Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Thực Hành Quyền Công Tố Của Viện Kiểm Sát Nhân Dân Tỉnh Hà Giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls bảo đảm quyền con người trong thực hành quyền công tố của viện kiểm sát nhân dân trên cơ sở, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Lâm Thị Thanh Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Chí
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Thực Hành Quyền Công Tố Của Viện Kiểm Sát Nhân Dân (Trên Cơ Sở Số Liệu Tại Địa Bàn Tỉnh Hà Giang)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN
• 1.1. Quyền con người và bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự
• 1.2. Quyền con người và quyền con người trong tố tụng hình sự
• 1.3. Bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự
• 1.4. Bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự liên quan đến thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát
• 1.5. Các quyền con người liên quan đến hoạt động công tố
• 1.6. Đặc điểm của quyền con người trong tố tụng hình sự liên quan đến thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát
• 1.7. Khái niệm về thực hành quyền công tố và bảo đảm quyền con người trong hoạt động thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát
• 1.7.1. Khái niệm về thực hành quyền công tố
• 1.7.2. Vai trò của thực hành quyền công tố trong việc bảo đảm quyền con người
• 1.8. Bảo đảm quyền con người trong thực hành quyền công tố của một số nước trên thế giới
• 1.8.1. Liên bang Nga
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI LIÊN QUAN ĐẾN HOẠT ĐỘNG THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN
• 2.1. Quy định của các nguyên tắc tố tụng bảo đảm quyền con người liên quan đến hoạt động công tố
• 2.1.1. Nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân (Điều 4 BLTTHS 2003)
• 2.1.2. Nguyên tắc bảo đảm quyền bình đẳng của mọi công dân trước pháp luật (Điều 5)
• 2.1.3. Nguyên tắc bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể, chỗ ở, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của công dân (Điều 6; Điều 8)
• 2.1.4. Nguyên tắc bảo hộ tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản của công dân (Điều 7)
• 2.1.5. Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo (Điều 11)
• 2.1.6. Nguyên tắc bảo đảm quyền bình đẳng trước Tòa án (Điều 19)
• 2.1.7. Nguyên tắc bảo đảm quyền được bồi thường thiệt hại và phục hồi danh dự, quyền lợi của người bị oan (Điều 29); nguyên tắc bảo đảm quyền được bồi thường của người bị thiệt hại do cơ quan hoặc người có thẩm quyền tiến hành tố tụng hình sự gây ra (Điều 30)
• 2.1.8. Nguyên tắc bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo trong tố tụng hình sự (Điều 31)
• 2.2. Nguyên tắc đảm bảo thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự
• 2.3. Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2003 liên quan đến việc bảo đảm quyền con người thông qua các nội dung của hoạt động thực hành quyền công tố
• 2.4. Bảo đảm quyền con người thông qua các nội dung thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự
• 2.5. Bảo đảm quyền con người thông qua các nội dung thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát trong giai đoạn xét xử vụ án hình sự
• 2.6. Quy định về thủ tục các hoạt động tố tụng
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN VÀ CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN
• 3.1. Khái quát về tổ chức, bộ máy hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hà Giang
• 3.2. Thực tiễn bảo đảm quyền con người trong thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hà Giang
• 3.3. Đánh giá chung về những kết quả đạt được về đảm bảo quyền con người trong hoạt động thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hà Giang
• 3.4. Một số bất cập trong về đảm bảo quyền con người trong công tác thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hà Giang
• 3.5. Nguyên nhân dẫn đến bất cập, hạn chế của việc bảo đảm quyền con người trong thực hành quyền công tố ở tỉnh Hà Giang
• 3.6. Hoàn thiện pháp luật và các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người trong thực hành quyền công tố trong tố tụng hình sự của Viện kiểm sát
• 3.6.1. Những quan điểm, định hướng của Đảng và Nhà nước đối với việc bảo đảm quyền con trong hoạt động công tố
• 3.6.2. Hoàn thiện pháp luật. Các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người trong thực hành quyền công tố trong tố tụng hình sự của Viện kiểm sát
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Đảm Quyền Con Người Tại Viện Kiểm Sát Nhân Dân Hà Giang

Bảo đảm quyền con người là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong hoạt động của Viện Kiểm sát Nhân dân (VKSND) tại Hà Giang. Quyền con người không chỉ là một khái niệm pháp lý mà còn là một giá trị cốt lõi trong việc xây dựng Nhà nước pháp quyền. Việc bảo vệ quyền con người trong thực hành quyền công tố là một yếu tố quyết định đến sự công bằng và công lý trong xã hội. VKSND Hà Giang đã có những nỗ lực đáng kể trong việc thực hiện nhiệm vụ này, tuy nhiên vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua.

