Chương 1: Những vấn đề lý luận, pháp lý về bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý cho người nghèo Chương 2: Thực trạng bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý cho người nghèo tại tỉnh Thanh Hóa Chương 3:Những quan điểm, giải pháp tăng cường bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý cho người nghèo tại tỉnh Thanh Hóa 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN ĐƢỢC TRỢ GIÚP PHÁP LÝ CHO NGƢỜI NGHÈO 1. Khái niệm, nội dung của quyền đƣợc trợ giúp pháp lý 1.1 Khái niệm trợ giúp pháp lý Sự hình thành khái niệm trợ giúp pháp lý: Định nghĩa Trợ giúp pháp lý có thể phân tích theo hướng xác định ý nghĩa của hai từ : “Trợ giúp” và “Pháp lý”. Trong đó “Trợ giúp” là “sự giúp đỡ, bảo trợ, hỗ trợ, giúp cho ai việc gì, đem cho ai cái gì đang lúc khó khăn, đang cần đến”[5]; “giúp đỡ” lại được giải thích theo nghĩa tích cực là giúp để làm giảm bớt khó khăn, nghĩa là làm cho ai một việc gì đó hoặc cho ai cái gì đó mà người ấy đang cần. Thuật ngữ “pháp lý” được hiểu là lý lẽ, lẽ phải theo pháp luật.
Thuật ngữ “trợ giúp pháp lý” được sử dụng phổ biến từ giữa thế kỷ 20 xuất phát từ tiếng Anh là “legal aid”. Thuật ngữ có thể hiểu theo các định nghĩa như: “legal aid” có nghĩa là “trợ cấp pháp lý”[6] hoặc “legal aid” trong cụm từ “legal aid schem” có nghĩa là “bảo trợ tư pháp”[7]. Theo UNODC, trợ giúp pháp lý được hiểu là tư vấn pháp lý, hỗ trợ hoặc đại diện pháp lý với chi phí thấp hoặc miễn phí cho người được chỉ định là đủ điều kiện hưởng việc đó…, khái niệm “trợ giúp pháp lý” cũng bao gồm các dịch vụ do luật sư và nhân viên pháp chế cung cấp trong các vấn đề hình sự, dân sự và hành chính cho các cá nhân là người nghèo, người bị gạt ra ngoài lề xã hội hoặc có nhu cầu bảo vệ pháp lý đặc biệt cho phép họ thực hiện các quyền của mình. Việc trợ giúp pháp lý này bao gồm việc cung cấp tư vấn pháp luật, đại diện tại tòa án hoặc các thủ tục tố tụng tại tòa án của nước khác, hỗ trợ soạn thảo tài liệu, văn bản và đơn xin trợ giúp pháp lý, hòa giải, hỗ trợ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xác định các quy định và thủ tục của các cơ quan hành chính nhà nước cùng với một loạt các dịch vụ khác.
Trợ giúp pháp lý được bắt nguồn tại Anh từ thế kỷ XV – XVI, Đức và Hà Lan vào những thập niên giữa thế kỷ XIX, sau đó đến Pháp, Mỹ và xuất hiện muộn hơn vào đầu thế kỷ XX ở Úc và một số nước trong khu vực như: Singapore, Malaysia, Campuchia, Trung Quốc…. Cùng với xu hướng phát triển của nhiều quốc gia châu Âu, tư duy về quyền được TGPL trở thành trào lưu chung, TGPL gắn với khái niệm “luật cho người nghèo”. Với mỗi quốc gia, quan niệm về TGPL cũng có sự khác nhau, phụ thuộc vào chế độ chính trị, điều kiện kinh tế - xã hội của mỗi nước. Người Úc cho rằng “trợ giúp pháp lý là sự giúp đỡ cho một người có được hoàn cảnh và điều kiện tương tự như người khác trong việc tiếp cận với pháp luật, tức là tạo ra sự công bằng khi tiếp cận với pháp luật”.
Dưới góc độ kinh tế theo quan niệm của Đức thì “trợ giúp pháp lý là giúp đỡ một phần hoặc toàn bộ tài chính cho những người không có khả năng thanh toán cho các chi phí về tư vấn pháp luật, đại diện hoặc bào chữa trước Toà án”. Nhấn mạnh đến tính pháp lý, nêu rõ chủ thể thực hiện, nội dung thực hiện, pháp luật Hàn Quốc quy định “trợ giúp pháp lý là việc một luật sư hoặc một cán bộ pháp lý nhà nước cung cấp dịch vụ tư vấn pháp luật, đại diện hoặc các dịch vụ trợ giúp khác có liên quan đến pháp luật”. Tại Điều 1001 Đạo luật về công ty dịch vụ pháp lý được sửa đổi năm 1977 của Mỹ quy định: “trợ giúp pháp lý là tạo sự công bằng khi tiếp cận pháp luật của các cá nhân không thể thuê mướn luật sư, tạo cơ hội cho những người có thu nhập thấp”[8]. Nhìn chung, thuật ngữ “trợ giúp pháp lý” được hiểu là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho những người không có đủ khả năng chi trả cho các dịch vụ pháp lý tối thiểu để bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp cho mình trong các vụ hình sự, dân sự, hành chính, hôn nhân gia đình, v.
