CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học 1. Đổi mới phương pháp dạy học – xu hướng chung của thế giới Vấn đề đổi mới, hoàn thiện PPDH trên thế giới đã được đặt ra từ khá lâu. Hiện nay, do quá trình toàn cầu hóa, đặc biệt là sự phát triển như vũ bão của các ngành khoa học kĩ thuật, việc đổi mới PPDH là một yêu cầu cấp thiết đặt ra cho ngành giáo dục của bất kì quốc gia nào.
Tại Nhật Bản, Hội đồng quốc gia cải cách Giáo dục đã đề ra 3 yêu cầu thiết yếu của cải cách Giáo dục là: 1. Thực hiện việc chuyển sang hệ thống giáo dục suốt đời. Chú trọng hơn nữa vai trò quan trọng của tính cách mỗi con người. Làm cho giáo dục phù hợp hơn với những thay đổi của thời đại.
Mục tiêu cơ bản của chương trình học tập được xác định là nhấn mạnh những tri thức kĩ năng cơ sở và cơ bản cần cho mọi công dân. Đất nước ta đang bước vào giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa với mục tiêu đến năm 2020 Việt Nam sẽ từ một nước nông nghiệp về cơ bản trở thành một nước công nghiệp, hội nhập với cộng đồng quốc tế. Nhân tố quyết định thắng lợi của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế là con người, là nguồn lực người Việt Nam đươc phát triển về số lượng và chất lượng trên cơ sở mặt bằng dân trí được nâng cao, phẩm chất và năng lực được hình thành trên một nền tảng kiến thức, kĩ năng đủ và chắc chắn. Xã hội đòi hỏi người có học vấn hiện đại không chỉ có khả năng lấy ra từ trí nhớ các tri thức dưới dạng có sẵn, đã lĩnh hội ở nhà trường mà còn phải có năng lực chiếm lĩnh tri thức mới một cách độc lập; khả năng đánh giá các sự kiện, hiện tượng mới, các tư tưởng một cách thông minh, sáng suốt trong cuộc sống, trong lao động và trong quan hệ với mọi người.
Vì vậy một trong những yêu 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cầu cấp bách hiện nay phải có sự đổi mới về giáo dục, trong đó sự đổi mới căn bản về phương pháp dạy học. Luật giáo dục nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành ngày 14/7/2005 đã nghi rõ ở điều 28.2 “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”. Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX một lần nữa khẳng định “Đổi mới phương pháp dạy và học, phát huy tư duy sáng tạo và năng lực tự đào tạo của người học, coi trọng thực hành, thực nghiệm, làm chủ kiến thức, tránh nhồi nhét, học vẹt, học chay, đổi mới và hoàn thiện nghiêm minh chế độ thi cử. Mới đây là chỉ thị số 40 –CT/TW của Ban Bí Thư Trung ương Đảng (15/6/2004) về việc xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lí giáo dục.
Một trong 7 nhiệm vụ được đề ra là “Đẩy mạnh việc đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp giáo dục theo hướng hiện đại và phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Tiếp tục điều chỉnh và giảm hợp lý nội dung, chương trình cho phù hợp với tâm lý, sinh lý của học sinh, nhất là cấp tiểu học và trung học cơ sở. Đặc biệt là đổi mới mạnh mẽ và cơ bản phương pháp giáo dục nhằm khắc phục kiểu truyền thụ một chiều, nặng lý thuyết, ít khuyến khích tư duy sáng tạo; bồi dưỡng năng lực tự học, tự nghiên cứu, tự giải quyết vấn đề, phát triển năng lực thực hành sáng tạo cho người học, đặc biệt cho sinh viên các trường đại học và cao đẳng. Tích cực áp dụng một cách sáng tạo các phương pháp tiên tiến, hiện đại, ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động dạy và học.
Đổi mới chương trình, giáo trình, phương pháp dạy và học trong các trường, khoa sư phạm và các trường cán bộ quản lý giáo dục 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhằm đáp ứng kịp thời những yêu cầu đổi mới của giáo dục phổ thông và công tác quản lý nhà nước về giáo dục”. Các phương pháp nặng về hoạt động thuyết giảng, áp đặt của thầy, coi nhẹ hoạt động tích cực của trò đã và đang được thay thế bằng phương pháp giáo dục tích cực, dựa trên quan điểm phát huy tính tích cực của người học, đề cao vai trò tự học của trò, kết hợp với sự hướng dẫn của thầy trong đó trò là chủ thể, thầy là tác nhân của quá trình dạy học. TS Nguyễn Trọng Thọ có so sánh một số đặc điểm trong dạy học mang tính giảng huấn truyền thống với dạy học kiến tạo. So sánh dạy học giảng huấn truyền thống với dạy học kiến tạo Giảng huấn Kiến tạo Hoạt động trong Hướng về thầy cô Hướng vào người học lớp Hạn chế tương tác Tương tác thầy-trò, trò-trò Vai trò thầy cô Nêu các sự kiện Người điều phối Luôn là người am hiểu Đôi khi cũng học tập Vai trò người học Lắng nghe Người cộng sự Trọng tâm giảng Luôn là người học Đôi khi là các chuyên gia dạy Nhận thức Sự kiện nghi nhớ Quan hệ Hỏi và phát hiện Yêu cầu đạt đến Thu thập các sự kiện Chuyển hóa các sự kiện Đánh giá Số lượng kiến thức Chất lượng hiểu biết Công nghệ sử dụng Theo tiêu chuẩn Theo tiêu chí Trắc nghiệm khách Khả năng thu thập và thực hiện quan Trao đổi, công tác, truy xuất Củng cố và luyện tập thông tin, diễn đạt.