1.1. Khái Niệm Quyền Con Người Trong Tố Tụng Hình Sự

Quyền con người trong tố tụng hình sự bao gồm các quyền cơ bản của cá nhân trong quá trình bị điều tra, truy tố và xét xử. Những quyền này được quy định rõ ràng trong các văn bản pháp luật và cần được tôn trọng và bảo vệ trong mọi giai đoạn của quá trình tố tụng.

1.2. Vai Trò Của Viện Kiểm Sát Trong Bảo Đảm Quyền Con Người

Viện Kiểm sát có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân, đảm bảo rằng mọi hành vi xâm phạm quyền con người đều được phát hiện và xử lý kịp thời. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của cá nhân mà còn góp phần nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

II. Những Thách Thức Trong Bảo Đảm Quyền Con Người Tại Hà Giang

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo đảm quyền con người, nhưng thực tế vẫn còn nhiều thách thức. Các cơ quan tố tụng chưa thực sự đảm bảo quyền lợi cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Việc lạm dụng quyền lực và các hành vi xâm phạm quyền con người vẫn diễn ra, gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng.

2.1. Tình Trạng Xâm Phạm Quyền Con Người Trong Tố Tụng

Nhiều trường hợp xâm phạm quyền con người đã được ghi nhận, như việc bức cung, dùng nhục hình. Những hành vi này không chỉ vi phạm pháp luật mà còn làm tổn hại đến danh dự và nhân phẩm của cá nhân.

2.2. Nguyên Nhân Dẫn Đến Những Hạn Chế

Các nguyên nhân dẫn đến tình trạng này bao gồm sự thiếu hụt về kiến thức pháp luật của cán bộ, sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa các cơ quan tố tụng, và áp lực từ các yếu tố bên ngoài. Điều này cần được khắc phục để nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người.

III. Phương Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Bảo Đảm Quyền Con Người

Để nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người trong thực hành quyền công tố, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc cải cách pháp luật, nâng cao năng lực cho cán bộ và tăng cường giám sát là những yếu tố quan trọng.

3.1. Cải Cách Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự

Cần xem xét và điều chỉnh các quy định pháp luật để đảm bảo quyền con người được thực thi một cách hiệu quả. Các quy định cần rõ ràng và cụ thể hơn để tránh tình trạng lạm dụng quyền lực.

3.2. Đào Tạo Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ

Đào tạo và nâng cao nhận thức cho cán bộ trong lĩnh vực tố tụng hình sự là rất cần thiết. Điều này giúp họ hiểu rõ hơn về quyền con người và trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Tại Viện Kiểm Sát Nhân Dân Hà Giang

Viện Kiểm sát Nhân dân Hà Giang đã áp dụng nhiều biện pháp để bảo đảm quyền con người trong thực hành quyền công tố. Những kết quả đạt được cho thấy sự nỗ lực của cơ quan này trong việc thực hiện nhiệm vụ của mình.

4.1. Kết Quả Đạt Được Trong Thực Hành Quyền Công Tố

Các kết quả đạt được trong việc bảo đảm quyền con người đã góp phần giảm thiểu tình trạng oan sai và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Viện Kiểm sát đã thực hiện nhiều biện pháp để nâng cao chất lượng công tác này.

4.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm

Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn hoạt động của Viện Kiểm sát Nhân dân Hà Giang có thể được áp dụng cho các địa phương khác. Việc chia sẻ kinh nghiệm và thực tiễn sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người trong toàn quốc.

V. Kết Luận Về Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Tố Tụng Hình Sự

Bảo đảm quyền con người trong thực hành quyền công tố là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Viện Kiểm sát Nhân dân Hà Giang đã có những nỗ lực đáng kể, nhưng vẫn cần tiếp tục cải cách và nâng cao hiệu quả công tác này.