Những đối tượng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được TGPL thường được pháp luật các quốc gia quy định cụ thể. TGPL góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật. Định nghĩa trợ giúp pháp lý trong pháp luật Việt Nam Ở Việt nam, “Tư pháp bảo trợ” là thuật ngữ đầu tiên thể hiện những hoạt động mà bản chất là việc giúp đỡ pháp luật miễn phí ở Việt Nam từ những năm 1945. Nó gắn với các quy định của pháp luật về quyền được bào chữa và bảo đảm quyền được bào chữa của bị can, bị cáo: “Trong việc đại hình, nếu trước Tòa án nhân dân phúc thẩm khu hoặc thành phố một bị can không có ai bênh vực, ông Chánh án sẽ cử một luật sư bào chữa cho hắn”[9]; “các luật sư có quyền biện hộ trước tất cả các Toà án, trừ Tòa án sơ cấp” [9]; “nguyên cáo hoặc bị cáo trong một việc họ có quyền xin tư pháp hỗ trợ"[10].
Các hoạt động mang bản chất trợ giúp pháp lý xuất phát từ bản chất chế độ xã hội chủ nghĩa: Nhà nước của dân, do dân, vì dân theo tư tưởng của Hồ Chí Minh nhằm bảo vệ quyền công dân, quyền con người, đặc biệt cho nhóm người yếu thế trong xã hội. Thuật ngữ “trợ giúp pháp lý” lần đầu tiên được sử dụng trong các tài liệu khi bắt đầu nghiên cứu xây dựng Đề án về hoạt động trợ giúp pháp lý ở Việt Nam năm 1995. Năm 1996, thuật ngữ “trợ giúp pháp lý” được sử dụng trong Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của Viện Nghiên cứu khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp: “Mô hình tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý, phương hướng thực hiện trong điều kiện hiện nay”. Thuật ngữ “trợ giúp pháp lý” đã được sử dụng chính thức trong Quyết định số 734/TTg ngày 06/9/1997 của Thủ tướng Chính phủ về việc thành lập tổ chức trợ giúp pháp lý cho người nghèo và đối tượng chính sách.
Năm 1997 tổ chức TGPL ra đời trên toàn quốc theo quyết định số 734/TTg ngày 06/09/1997 của Thủ tướng Chính phủ đã đặt dấu mốc quan 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trọng trong lịch sử phát triển của TGPL.Tiếp sau đó, đã có hệ thống văn bản pháp luật quy định về lĩnh vực trợ giúp pháp lý và một số văn bản pháp luật thuộc lĩnh vực khác cũng đề cập đến khái niệm “trợ giúp pháp lý” như: Pháp lệnh Luật sư năm 2001, Quy tắc mẫu về đạo đức nghề nghiệp luật sư ban hành kèm theo Quyết định số 356b/2002/QĐ-BT ngày 05/8/2002 của Bộ trưởng Bộ Tư pháp… Ngoài ra, trong nhiều văn bản, chính sách của Nhà nước đã nhắc đến thuật ngữ “trợ giúp pháp lý”. Tuy nhiên, chỉ đến khi Luật Trợ giúp pháp lý được ban hành năm 2006 mới quy định về khái niệm trợ giúp pháp lý lần đầu tiên trong một văn bản pháp luật cụ thể. Hiện nay theo luật trợ giúp pháp lý 2017 có hiệu lực thì quy định về trợ giúp pháp lý như sau: “Trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người được trợ giúp pháp lý trong vụ việc trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật trợ giúp pháp lý, góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật”[11]. Như vậy, trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người được trợ giúp pháp lý theo quy định của luật trợ giúp pháp lý, giúp người được trợ giúp pháp lý bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình, nâng cao hiểu biết pháp luật, ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật; góp phần vào việc phổ biến, giáo dục pháp luật, bảo vệ công lý, bảo đảm công bằng xã hội, phòng ngừa, hạn chế tranh chấp và vi phạm pháp luật.
Đặc điểm của hoạt động trợ giúp pháp lý Trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người được trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý. Theo đó, hoạt động trợ giúp pháp lý có những đặc điểm như: TGPL là dịch vụ pháp lý miễn phí do người thực hiện trợ giúp pháp lý thực hiện trợ giúp pháp lý bằng các hình thức như tư vấn pháp luật, tham gia 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tố tụng, đại diện ngoài tố tụng theo quy định của pháp luật cho những đối tượng thuộc diện được trợ giúp pháp lý như : người nghèo, người có công với cách mạng, người dân tộc thiểu số và những đối tượng có hoàn cảnh đặc biệt khác…Hoạt động trợ giúp pháp lý tại Việt Nam do Bộ Tư pháp quản lý là hoạt động theo nguyên tắc không thu phí, lệ phí, thù lao từ đối tượng được trợ giúp pháp lý. Kinh phí hoạt động trợ giúp pháp lý do ngân sách Nhà nước bảo đảm. Theo đó, người được trợ giúp pháp lý không phải trả bất kỳ một khoản lệ phí, thù lao nào dưới bất kỳ hình thức nào khi có yêu cầu trợ giúp pháp lý.
Trợ giúp pháp lý là trách nhiệm, nhiệm vụ của nhà nước, thể hiện tính chính trị xã hội trong chức năng xã hội của nhà nước với mục đích nhằm giúp đỡ các đối tượng người nghèo, những người khó khăn, yếu thế trong xã hội tiếp cận pháp luật. Việc này nhằm góp phần khắc phục tình trạng thiếu hiểu biết về pháp luật, xóa nghèo về pháp luật và giúp những đối tượng yếu thế trong xã hội tiếp cận được, biết được quyền lợi của mình nhằm bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Kinh phí hoạt động trợ giúp pháp lý được bảo đảm từ các nguồn do ngân sách Nhà nước cấp; sự hỗ trợ của nước ngoài thông qua các Dự án hợp tác quốc tế; quỹ trợ giúp pháp lý Việt Nam và các nguồn hỗ trợ, đóng góp của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước.