quốc gia. Thực tế chứng minh là tại các quốc gia có nền công nghiệp bản quyền phát triển thì đều có đóng góp rất lớn vào nền kinh tế quốc dân, có khi chiếm tỷ trọng tới 10% GDP. Vì thế mà khuyến khích hoạt động sáng tạo trí tuệ, phổ biến các sáng tạo đó là điều kiện thiết yếu đối với quá trình phát triển kinh tế. Số lượng sáng tạo trí tuệ của một quốc gia càng nhiều thì quốc gia đó càng có điều kiện để phổ biến các giá trị trí tuệ đó trong và ngoài nước thông qua việc phát triển các ngành công nghiệp sách báo, băng đĩa ghi âm, ghi hình, công nghiệp giải trí,… Do vậy, cùng với việc khuyến khích hoạt động sáng tạo, hoạt động bảo hộ còn dành sự khuyến khích xứng đáng, cổ vũ cho nguồn nhân lực chuyên nghiệp thực hiện việc phổ biến và quảng bá các sản phẩm trí tuệ đã có sự đầu tư thời gian và các nguồn lực tài chính khác phục vụ cho công việc đó.
Pháp luật có vai trò quan trọng trong hoạt động bảo hộ quyền tác giả. Hoạt động bảo hộ quyền tác giả được hiểu là việc quy định thông qua pháp luật các quyền hoặc một số ngăn cấm các hành vi phi pháp cụ thể, vì lợi ích 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của các tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả khác, nhằm đảm bảo những quyền lợi hợp lý và chính đáng của các chủ thể nhất định đối với tác phẩm, đặc biệt là trong trường hợp các chủ thể khác trong xã hội sử dụng các đối tượng này. Bảo hộ quyền tác giả một cách hoàn chỉnh có nghĩa là trao hiệu lực cho các quyền nói trên và xử lý các hành vi vi phạm thông qua các chế tài phù hợp và áp dụng các biện pháp thi hành trong hoạt động tố tụng chống vi phạm đối với các hành vi xâm hại đến những quyền lợi hợp pháp của các chủ thể quyền. Quyền tác giả nói chung được hiểu là quyền nhân thân và tài sản đối với một tác phẩm của tác giả mà tác phẩm đó là kết quả của hoạt động sáng tạo của chính mình, như: quyền sao chép tác phẩm và quyền phân phối hoặc phổ biến các tác phẩm đến công chúng bằng bất kỳ phương tiện nào và cũng còn được hiểu là quyền về việc cho phép người khác sử dụng các tác phẩm theo những cách thức cụ thể.
Có những trường hợp tác giả không đồng thời là chủ sở hữu quyền tác giả thì chỉ có các quyền nhân thân không gắn với tài sản. Hầu hết pháp luật về quyền tác giả của các quốc gia đều phân biệt rõ giữa quyền kinh tế và quyền tinh thần, hai loại quyền này hợp lại thành quyền tác giả. Thông thường có những hạn chế nhất định do pháp luật đặt ra như về loại hình tác phẩm đủ tiêu chuẩn bảo hộ và về việc thực thi các quyền của các tác giả bao hàm trong Quyền tác giả. Khái niệm này được đề cập tại Công ước BERNE, Điều 2(3) Công ước Quyền tác giả toàn cầu (UCC), Điều I Công ước ROME, Điều I Công ước bản ghi âm, Điều 3 Mẫu Tunis, Điều 11(2) và mẫu ROME, Điều 1[7],[9],[10].
Theo luật quyền tác giả, các quyền thuộc quyền tác giả gồm các quyền cấu thành nội hàm của quyền tác giả đối với tác phẩm về các phương thức hoặc các khía cạnh khác nhau của việc sử dụng tác phẩm. Nó được xác định rõ trong luật quyền tác giả về các hành vi quan trọng nhất mà dựa vào đó chủ sỡ hữu quyền tác giả cần phải được bảo hộ. Thông qua việc thi hành các 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyền đó, chủ thể sở hữu quyền có thể tự khai tác phẩm hoặc cho phép những chủ thể khác trong xã hội làm công việc đó. Ngoài các quyền kinh tế và quyền tinh thần này, cũng có các quyền tác giả tới cả hai loại quyền đó, như quyền về phóng tác hoặc về dịch, thuộc nhóm quyền làm tác phẩm phái sinh, phản ánh các quyền lợi liên quan đến tới sự toàn vẹn của tác phẩm gốc và các quyền lợi kinh tế về việc khai thác tác phẩm đó dù là dưới hình thức đã được phóng tác, cải biên, chuyển thể, chuyển ngữ (Công ước BERNE, Điều 1; Công ước Quyền tác giả Toàn cầu (UCC) , Điều I) [7],[10].
Chủ sở hữu của quyền tác giả được hiểu chung là chủ thể mà quyền tác giả đối với tác phẩm thuộc về người đó. Chủ sỡ hữu quyền tác giả nguyên thủy theo thông lệ chung và ngoài trừ một vài trường hợp đặc biệt thay đổi theo các luật quyền tác giả khác nhau, là tác giả, người chiếm hữu quyền tác giả theo luật trên cơ sở sáng tạo ra tác phẩm. Một số luật quyền tác giả cho phép chuyển giao toàn bộ hoặc một phần Quyền tác giả và lúc đó người được chuyển giao sẽ trở thành chủ sở hữu toàn bộ hoặc một phần Quyền tác giả đã được chuyển giao (Công ước BERNE, Điều 14 bis (1); công ước Quyền tác giả Toàn cầu (UCC) , Điều V(2); mẫu Tunis, Điều II) [7],[10]. Như vậy, có thể hiểu Quyền tác giả hay tác quyền (tiếng Anh: copyright) là độc quyền của một tác giả cho tác phẩm của người này.