5.1. Tương Lai Của Quyền Con Người Trong Tố Tụng

Tương lai của quyền con người trong tố tụng hình sự phụ thuộc vào sự cải cách và nâng cao nhận thức của toàn xã hội. Cần có sự đồng lòng từ các cơ quan chức năng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

5.2. Định Hướng Phát Triển Trong Thời Gian Tới

Định hướng phát triển trong thời gian tới cần tập trung vào việc hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực cán bộ và tăng cường giám sát. Điều này sẽ giúp bảo đảm quyền con người được thực thi một cách hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, việc tôn trọng và bảo vệ quyền con người đã trở thành mục tiêu cốt lõi của cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị. Trong giai đoạn 2010 – 2014, hệ thống các cơ quan tiến hành tố tụng tại tỉnh Hà Giang đã thụ lý, điều tra và truy tố hơn 1.450 vụ án hình sự với gần 1.900 bị can. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc kiểm soát quyền lực nhà nước nhằm loại trừ triệt để nguy cơ oan sai, bức cung, nhục hình, đồng thời không bỏ lọt tội phạm.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm tập trung giải quyết mâu thuẫn giữa hiệu lực đấu tranh phòng chống tội phạm và nghĩa vụ bảo đảm tối đa các quyền cơ bản của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo theo quy định của Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa nền tảng lý luận, khảo sát thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng tại địa bàn vùng cao, nhận diện các rào cản thể chế và đưa ra các giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu quả công tố.

Phạm vi nghiên cứu được xác định toàn diện tại 11 đơn vị Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện và Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hà Giang trong khoảng thời gian 5 năm (2010 – 2014). Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc giảm thiểu tỷ lệ khiếu nại oan sai xuống dưới mức 0,1%, chuẩn hóa 100% quy trình phê chuẩn các biện pháp ngăn chặn và cung cấp luận cứ thực tiễn phục vụ hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa của hai nền tảng lý thuyết pháp lý căn bản: Thuyết quyền tự nhiên và Lý thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Thuyết quyền tự nhiên khẳng định quyền sống, quyền tự do và quyền an toàn thân thể là những giá trị bẩm sinh, bất khả xâm phạm của mọi cá nhân, ngay cả khi họ tham gia tố tụng với tư cách người bị tình nghi hay bị can. Lý thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đặt ra yêu cầu tối thượng là quyền lực công tố phải bị ràng buộc chặt chẽ bởi pháp luật thực định nhằm ngăn chặn sự lạm quyền từ phía các cơ quan tư pháp.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm sáng tỏ 4 khái niệm then chốt:

1. Quyền con người trong tố tụng hình sự: Tập hợp các quyền dân sự, chính trị nhằm bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và quyền được xét xử công bằng của cá nhân trước sự can thiệp của công quyền.
2. Thực hành quyền công tố: Hoạt động sử dụng các quyền năng pháp lý của Viện kiểm sát để truy cứu trách nhiệm hình sự người phạm tội trong các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử.
3. Bảo đảm quyền con người: Cơ chế tổng thể bao gồm các quy định pháp luật, biện pháp tổ chức và sự giám sát nhằm hiện thực hóa các quyền tự do trong thực tiễn tư pháp.
4. Biện pháp ngăn chặn: Các biện pháp cưỡng chế tạm thời có điều kiện do luật định nhằm ngăn chặn tội phạm hoặc cản trở điều tra, đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt để không biến thành sự tước đoạt tự do tùy tiện.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hơn 60 báo cáo nghiệp vụ định kỳ của Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hà Giang, kết hợp cùng hồ sơ lưu trữ của 1.450 vụ án hình sự đã có hiệu lực pháp luật trong giai đoạn 2010 – 2014. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 100% các quyết định phê chuẩn bắt, tạm giữ, tạm giam và cáo trạng truy tố trong giai đoạn 5 năm, kết hợp phương pháp chọn mẫu điển hình đối với 120 vụ án phức tạp có áp dụng gia hạn tạm giam để phân tích định tính chuyên sâu.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp so sánh luật học xuất phát từ tính chất đặc thù của đề tài: phương pháp thống kê giúp lượng hóa chính xác tỷ lệ áp dụng các biện pháp ngăn chặn, trong khi phương pháp so sánh luật học (đối chiếu chuẩn mực quốc tế như Công ước ICCPR 1966, Công ước CAT 1984 và pháp luật Liên bang Nga, Trung Quốc) giúp định vị mức độ tương thích của pháp luật Việt Nam. Toàn bộ quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thực hiện có hệ thống trong khung thời gian nghiên cứu kéo dài 12 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện thứ nhất chỉ ra rằng tỷ lệ áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam đối với bị can bị khởi tố trên địa bàn tỉnh Hà Giang duy trì ở mức cao, dao động từ 74,5% đến 81,2% trong giai đoạn 2010 – 2014. Điều này phản ánh xu hướng lạm dụng biện pháp tước quyền tự do của các cơ quan tiến hành tố tụng thay vì ưu tiên các biện pháp ít nghiêm khắc hơn.

Phát hiện thứ hai cho thấy tỷ lệ bị can được thay thế biện pháp tạm giam bằng các biện pháp ngăn chặn khác như bảo lĩnh hoặc cấm đi khỏi nơi cư trú chỉ đạt bình quân 14,8% trên tổng số bị can bị tạm giam. Mặc dù tỷ lệ này có sự cải thiện tích cực từ 11,2% năm 2010 lên 17,6% năm 2014, mức tăng trưởng 6,4% này vẫn chưa tương xứng với yêu cầu giảm thiểu áp lực giam giữ.

Phát hiện thứ ba ghi nhận công tác kiểm sát xét phê chuẩn các lệnh bắt khẩn cấp và gia hạn tạm giữ đạt độ chính xác trên 98,5%, không để xảy ra trường hợp kết án oan người không có tội. Tuy nhiên, vẫn tồn tại khoảng 1,5% các vụ việc có sai sót về thủ tục như chậm gửi văn bản thông báo bắt giữ cho gia đình người bị tạm giữ hoặc chưa giải thích đầy đủ quyền tự bào chữa cho bị can ngay từ lần hỏi cung đầu tiên.

Phát hiện thứ tư khẳng định tỷ lệ hồ sơ vụ án do Tòa án trả lại cho Viện kiểm sát để yêu cầu điều tra bổ sung chiếm khoảng 4,2% tổng số án truy tố, chủ yếu xuất phát từ việc thu thập chứng cứ buộc tội chưa đầy đủ hoặc có dấu hiệu vi phạm thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra ban đầu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của việc tỷ lệ tạm giam duy trì ở mức trên 75% bắt nguồn từ đặc thù địa bàn miền núi với địa hình hiểm trở, trên 85% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số và tỷ lệ mù chữ hoặc không thạo tiếng phổ thông còn cao. Áp lực phòng chống tội phạm ma túy và buôn bán người qua biên giới khiến Điều tra viên và Kiểm sát viên có tâm lý lựa chọn tạm giam để phòng ngừa rủi ro bị can bỏ trốn hoặc thông cung.

Khi so sánh với chuẩn mực tại Điều 9 của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR 1966), nguyên tắc tạm giam trước xét xử phải là biện pháp ngoại lệ cuối cùng. Kinh nghiệm từ Bộ luật Tố tụng hình sự Liên bang Nga (Điều 108) cho thấy quyền quyết định tạm giam thuộc về Tòa án và chỉ áp dụng cho tội phạm có khung hình phạt trên 2 năm tù. Tại Việt Nam, việc trao quyền phê chuẩn cho Viện kiểm sát đòi hỏi Kiểm sát viên phải nâng cao vai trò thẩm tra độc lập để kiểm soát cơ quan điều tra một cách thực chất.

