Chương 1: Một số vấn đề lý luận cơ bản về bảo hiểm tiền gửi Chương 2: Thực trạng pháp luật về bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam Chương 3: Định hướng hoàn thiện pháp luật về bảo hiểm tiền gửi ở Việt Nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Chƣơng 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BẢO HIỂM TIỀN GỬI 1. Quá trình hình thành và phát triển của bảo hiểm tiền gửi trên thế giới và các mô hình bảo hiểm tiền gửi 1.1 Quá trình hình thành và phát triển của bảo hiểm tiền gửi trên thế giới An toàn trong kinh doanh là yêu cầu bức thiết đối với hoạt động của các tổ chức tín dụng. Để đảm bảo an toàn trong kinh doanh của các tổ chức tín dụng, mỗi nhà nước đều đưa ra những quy định pháp luật về an toàn trong kinh doanh của các tổ chức tín dụng, ví dụ như giới hạn cho vay đối với một khách hàng; tỷ lệ đảm bảo an toàn vốn. qua đó nhằm bảo đảm hơn độ an toàn cho hoạt động của các tổ chức tín dụng.
Trên thực tế, các biện pháp này cũng đã hạn chế được phần nào những rủi ro, tạo ra môi trường ổn định cho hoạt động của các tổ chức tín dụng. Tuy nhiên, dường như những biện pháp đó vẫn chưa đủ tạo niềm tin cho người gửi tiền cũng như đảm bảo an toàn đến mức cao nhất cho các tổ chức tín dụng. Bởi vì, trên thực tế mặc dù các tổ chức tín dụng đã thực hiện những biện pháp bảo đảm an toàn mà pháp luật đưa ra nhưng vẫn có rất nhiều tổ chức tín dụng bị phá sản và người gửi tiền có nguy cơ mất trắng số tiền họ đã gửi vào tổ chức tín dụng hoặc chỉ thu lại được một số tiền rất nhỏ. Những biện pháp bảo đảm đó vẫn chưa đủ tạo niềm tin cho người gửi tiền - số đông là những người gửi tiền với mục đích tiết kiệm, có những người số tiền họ gửi vào ngân hàng là cả một gia tài đối với họ.
Chính vì vậy, cho dù đã đưa tiền gửi vào ngân hàng nhưng họ vẫn chưa yên tâm vì không biết liệu số tiền mình gửi đó được sử dụng như thế nào, nếu ngân hàng phá sản thì có được trả lại tiền gửi hay không? Đó là nỗi lo lắng, băn khoăn của hầu hết người gửi tiền, do tâm lý như vậy, chỉ cần một tác LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 động nhỏ hay một thông tin về biểu hiện bất thường của bất kỳ một tổ chức tín dụng nào cũng có thể tạo ra một cuộc chạy đua đến ngân hàng để rút tiền của những người gửi tiền. Người ta không chỉ rút tiền ra khỏi "ngân hàng có vấn đề", mà sự nghi ngờ còn lan nhanh sang các ngân hàng khác đang hoạt động lành mạnh và họ sẽ tìm cách rút tiền ra khỏi các ngân hàng khiến cho các ngân hàng đó sẽ nhanh chóng lâm vào tình trạng mất khả năng thanh toán, nguy cơ đổ vỡ dây chuyền là khó tránh khỏi. Hơn nữa, với mong muốn cứu vãn số tiền mà mình dành dụm được, những người gửi tiền có khả năng gây ra những hành động quá khích, có thể đẩy một quốc gia rơi vào tình trạng hỗn loạn về kinh tế, an ninh xã hội và chính trị. Nhận thức được rằng ổn định tài chính không những là lợi ích của công chúng mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với cả nền kinh tế quốc gia nên việc bảo vệ tiền gửi từ lâu đã được nhiều quốc gia quan tâm.