11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Cách tiếp cận theo thuyết kiến tạo trong dạy học đặt yêu cầu chủ động cao hơn cho người học và tăng cường hoạt động của mỗi học sinh cũng như của cả tập thể. Đổi mới các phương pháp dạy học đã thực sự trao quyền chủ động học tập cho học sinh và cũng làm thay đổi vai trò của người thầy trong giáo dục. Từ vai trò là nhân tố quan trọng, quyết định trong kiểu dạy tập trung vào thầy cô, thì nay các thầy cô phải chuyển sang giữ vai trò nhà điều phối theo kiểu dạy học hướng tập trung vào người học. Kiểu dạy học hướng tập trung vào học sinh và hoạt động hóa người học có thể được thực hiện một cách tốt hơn với sự trợ giúp của máy tính và mạng Internet.
Định hướng đổi mới phương pháp dạy học Sinh học hiện nay Các kết quả nghiên cứu tâm lí về khả năng lưu giữ thông tin của học sinh của cho thấy bằng cách đọc chỉ đạt 5%, bằng nghe chỉ đạt 10%, bằng các phương tiện nghe nhìn đạt 20%, bằng thảo luận đạt 50%. Thu nhận bằng kinh nghiệm thực hành đạt được 75%, khi dạy lại cho người khác có thể đạt 90%. Trên cơ sở các nghiên cứu, định hướng đổi mới phương pháp dạy học ngày nay là hướng tới người học, phát huy tính tích cực, chủ động của người học, hình thành và phát triển ở người học một phong cách học tập khoa học. 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2: So sánh mô hình dạy học thụ động với mô hình dạy học tích cực Mô hình dạy học thụ Mô hình dạy học tích cực động 1.
Thầy giáo thông báo kiến 1. Trò tự tìm ra kiến thức dưới sự hướng thức trò thụ động tiếp thu. dẫn của thầy. Thầy truyền thụ một chiều, 2.
Đối thoại: trò – trò, trò – thầy, hợp tác độc thoại. với bạn và thầy, do thầy tổ chức. Thầy giảng giải, trò ghi nhớ, 3. Học cách học, cách ứng xử, cách giải học thuộc lòng.
quyết vấn đề, cách sống. Thầy độc quyền đánh giá. Tự đánh giá, tự điều chỉnh, cung cấp liên hệ ngược cho thầy đánh giá có tác dụng khuyến khích tự học. Thầy là thầy dạy: dạy chữ, 5.
Thầy là thầy học, chuyên gia về việc học, dạy nghề, dạy người dạy cách học cho trò tự học chữ, tự học nghề, tự học nên người. - Học không chỉ để nắm kiến thức mà cần nắm cả phương pháp giành lấy kiến thức. Học cách học và cách tự đánh giá. - Bồi dưỡng năng lực tự học.
- Học lấy việc áp dụng kiến thức và bồi dưỡng thái độ làm trung tâm. - Học hướng về những mục tiêu và những yêu cầu có thể thực hiện được. - Học để phát huy bản thân và để tham gia vào sự phát triển xã hội. - Học có phân hóa với cường độ cao.
- Sử dụng các phương tiện kĩ thuật hiện đại. Để đáp ứng nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho đất nước trong thời kì hội nhập quốc tế, chúng ta cần nhanh chóng chuyển từ mô hình dạy học thụ 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com động sang mô hình dạy học tích cực, chuyển từ chủ yếu đạo tạo kiến thức và kĩ năng sang chủ yếu đào tạo năng lực làm cho từng người chúng ta không chỉ học khi còn đi học mà còn học cả khi đã đi làm và lúc đã nghỉ hưu – học tập suốt đời và tạo dựng nên một xã hội học tập. Xây dựng cơ sở lý thuyết Xây dựng cơ sở lý thuyết có tính phương pháp luận để tìm hiểu bản chất phương pháp dạy học và định hướng hoàn thiện phương pháp dạy học, chú ý phương pháp luận về phương pháp dạy học. Hoàn thiện phương pháp dạy học hiện có - Tăng cường tính tích cực, tìm tòi sáng tạo ở người học, tiềm năng trí tuệ và nhân cách, thích ứng năng động với thực tiễn luôn đổi mới.
- Tăng cường năng lực vận dụng tri thức đã học vào cuộc sống, sản xuất. Chuyển dần trọng tâm của phương pháp dạy học từ tính chất thông báo, tái hiện đại trà chung cho cả lớp sang tính chất phân hóa, cá thể hóa cao độ tiến lên theo nhịp độ cá nhân. - Chuyển dần trọng tâm đầu tư công sức vào việc giảng giải kiến thức sang dạy phương pháp tự học cho học sinh. Vận dụng sáng tạo các phương pháp dạy học * Vận dụng sáng tạo các phương pháp DH bằng các cách sau đây: - Liên kết nhiều phương pháp dạy học riêng lẻ thành tổ hợp phương pháp phức hợp.
- Liên kết phương pháp dạy học với các phương tiện kĩ thuật hiện đại (phương tiện nghe nhìn, máy vi tính, mạng máy tính…) tạo ra các tổ hợp phương pháp dạy học có sử dụng phương tiện kí thuật hiện đại dạy học.