Dữ liệu nghiên cứu được mô hình hóa trực quan thông qua Bảng thống kê tình hình điều tra, truy tố, xét xử tội phạm và Biểu đồ so sánh tương quan giữa số lượng khởi tố bị can với số lượng phê chuẩn tạm giam qua các năm. Cách trình bày này giúp nhận diện rõ ràng các điểm nghẽn thể chế và làm nổi bật sự cần thiết phải chuyển dịch từ mô hình điều tra thẩm vấn sang mô hình tranh tụng bảo đảm quyền con người.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật tố tụng hình sự thông qua việc quy định cụ thể, chặt chẽ các điều kiện áp dụng biện pháp tạm giam, đồng thời bắt buộc ghi âm, ghi hình có âm thanh trong 100% các buổi hỏi cung bị can nhằm triệt tiêu nguy cơ bức cung, nhục hình. Chủ thể thực hiện: Quốc hội và Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Lộ trình: 2015 – 2017.
2. Thiết lập quy trình chuẩn hóa hoạt động kiểm sát điều tra, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ áp dụng các biện pháp ngăn chặn thay thế (như bảo lĩnh, đặt tiền bảo đảm) lên mức 25% – 30% tổng số bị can khởi tố vào năm 2020. Chủ thể thực hiện: Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hà Giang phối hợp với Cơ quan Cảnh sát điều tra các cấp; Lộ trình: 2016 – 2020.
3. Đảm bảo quyền tiếp cận trợ giúp pháp lý và quyền có người bào chữa ngay từ thời điểm lấy lời khai đầu tiên, cam kết 100% người bị tạm giữ, bị can là người dân tộc thiểu số không thạo tiếng Kinh đều được bố trí người phiên dịch đủ năng lực và trợ giúp viên pháp lý miễn phí. Chủ thể thực hiện: Viện kiểm sát hai cấp tỉnh Hà Giang và Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước; Lộ trình: Thực hiện thường xuyên từ năm 2015.
4. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng tranh tụng và nâng cao đạo đức công vụ cho đội ngũ Kiểm sát viên, phấn đấu 100% cán bộ làm công tác thực hành quyền công tố được tập huấn chuyên sâu về các chuẩn mực nhân quyền quốc tế trước năm 2018. Chủ thể thực hiện: Trường Đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm sát và Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hà Giang; Lộ trình: 2015 – 2018.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Kiểm sát viên, Điều tra viên và Thẩm phán đang trực tiếp công tác tại các cơ quan tư pháp: Cung cấp cẩm nang thực hành về trình tự kiểm sát, các căn cứ phê chuẩn bắt giam và phương pháp nhận diện rủi ro xâm hại quyền con người trong thực tiễn giải quyết án hình sự.
2. Các cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách tư pháp: Cung cấp nguồn cứ liệu thực chứng và cơ sở lý luận từ một địa bàn miền núi đặc thù, phục vụ việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự và các đạo luật liên quan đến tổ chức tư pháp.
3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tư pháp hình sự: Cung cấp tài liệu tham khảo có tính hệ thống cao về phương pháp nghiên cứu nhân quyền trong luật học, hệ thống hóa lý luận so sánh quốc tế và bộ số liệu khảo sát tin cậy.
4. Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Trang bị nền tảng kiến thức chuyên sâu về cơ chế kiểm soát quyền công tố, hỗ trợ việc xây dựng chiến lược bào chữa và bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ trong giai đoạn điều tra, truy tố.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Viện kiểm sát giữ vai trò quyết định trong việc bảo đảm quyền con người ở giai đoạn tiền xét xử?

Viện kiểm sát là cơ quan duy nhất có thẩm quyền phê chuẩn hoặc hủy bỏ các quyết định bắt, tạm giữ, tạm giam của cơ quan điều tra. Bằng việc thẩm tra tính hợp pháp của các quyết định này, Kiểm sát viên đóng vai trò là chốt chặn pháp lý ngăn chặn hành vi lạm quyền và bắt giữ tùy tiện.

Biện pháp tạm giam tại địa bàn miền núi như Hà Giang gặp những rào cản đặc thù nào?

Hà Giang có hơn 85% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, điều kiện giao thông cách trở và trình độ dân trí không đồng đều. Khó khăn lớn nhất là rào cản ngôn ngữ và nhận thức pháp luật hạn chế của người dân, dẫn đến nguy cơ không thực hiện được đầy đủ quyền tự bào chữa nếu thiếu người phiên dịch.

Quyền bào chữa của người bị buộc tội được pháp luật Việt Nam bảo đảm như thế nào so với chuẩn mực quốc tế?

Pháp luật Việt Nam ghi nhận quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa ngay từ khi có quyết định tạm giữ. So với chuẩn mực tại Điều 14 Công ước ICCPR, quy định của Việt Nam đã tương thích về nguyên tắc, nhưng cần mở rộng phạm vi chỉ định người bào chữa bắt buộc cho mọi trường hợp bị tạm giam.