Khi hoạt động bảo hiểm tiền gửi công khai chưa ra đời thì bảo vệ tiền gửi đã được nhiều quốc gia thực hiện dưới các hình thức “bảo vệ ngầm”. Hình thức bảo vệ ngầm là việc Ngân hàng Trung ương hay Chính phủ có cam kết không công khai rằng sẽ đảm bảo hoàn trả tiền gửi cho người gửi tiền nếu có hiện tượng đóng cửa ngân hàng xảy ra hay một ngân hàng không có khả năng thanh toán cho người gửi tiền. Vì đây là cam kết không công khai nên không hình thành hợp đồng bảo hiểm giữa người gửi tiền, ngân hàng và Ngân hàng Trung ương hay Chính phủ và cũng không có những quy định pháp luật cụ thể rõ ràng để điều chỉnh vấn đề này. Tuy nhiên, qua thực tế thì nhiều quốc gia nhận thấy việc đưa ra một lời đảm bảo chính thức đối với người gửi tiền rằng số tiền mà họ gửi tại ngân hàng sẽ được hoàn trả ngay khi cả ngân hàng mà họ gửi tiền bị phá sản sẽ là một biện pháp hữu hiệu để ổn định hệ thống ngân hàng và bảo vệ người gửi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 tiền khỏi những thiệt hại.
Đây là tiền đề cho việc hình thành cơ chế chính sách công khai trong việc bảo vệ tiền gửi và từ yêu cầu này bảo hiểm tiền gửi đã ra đời. Bảo hiểm tiền gửi được xem như một lời đảm bảo công khai và hữu hiệu để củng cố lòng tin của công chúng, góp phần làm giảm khả năng của những người gửi tiền tại một ngân hàng nào đó về tình trạng tài chính kém lành mạnh của ngân hàng nào đó cho dù có cơ sở thực tế hay không, làm hạn chế khả năng người gửi tiền đổ xô đi rút tiền hàng loạt tại ngân hàng và ngay cả khi thực sự có đổ vỡ ngân hàng xảy ra thì sự đổ vỡ này cũng khó lây lan sang tổ chức tín dụng đang hoạt động lành mạnh khác. Mô hình bảo hiểm tiền gửi được xuất hiện lần đầu tiên ở Mỹ vào năm 1934 sau những vụ vỡ nợ ngân hàng hàng loạt vào những năm 1930 - 1933, đó là Bảo hiểm tiền gửi liên bang của Mỹ (FDIC), FDIC là cơ quan thực hiện việc bảo hiểm đối với hoạt động ngân hàng. Bảo hiểm tiền gửi Liên bang Mỹ đã tạo lập và duy trì niềm tin của công chúng vào ngành ngân hàng thông qua việc bảo hiểm có mức đối với tiền gửi của công chúng trong hệ thống ngân hàng.
Tiếp theo FDIC, trong những năm 1960, trên thế giới có thêm 6 quốc gia thành lập bảo hiểm tiền gửi, những năm 1970 có thêm 4 quốc gia thành lập bảo hiểm tiền gửi. Đến thập kỷ 90, có tới 30 hệ thống bảo hiểm tiền gửi được thành lập. Việc tu chỉnh các hệ thống bảo hiểm tiền gửi được thực hiện phổ biến hơn kể từ khi có Chỉ thị Liên Minh Châu Âu năm 1994. Tính đến đầu năm 2002, trên thế giới đã có 74 hệ thống bảo hiểm tiền gửi 45 , 46.
Đặc biệt, ngày 6/5/2002 Hiệp hội Bảo hiểm tiền gửi Quốc tế được thành lập, có trụ sở tại Thụy Sỹ với sự tham gia của nhiều hệ thống bảo hiểm trên thế giới. Điều đó, đánh dấu tầm quan trọng của bảo hiểm tiền gửi đã được các quốc gia cùng quan tâm và cùng phát triển hoạt động bảo hiểm tiền gửi trên toàn thế giới. Các mô hình bảo hiểm tiền gửi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 Hiện nay, trên thế giới có nhiều mô hình bảo hiểm tiền gửi, phù hợp với nền tảng pháp luật và đặc điểm kinh tế, xã hội của mỗi quốc gia. Song tựu chung, có thể phân thành hai loại chính, bao gồm: - Bảo hiểm tiền gửi là một tổ chức tài chính Nhà nước, ví dụ như ở Mỹ, Canada.; - Bảo hiểm tiền gửi là một tổ chức tương hỗ nghề nghiệp tư, ví dụ như ở Đức, Thụy Sỹ.
