Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu lý luận và thực tiễn về hoạt động bảo hiểm tiền gửi Hoạt động BHTG được ra đời với mục tiêu bảo vệ người gửi tiền từ thế kỷ XIX tại Hoa Kỳ. Những thành công của hoạt động BHTG tại quốc gia này đã góp phần quan trọng làm cho loại hình bảo hiểm đặc thù này được “mở rộng” phạm vi hoạt động sang các quốc gia châu Âu vào những năm 1960 và tiếp đó là các quốc gia châu Á.
Vì vậy, các nghiên cứu về hoạt động BHTG cũng trở nên sôi động hơn. Trong cuốn “Deposit insurance and the appropriate institutions” được nhà nghiên cứu Gillian G. Garcia hoàn thành vào năm 2002 đã phân tích sâu sắc về sự cần thiết của BHTG, vai trò của BHTG đối với hoạt động của hệ thống tài chính, ngân hàng ở các quốc gia, đặc biệt, tác giả đã đưa ra kinh nghiệm thiết lập hệ thống BHTG phù hợp với các điều kiện kinh tế, xã hội ở các quốc gia. Đối với một số nghiên cứu về các vấn đề có liên quan đến hoạt động ngân hàng, nền tảng và là yếu tố mang tính tiền đề quan trọng trong quá trình xuất hiện của BHTG.
Nổi bật có các công trình nghiên cứu: “Marcroeconomics”, Harvard University, Worth Pubishers, 33 Irving Place, New York của tác giả Mankiw G.N xuất bản năm 1992; “Bank Management”, University of New England của tác giả Shanmugam B và Turton C. Ở Việt Nam, công trình nghiên cứu khoa học cấp Học viện của Học viện Ngân hàng được thực hiện và bảo vệ thành công năm 2009 với tên gọi “Bảo hiểm tiền gửi trong việc bảo đảm an toàn tài chính quốc gia tại Việt Nam – Thực 12 trạng và giải pháp” có đưa ra một số vấn đề lý luận về BHTG, vai trò của BHTG trong việc bảo đảm an toàn tài chính quốc gia, chỉ ra những mặt tích cực của BHTG và những mặt tiêu cực của BHTG trong việc đảm bảo vai trò đó và nguyên nhân của những mặt tiêu cực, đề ra một số giải pháp nâng cao chất lượng của BHTG trong việc bảo đảm an toàn tài chính ở Việt Nam. Luận án Tiến sĩ kinh tế của tác giả Lê Thị Kim Oanh, 2004, về “Giải pháp phát triển hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam”, bảo vệ thành công tại Học viện Ngân hàng, Hà Nội. Luận án đã nghiên cứu công phu những điều kiện về kinh tế, xã hội, tài chính, Ngân hàng tác động đến sự hình thành và phát triển của BHTG ở các nước và ở Việt Nam; đánh giá thực trạng hoạt động BHTG ở Việt Nam; phân tích những phương hướng nâng cao hoạt động BHTG ở Việt Nam.
Luận án Tiến sĩ của tác giả Đào Văn Tuấn năm 2005, với đề tài “Giải pháp hoàn thiện chính sách bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế”, Học viện Ngân hàng, Hà Nội đã phân tích thực trạng hoạt động BHTG ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập sâu và rộng vào nền kinh tế quốc tế. Luận án đã phân tích những giải pháp mang tính chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của BHTG ở Việt Nam trong bối cảnh các ngân hàng thực sự tham gia vào cuộc cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng. Luận văn Thạc sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Thị Hiền về “Hoàn thiện và nâng cao chất lượng hoạt động bảo hiểm tiền gửi Việt Nam” bảo vệ thành công tại Học viện Ngân hàng năm 2008 cũng nghiên cứu một số nội dung trong hoạt động BHTG, đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của BHTGVN nhằm thực hiện các mục tiêu đặt ra. Luận văn Thạc sĩ kinh tế của tác giả Bùi Thu Hương về “Hoàn thiện hoạt động nghiệp vụ bảo hiểm tiền gửi Việt Nam trong thời kì hội nhập” được bảo vệ thành công tại Học viện Ngân hàng năm 2010 đã đề cập đến một số nội dung về 13 hoạt động nghiệp vụ BHTG tại Việt Nam, thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hoạt động nghiệp vụ BHTG tại Việt Nam trong thời kì hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay.
Luận án Tiến sĩ của tác giả Lê Việt Nga về đề tài “Quản lý hoạt động bảo hiểm tiền gửi của tổ chức bảo hiểm tiền gửi Việt Nam hiện nay” được bảo vệ thành công tại Đại học Thương mại năm 2013. Luận án phân tích các vấn đề lý luận cơ bản về quản lý hoạt động BHTG của tổ chức BHTG Việt Nam; trình bày thực trạng và các giải pháp hoàn thiện công tác quản lý hoạt động bảo hiểm tiền gửi của BHTG Việt Nam. Từ năm 2000, khi hoạt động BHTG bắt đầu triển khai thực hiện tại Việt Nam, đã có rất nhiều bài báo, bài tham luận của các chuyên gia nghiên cứu trong lĩnh vực kinh tế, nhà quản lí trong lĩnh vực tài chính, Ngân hàng (như PGS.TS Lê Hoàng Nga – Học viện Ngân hàng; TS Lê Thị Kim Oanh; ThS. Thúy Sen…) được đăng tải trên các tạp chí như Tạp chí Ngân hàng, Tạp chí tài chính tiền tệ; các tờ báo điện tử, các website của BHTG Việt Nam, Ngân hàng nhà nước Việt Nam… Nhìn chung, các công trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn về hoạt động BHTG đã nhận diện được nội hàm khái niệm về hoạt động BHTG; vai trò của hoạt động BHTG; đánh giá thực trạng hoạt động nghiệp vụ của BHTG Việt Nam; xác định được nhu cầu và đề xuất những giải pháp nhằm hoàn thiện các hoạt động nghiệp vụ của tổ chức BHTG Việt Nam, bảo đảm quyền và lợi ích của người gửi tiền, góp phần đảm bảo an toàn cho hệ thống Ngân hàng Việt Nam.