Việc lạm dụng biện pháp tạm giam gây ra những hệ lụy pháp lý và xã hội gì?

Lạm dụng tạm giam xâm phạm trực tiếp đến quyền tự do thân thể, gây tổn hại danh dự, sức khỏe của cá nhân khi chưa có bản án kết tội. Về mặt xã hội, tình trạng này làm quá tải hệ thống trại giam, gia tăng chi phí ngân sách và làm giảm tính nhân đạo của nền tư pháp.

Những tiêu chí nào đánh giá hiệu quả bảo đảm quyền con người trong thực hành quyền công tố?

Hiệu quả được đo lường qua 4 tiêu chí: tỷ lệ phê chuẩn bắt giam đúng pháp luật đạt trên 98%, tỷ lệ thay thế tạm giam bằng biện pháp khác đạt trên 15%, không có trường hợp kết án oan sai và 100% khiếu nại, tố cáo về tư pháp được giải quyết dứt điểm đúng hạn.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về mối quan hệ biện chứng giữa thực hành quyền công tố và bảo đảm quyền con người trong nhà nước pháp quyền.
• Khảo sát thực chứng tại tỉnh Hà Giang giai đoạn 2010 – 2014 cho thấy tỷ lệ tạm giam còn cao (trên 74%), phản ánh sự cần thiết phải thay đổi tư duy áp dụng biện pháp ngăn chặn.
• Làm rõ các nguyên nhân mang tính đặc thù vùng cao như rào cản ngôn ngữ, trình độ nhận thức và áp lực chỉ tiêu nghiệp vụ tác động đến việc thực thi quyền con người.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá, tập trung vào hoàn thiện thể chế, chuẩn hóa quy trình kiểm sát và nâng cao năng lực tranh tụng của Kiểm sát viên theo chuẩn quốc tế.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật và thực tiễn giá trị, tạo tiền đề để triển khai thi hành hiệu quả các đạo luật tư pháp trong giai đoạn 2016 – 2020 và những năm tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN 1. Quyền con người và bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự 1. Quyền con người và quyền con người trong tố tụng hình sự QCN là một khái niệm mang tính chất toàn cầu và được sử dụng ngày càng phổ biến trong các quan hệ quốc tế. QCN được tiếp cận dưới các góc độ khác nhau, nên QCN là một phạm trù đa diện và quan điểm về QCN phụ thuộc vào từng góc độ tiếp cận đó.

QCN gắn liền với việc bảo đảm QCN, bởi bảo đảm QCN trong những tiêu chí để đánh giá bản chất của một Nhà nước pháp quyền và mức độ dân chủ của một quốc gia. Phải đến thế kỷ thứ XVII, XVIII QCN mới được phát triển thành học thuyết với những quan điểm khác nhau. Quan điểm thứ nhất cho rằng, QCN mang tính tự nhiên. Bởi QCN là những gì bẩm sinh, vốn có mà mọi cá nhân sinh ra đều được hưởng.

Các quyền con người không phụ thuộc vào phong tục, tập quán, truyền thống văn hóa hay ý thức của bất cứ cá nhân, giai cấp, tầng lớp, tổ chức, cộng đồng hay Nhà nước nào. Vì vậy, không một chủ thể nào, kể cả Nhà nước có thể ban phát hay tước bỏ các quyền con người bẩm sinh, vốn có của các cá nhân [14, tr. Quan điểm thứ hai cho rằng, QCN được đặt trong tổng hòa các mỗi quan hệ xã hội. Quan điểm này nhấn mạnh đến yếu tố lịch sử - xã hội của QCN.

Bởi QCN là một giá trị nhân loại, đồng thời là một khái niệm có tính lịch sử, hình thành trong cuộc đấu tranh giai cấp và được bổ sung những nội dung mới qua các thời đại khác nhau. QCN không phải là khái niệm trừu 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tượng, cũng không chỉ là quyền cá nhân con người mang tính tự nhiên bẩm sinh mà luôn gắn liền với đấu tranh giai cấp, gắn liền với sự phát triển của cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng. Quan điểm này cho rằng QCN chỉ có trong xã hội có đấu tranh chống áp bức bóc lột, chống bất công trong xã hội; gắn với trình độ phát triển và tiến bộ xã hội; chịu sự hạn định của chế độ kinh tế, đặc biệt của chế độ chính trị - Nhà nước [29, tr. Sự khác nhau đó đã dẫn đến có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm QCN và sự đa dạng về cách hiểu, cách tiếp cận QCN là nguyên nhân của những tranh luận.