; Ngoài hai mô hình chủ yếu trên, có thể có những mô hình khác được kết hợp giữa hai loại này áp dụng theo nhiều mức độ ở nhiều nước khác nhau. Bảo hiểm tiền gửi là một tổ chức tài chính Nhà nước *Đặc trưng chủ yếu: - Được Nhà nước cấp vốn ban đầu khi thành lập. - Thuộc sở hữu Nhà nước, do Nhà nước chịu trách nhiệm giám sát, thanh tra. Sự can thiệp của Nhà nước vào loại hình tổ chức này là trực tiếp, mang tính chất hành chính - kinh tế, và thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với những người gửi tiền nhỏ.
- Việc chi trả tiền gửi được bảo hiểm hay áp dụng các biện pháp hỗ trợ tài chính cho các tổ chức tham gia bảo hiểm hoàn toàn do cơ quan bảo hiểm tiền gửi quyết định. - Tuy nhiên, quy mô can thiệp của cơ quan bảo hiểm tiền gửi là có giới hạn, tùy thuộc vào thực lực tài chính của bảo hiểm tiền gửi và chi phí giới hạn theo luật định. - Việc hỗ trợ, giám sát, xử lý của cơ quan bảo hiểm tiền gửi được thực hiện với tư cách Nhà nước. *Ưu điểm: Với mô hình này, việc tham gia bảo hiểm tiền gửi là bắt buộc theo luật định nhằm bảo vệ những người gửi tiền, đặc biệt là những người gửi tiền nhỏ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 một cách trực tiếp.
Tổ chức bảo hiểm tiền gửi thuộc loại này có quyền hạn như một cơ quan trực thuộc Chính phủ, được ban hành các quy định mang tính pháp lý, vì vậy hoạt động của nó tuân thủ các quy tắc luật định, ít hoặc không tùy thuộc vào người quản lý, mang tính ổn định đối với những người được bảo hiểm. Với sự tham gia trực tiếp của Nhà nước, bảo hiểm tiền gửi tạo ra một cơ chế giám sát, đánh giá, phân loại các tổ chức tín dụng, xử lý những khó khăn của các tổ chức tín dụng, đồng thời có thể nhận được sự hỗ trợ về tài chính của Chính phủ khi cần thiết. *Nhược điểm: Mô hình bảo hiểm tiền gửi Nhà nước thường dựa trên cơ chế cấp vốn trước nên pháp luật về bảo hiểm tiền gửi của các quốc gia đều có quy định về hạn mức bồi thường tối đa đối với mỗi khách hàng gửi tiền sau khi một tổ chức tín dụng thành viên thực sự bị phá sản. Quá trình giải quyết khi có vụ phá sản ngân hàng xảy ra thường phải tuân theo các thủ tục rườm rà, nghiêm ngặt nên mất nhiều thời gian.
Bảo hiểm tiền gửi là một tổ chức tương hỗ nghề nghiệp tư *Đặc trưng chủ yếu: - Không có sự hỗ trợ về vốn của Nhà nước khi thành lập mà vốn hoạt động ban đầu chủ yếu do các thành viên góp vốn và bằng cách thu phí của các thành viên như mô hình bảo hiểm tiền gửi tư nhân của Đức, Ý, Hà Lan, Thụy Sỹ. - Nhà nước không can thiệp trực tiếp mà chỉ định ra các điều kiện pháp lý cho tổ chức bảo hiểm tiền gửi thành lập và hoạt động.