Quyền tác giả được dùng để bảo vệ các sáng tạo tinh thần có tính chất văn hóa (cũng còn được gọi là tác phẩm) thí dụ như các bài viết về khoa học hay văn học, sáng tác nhạc, ghi âm, tranh vẽ, hình chụp, phim và các chương trình truyền thanh. Quyền này bảo vệ các quyền lợi cá nhân và lợi ích kinh tế của tác giả trong mối liên quan với tác phẩm này. Quyền tác giả không cần phải đăng ký và thuộc về tác giả khi một tác phẩm được ghi giữ lại ít nhất là một lần trên một phương tiện lưu trữ. Quyền tác giả thông thường chỉ được công nhận khi sáng tạo này mới, có một phần công lao của 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tác giả và có thể chỉ ra được là có tính chất duy nhất.
Quyền tác giả được quy định khác nhau trong các nước trên thế giới. Nội dung quyền tác giả Nội dung quyền tác giả bao gồm các quyền của các chủ thể tham gia QHPLDS này, cụ thể là của tác giả và chủ sở hữu quyền tác giả. Đó cũng là trọng tâm của sự ra đời luật bảo hộ quyền tác giả. Như vậy quyền tác giả không chỉ đơn thuần là quyền của tác giả mà còn là quyền của chủ sở hữu quyền tác giả.
Hiện nay, quyền tác giả được tập trung lại thành hai mảng lớn: quyền nhân thân và quyền tài sản. - Quyền nhân thân Quyền nhân thân bao gồm quyền nhân thân không gắn với tài sản và quyền nhân thân gắn với tài sản. Các quyền nhân thân không gắn với tài sản là những quyền gắn liền với các giá trị nhân thân của tác giả và không thể chuyển giao, bao gồm ba quyền: quyền được đặt tên tác phẩm, đứng tên tác phẩm và bảo vệ sự toàn vẹn của nội dung tác phẩm. Nếu chúng ta ví tác phẩm là đứa con tinh thần của tác giả, thì các quyền nhân thân này cũng tương tự quyền của cha mẹ được đặt tên cho con, nhận con và bảo vệ chăm sóc con cái.
Vì là quyền nhân thân không được chuyển giao nên nó chỉ được dành cho tác giả (cho dù đồng thời hay không đồng thời là chủ sở hữu quyền tác giả). Các quyền này ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và danh dự của tác giả, tồn tại một cách độc lập đối với quyền tài sản, gắn liền với tác giả kể cả khi quyền sử dụng, định đoạt tác phẩm đã được chuyển giao. Các quyền nhân thân không gắn với tài sản được bảo hộ vô thời hạn, khác với những quyền khác được bảo hộ có thời hạn[23]. Về quyền bảo vệ sự toàn vẹn nội dung của tác phẩm, là quyền bảo vệ sự toàn vẹn liên quan đến "nội dung tác phẩm".
Mặc dù quyền nhân thân không gắn với tài sản cũng là quyền quan 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trọng, nhưng quyền quan trọng nhất trong tất cả các nội dung của quyền tác giả là các quyền nhân thân gắn với tài sản. Đó là quyền cho hay không cho người khác sử dụng tác phẩm. Chính từ này làm phát sinh bản chất độc quyền của quyền tác giả. Nhiều ý kiến cho rằng, trước kia khi chưa có quyền tác giả vẫn có nhà văn, nhạc sỹ, nhà khoa học.
Họ có quyền đặt tên, đứng tên, bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, sử dụng tác phẩm hay nhận thù lao, giải thưởng. Nay có quyền tác giả, thì cũng chính những người đó có những quyền này, chẳng có gì khác. Hay nói khác đi, các chế định về quyền tác giả không mang lại cho các chủ thể nhiều quyền hơn cái bản thân họ từ trước đến nay vẫn có. Nhận xét trên không sai nếu chúng ta quên mất một quyền của tác giả/chủ sở hữu quyền tác giả, đó là quyền cho hay không cho người khác sử dụng tác phẩm, vì thế nó chỉ dành cho chủ sở hữu quyền tác giả và tác giả nếu như tác giả cũng đồng thời là chủ sở hữu quyền tác giả.
- Quyền tài sản Theo luật Việt Nam, quyền tài sản bao gồm quyền sử dụng và quyền được khai thác tác phẩm dưới các hình thức do pháp luật quy định và chuyển giao các quyền này cho những người khác. Thông thường chủ sở hữu quyền tác giả được hưởng quyền sử dụng, còn tác giả được hưởng thù lao, giải thưởng. Quyền sử dụng bao gồm quyền làm tác phẩm phái sinh như cải biên, chuyển thể; biểu diễn tác phẩm trước công chúng, công bố, phổ biến, trình diễn; sao chép; truyền đạt bằng các phương tiện hữu tuyến hoặc vô tuyến, mạng thông tin điện tử bằng cách ghi âm, ghi hình, phát thanh truyền hình; cho thuê tác phẩm.