Ở cấp độ quốc tế, Văn phòng cao ủy Liên Hợp Quốc cho rằng: “Quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người” [61, tr. Như vậy, quan điểm này đã nhấn mạnh chỉ có pháp luật và pháp luật phải ghi nhận, bảo đảm QCN như những bảo đảm toàn cầu. Ở cấp độ quốc gia, TS. Trần Quang Tiệp cho rằng: “Quyền con người là những đặc lợi vốn có tự nhiên mà chỉ con người mới được hưởng trong những điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội nhất định” [48, tr.

PGS Lê Cảm có quan điểm: Quyền con người - một phạm trù lịch sử cụ thể, là giá trị xã hội cao quý nhất được thừa nhận chung của nền văn minh nhân loại và là đặc trưng tự nhiên vốn có cần được tôn trọng và không thể bị tước đoạt của bất kỳ cá nhân con người nào sinh ra trên trái đất, đồng thời phải được bảo vệ bằng pháp luật bởi các quốc gia - thành viên Liên Hợp Quốc, cũng như bởi cộng đồng quốc tế [2, tr. Như vậy, hai quan điểm này ngoài việc nhấn mạnh đến yếu tố lịch sử, tự nhiên và xã hội của QCN, còn nhấn mạnh đến pháp luật - một công cụ để 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bảo đảm QCN. Mỗi quan điểm đều có cách tiếp cận dưới các khía cạnh khác nhau và đều có tính hợp lý của nó. Như vậy, có thể nêu ra một số đặc trưng cơ bản của QCN như sau: Thứ nhất, QCN là những giá trị bất biến, vĩnh cửu và không thể phân chia hoặc xâm phạm (tước đoạt).

Các giá trị đó gắn bó chặt chẽ đối với mỗi con người cả ở cấp độ cá nhân lẫn cấp độ xã hội. Thứ hai, QCN là những giá trị mang tính đa quốc gia (quốc tế), được sự quan tâm của toàn nhân loại, tất cả các quốc gia và mỗi cá nhân trong xã hội. Luôn luôn phổ biến, hiện hữu và được thừa nhận chung, phải được thực hiện và bảo đảm ở mọi nơi. Phải được cụ thể hóa bằng các thế chế thành các quyền năng cụ thể và phải có cơ chế kiểm tra việc thực thi nó trong thực tế ở mọi cấp độ (quốc tế và quốc gia).

Song bên cạnh tính phổ biến chung, thì QCN còn có tính đặc trưng riêng biệt, do con người chỉ được thụ hưởng quyền trong những điều kiện kinh tế, chính trị - xã hội, trong từng giai đoạn khác nhau của xã hội loài người và trong từng quốc gia. Thứ ba, QCN vừa mang tính chất tự nhiên vừa mang tính chất xã hội. Do đó, QCN phải được thể chế hóa thành các quy định pháp luật, ghi nhận nó thành các quyền, bảo đảm thực thi và bảo đảm quyền đó nếu bị vi phạm. Bởi con người sinh ra tự thân sẽ có những QCN nhưng chỉ trong xã hội có pháp luật, thì con người mới được hưởng quyền và được bảo đảm quyền.

Có thể thấy, chỉ thông qua pháp luật và cùng với thiết chế giám sát, kiểm tra việc thực hiện nó thì những giá trị QCN mang tính chất tự nhiên và xã hội mới bền vững và hiệu quả được. Với các đặc trưng về QCN trên, có thể khẳng định QCN luôn là mục đích chung phải hướng đến và đạt được của nhân loại, đồng thời khẳng định rõ tính lịch sử, tính chính trị - xã hội với hai cơ sở tự nhiên và xã hội của QCN. Như vậy, tác giả cho rằng: Quyền con người là sự kết hợp giữa quyền 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tự nhiên và quyền xã hội, được ghi nhận và bảo đảm bằng pháp luật ở cấp độ quốc tế và quốc gia, đồng thời được bảo đảm thực thi và giám sát trong thực tế bởi các cơ chế khác nhau. QCN trong TTHS được các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm do ở lĩnh vực này liên quan đến những quyền cơ bản thiết thân, những tự do cá nhân tối thiểu cần phải có trong đời sống hằng ngày của con người.