Nghiên cứu lý luận và thực tiễn pháp luật về bảo hiểm tiền gửi Ở phần lớn các quốc gia trên thế giới, luật về BHTG được ban hành trước khi thiết lập và triển khai các hoạt động BHTG. Do đó, song song với hoạt động xây dựng và hoàn thiện pháp luật về hoạt động BHTG của Nhà nước, hoạt động nghiên cứu về pháp luật về BHTG cũng trở nên sôi nổi. Do phạm vi nghiên cứu 14 của luận án chỉ đề cấp đến một số nghiên cứu liên quan trực tiếp đến đề tài nghiên cứu sau đây: Cuốn “Deposit Insurance around the world - A Date base”, các nhà nghiên cứu đã phân tích một số vấn đề lý luận về BHTG, thực tiễn áp dụng pháp luật về BHTG tại các quốc gia trên thế giới; đánh giá những thành công, hạn chế của pháp luật các quốc gia trên các mặt thiết kế hệ thống BHTG; mô hình hoạt động BHTG của các quốc gia trên thế giới; một số nội dung hoạt động BHTG. Những nghiên cứu của tác giả có ý nghĩa rất lớn để các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách ở mỗi quốc gia tham khảo.
Cuốn “Structuring a deposit insurance system from the Asian perspective” của nhà nghiên cứu Choi J. đã phân tích các vấn đề lý luận về BHTG, cơ sở của việc thiết kế các quy định pháp luật về BHTG và thực tiễn hoạt động BHTG không được thiết kế để áp dụng chung đối với tất cả các quốc gia khác nhau. Tại các quốc gia châu Á, do các yếu tố về điều kiện kinh tế, xã hội, tập quán, lịch sử, văn hóa, cho nên, cơ cấu một hệ thống BHTG cần phải được thiết kế phù hợp. Ở Việt Nam, sách chuyên khảo “Pháp luật về Bảo hiểm tiền gửi tại Việt Nam” của TS.
Lê Thị Thu Thủy được ra đời năm 2008 (Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội) là công trình nghiên cứu có quy mô lớn nhất cho đến thời điểm hiện tại về pháp luật điều chỉnh quan hệ BHTG ở Việt Nam. Chuyên khảo đã đề cập khái quát về sự hình thành của BHTG trên thế giới và ở Việt Nam; một số vấn đề lý luận cơ bản về BHTG, như: Khái niệm BHTG, đặc trưng của BHTG, hạn chế của BHTG; nội dung pháp luật về BHTG của Việt Nam; khảo sát thực trạng pháp luật về BHTG ở Việt Nam và đề xuất một số phương hướng nhằm hoàn thiện pháp luật về BHTG ở Việt Nam. Tuy nhiên, chuyên khảo còn bỏ ngỏ nhiều vấn đề cần nghiên cứu như chưa xây dựng hệ thống lý luận pháp 15 luật về hoạt động BHTG; chưa có những đánh giá về bản chất pháp lí của hoạt động BHTG; chưa làm rõ sự tương đồng, khác biệt giữa hoạt động BHTG và hoạt động bảo hiểm thương mại; chưa có những phân tích về khía cạnh pháp lí của các mô hình hoạt động BHTG; chưa khảo sát toàn diện thực trạng pháp luật về hoạt động BHTG Việt Nam… Mặc dù nội dung nghiên cứu còn ở mức khái quát nhưng Chuyên khảo đã trở thành tiền đề để các nhà khoa học, nhà quản lí tiếp tục nghiên cứu về giác độ pháp lý của hoạt động BHTG - một loại hình hoạt động bảo hiểm đặc thù trong nền kinh tế. Luận án Tiến sĩ luật học của tác giả Bùi Hữu Toàn về “Pháp luật về bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế” được bảo vệ thành công tại Học viện Khoa học xã hội năm 2012.
Ngoài những vấn đề lý luận và thực trạng pháp luật BHTG trong điều kiện hội nhập, thì luận án là công trình đầu tiên làm rõ nhu cầu điều chính bởi pháp luật đối với hoạt động BHTG, những yếu tố ảnh hưởng đến pháp luật về BHTG. Luận án cũng là công trình đầu tiên đánh giá, phân tích, bình luận các quy định pháp luật về BHTG của Việt Nam hiện hành trên cơ sở khoa học, thực tiễn, thông lệ quốc tế và bộ nguyên tắc xây dựng BHTG hiệu quả của Hiệp hội bảo hiểm tiền gửi IADI. Luận án Tiến sĩ luật học của tác giả Hoàng Thu Hằng về “Pháp luật hoạt động bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam” bảo vệ tại Trường Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2013. Luận án nghiên cứu những yếu tố tác động đến sự ra đời và phát triển của hoạt động BHTG và pháp luật về hoạt động BHTG; nghiên cứu và làm sáng tỏ nhu cầu điều chỉnh của pháp luật đối với quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực hoạt động BHTG ở Việt Nam; phân tích và làm sáng tỏ thực trạng pháp luật về hoạt động BHTG ở Việt Nam hiện nay.