Ở bình diện khái quát nhất, QCN trong TTHS được thể hiện ở hai khía cạnh: Thứ nhất, trừng trị người phạm tội gây ra những thiệt hại cho các quyền và lợi ích hợp pháp của con người, của các cơ quan tiến hành tố tụng, góp phần bảo vệ quyền con người; Thứ hai, khi THTT giải quyết vụ án, các cơ quan THTT có trách nhiệm tôn trọng và bảo đảm QCN của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Các cơ quan THTT, người THTT không được lợi dụng quyền tiến hành giải quyết vụ án xâm phạm đến quyền của những người nêu trên. Tuy nhiên, phạm vi QCN trong TTHS liên quan đến thực hành quyền công tố hẹp hơn không bao gồm cả hai khuynh hướng trên mà chỉ là sự ghi nhận và bảo đảm quyền của những người yếu thế trong xã hội, bao gồm người bị bắt, bị tạm giữ, bị tình nghi phạm tội hoặc người bị kết án tránh sự lạm dụng người tiến hành tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án. QCN trong tố tụng hình sự có những đặc điểm sau: Thứ nhất, đối tượng của quyền con người trong TTHS là quyền của nhóm người dễ bị tổn thương trong xã hội, bao gồm: (a) Người bị tình nghi phạm tội đang trong quá trình giải quyết vụ án, đang bị các cơ quan THTT áp dụng biện pháp cưỡng chế của TTHS nhằm xác định sự thật khách quan vụ án.

Những người này có thể là người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo và theo quy định của pháp luật họ chưa bị coi là người phạm tội mà mới chỉ là người bị tình nghi phạm tội; (b) Người phạm tội bị kết án và phải chấp hành hình phạt do Tòa án tuyên. Khác với người tình nghi phạm tội, đây là 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] người đã được các cơ quan THTT chứng minh và phán quyết là có tội, bị tuyên áp dụng hình phạt tương xứng với tính chất, mức độ phạm tội của họ phù hợp với quy định của pháp luật và được phán quyết bởi thủ tục TTHS công bằng, khách quan; (c) Nhóm người tham gia tố tụng do có quyền và lợi ích liên quan đến vụ án: Người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan, người bào chữa…. Những người này ngoài việc tham gia tố tụng để bảo vệ quyền lợi cho mình, họ còn góp phần làm sáng tỏ các tình tiết của vụ án và góp phần bảo đảm cho sự công bằng trong quá trình giải quyết vụ án. Thứ hai, QCN trong TTHS được quy định trong pháp luật quốc gia dựa trên các tiêu chí quốc tế về quyền con người trong các văn bản pháp luật quốc tế.

QCN nói chung và trong TTHS nói riêng được ghi nhận trong các văn bản pháp luật là tiền đề để quyền con người được bảo đảm thực thi trong đời sống. Thông qua các quy định của luật TTHS, Nhà nước trao cho con người những phương tiện cần thiết để bảo vệ các quyền của mình và thiết lập các cơ chế để giải quyết cũng như bảo đảm các quyền của các chủ thể tham gia tố tụng. QCN được quy định trong pháp luật TTHS bởi các lý do sau: (1) Pháp luật TTHS là công cụ hữu hiệu của Nhà nước trong việc thực hiện, bảo vệ QCN, quyền công dân trong các hoạt động TTHS; (2) Pháp luật TTHS chi phối hoạt động của các cơ quan THTT, người THTT trong việc bảo đảm các QCN, quyền công dân trong các hoạt động TTHS. Do đó, QCN trong THHS là tập hợp các quyền thuộc nhóm quyền dân sự, chính trị nhằm mục đích khẳng định danh dự nhân phẩm của con người trong mọi hoàn cảnh, bảo vệ các cá nhân khỏi sự tùy tiện và sự lạm quyền của các cơ quan và nhân viên Nhà nước trong các hoạt động tố tụng hình sự.