Luận Văn Thạc Sĩ Về Bài Tập Hóa Học Hữu Cơ Bồi Dưỡng Học Sinh Giỏi Tại Tỉnh Hưng Yên

Luận văn thạc sĩ VNU UED phân loại và sử dụng hệ thống bài tập hữu cơ nhằm bồi dưỡng học sinh giỏi trung học phổ thông tỉnh Hưng Yên.

• Tác giả: Nguyễn Thị Việt Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Văn Hoan
• Trường học: Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư Phạm Hóa Học
• Đề tài: Tuyển Chọn, Phân Loại Và Sử Dụng Hệ Thống Bài Tập Phần Hữu Cơ Bồi Dưỡng Học Sinh Giỏi Trung Học Phổ Thông Tỉnh Hưng Yên
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH, ĐỒ THỊ
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu
• 1.2. Quan niệm về học sinh giỏi
• 1.3. Vị trí của công tác bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học trong dạy học hóa học ở trường THPT
• 1.4. Mục tiêu của việc bồi dưỡng học sinh giỏi
• 1.5. Bài tập hóa học với sự phát triển tư duy của học sinh giỏi
• 1.5.1. Khái niệm về bài tập hóa học
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ ĐỊNH HƯỚNG BIÊN SOẠN VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP HÓA HỌC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI PHẦN HỮU CƠ
• 2.1. Nội dung và cấu trúc chương trình Hóa học THPT Chuyên phần hữu cơ
• 2.2. Xây dựng hệ thống bài tập hóa học hữu cơ bồi dưỡng HSG
• 2.3. Nguyên tắc xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hữu cơ để phát huy tính sáng tạo của học sinh
• 2.4. Quy trình tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hữu cơ để bồi dưỡng học sinh giỏi
• 2.5. Xây dựng hệ thống bài tập
• 2.6. Xây dựng, tuyển chọn hệ thống các bài tập phần hữu cơ trung học phổ thông
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Mục đích thực nghiệm sư phạm (TNSP)
• 3.3. Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Đối tượng và nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Phương pháp tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 3.7. Phân tích đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Bài Tập Hóa Học Hữu Cơ Bồi Dưỡng Học Sinh Giỏi

Bài tập hóa học hữu cơ đóng vai trò quan trọng trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi trung học phổ thông tại tỉnh Hưng Yên. Việc phát triển tư duy và khả năng giải quyết vấn đề của học sinh thông qua các bài tập này không chỉ giúp các em nắm vững kiến thức mà còn kích thích sự sáng tạo và đam mê học tập. Hệ thống bài tập được xây dựng dựa trên các tiêu chí cụ thể, nhằm đáp ứng nhu cầu học tập và phát triển của học sinh.

1.1. Khái niệm và vai trò của bài tập hóa học hữu cơ

Bài tập hóa học hữu cơ là những bài tập được thiết kế để giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm, nguyên lý và ứng dụng của hóa học hữu cơ. Chúng không chỉ đơn thuần là những câu hỏi lý thuyết mà còn bao gồm các bài tập thực hành, giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề.

1.2. Tình hình bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học tại Hưng Yên

Tại tỉnh Hưng Yên, công tác bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học đã được chú trọng, tuy nhiên vẫn còn nhiều thách thức. Việc thiếu hệ thống bài tập phù hợp và phương pháp giảng dạy hiệu quả là những vấn đề cần được giải quyết để nâng cao chất lượng học sinh giỏi.

II. Thách thức trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học

Việc bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học tại các trường trung học phổ thông ở Hưng Yên gặp phải nhiều thách thức. Những khó khăn này không chỉ đến từ phía học sinh mà còn từ giáo viên và hệ thống giáo dục. Cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những vấn đề này.

2.1. Khó khăn trong việc phát hiện học sinh có năng khiếu

Nhiều giáo viên gặp khó khăn trong việc nhận diện học sinh có năng khiếu trong môn hóa học. Việc thiếu các tiêu chí rõ ràng và phương pháp đánh giá hiệu quả là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

2.2. Thiếu tài liệu và hệ thống bài tập phù hợp

Nhiều giáo viên chưa có đủ tài liệu và hệ thống bài tập hóa học hữu cơ để bồi dưỡng học sinh giỏi. Điều này dẫn đến việc giảng dạy không đồng bộ và không hiệu quả, ảnh hưởng đến chất lượng học sinh giỏi.

III. Phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học hiệu quả

Để nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại và hiệu quả. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy sáng tạo.

3.1. Xây dựng hệ thống bài tập hóa học hữu cơ

Hệ thống bài tập hóa học hữu cơ cần được xây dựng dựa trên các tiêu chí cụ thể, phù hợp với chương trình học và khả năng của học sinh. Các bài tập nên được phân loại theo độ khó và nội dung để học sinh có thể dễ dàng tiếp cận.

3.2. Áp dụng phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực như thảo luận nhóm, thực hành thí nghiệm và giải quyết vấn đề thực tiễn sẽ giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm. Điều này rất quan trọng trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi.

IV. Ứng dụng thực tiễn của bài tập hóa học hữu cơ

Bài tập hóa học hữu cơ không chỉ giúp học sinh giỏi nắm vững kiến thức mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn. Việc giải quyết các bài tập thực tế sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về ứng dụng của hóa học trong đời sống.

4.1. Tác động của bài tập đến tư duy của học sinh

Các bài tập hóa học hữu cơ giúp học sinh phát triển tư duy logic và khả năng phân tích. Việc giải quyết các bài tập phức tạp sẽ kích thích sự sáng tạo và khả năng tư duy độc lập của học sinh.

4.2. Kết quả nghiên cứu và thực nghiệm

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng hệ thống bài tập hóa học hữu cơ đã mang lại kết quả tích cực trong việc nâng cao chất lượng học sinh giỏi. Các em không chỉ đạt điểm cao trong các kỳ thi mà còn phát triển được kỹ năng tư duy và giải quyết vấn đề.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Việc bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học hữu cơ tại tỉnh Hưng Yên cần được chú trọng hơn nữa. Cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển năng lực tư duy cho học sinh. Hướng phát triển tương lai cần tập trung vào việc xây dựng hệ thống bài tập và phương pháp giảng dạy hiệu quả.

5.1. Đề xuất giải pháp cho giáo viên

Giáo viên cần được đào tạo và trang bị kiến thức về phương pháp giảng dạy hiện đại. Việc chia sẻ kinh nghiệm và tài liệu giữa các giáo viên sẽ giúp nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi.

5.2. Tương lai của bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học

Tương lai của việc bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học tại Hưng Yên sẽ phụ thuộc vào sự đổi mới trong phương pháp giảng dạy và hệ thống bài tập. Cần có sự đầu tư và quan tâm từ các cấp quản lý giáo dục để nâng cao chất lượng giáo dục.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê từ các kỳ thi học sinh giỏi trung học phổ thông, môn Hóa học luôn là một trong những môn thi có tính phân loại cao, trong đó phần Hóa học hữu cơ chiếm từ 40% đến 50% tổng số điểm nhưng lại là phần học sinh dễ mất điểm nhất do thiếu hụt tư duy cơ chế và cấu trúc không gian. Tại tỉnh Hưng Yên trong giai đoạn 2007–2012, công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Hóa học dù đạt được những kết quả ban đầu nhưng chất lượng giải quốc gia vẫn còn rất khiêm tốn, với hơn 75% giáo viên phản ánh gặp khó khăn trong việc xây dựng hệ thống bài tập chuyên sâu có tính logic. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ thực trạng thiếu hụt tài liệu chuyên khảo chuẩn hóa, nội dung bồi dưỡng còn mang tính tự phát và chưa có sự liên thông giữa đề thi cấp tỉnh và đề thi cấp quốc gia.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là nghiên cứu, tuyển chọn, phân loại và đề xuất phương pháp sử dụng một hệ thống bài tập phần Hóa học hữu cơ chuyên sâu, nhằm rèn luyện năng lực tư duy sáng tạo, khả năng tự học và kích thích động cơ nghiên cứu khoa học cho học sinh trường trung học phổ thông. Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát các kỳ thi học sinh giỏi Hóa học lớp 11 và 12 của tỉnh Hưng Yên cũng như đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia trong 5 năm (từ năm 2006 đến năm 2011), đồng thời tiến hành thực nghiệm sư phạm trực tiếp tại trường Trung học phổ thông Văn Giang, tỉnh Hưng Yên. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp giải pháp sư phạm đột phá, giúp nâng cao từ 18% đến 22% điểm số thực nghiệm của học sinh, đồng thời thiết lập cẩm nang chuyên môn chuẩn mực cho đội ngũ giáo viên bộ môn Hóa học trên toàn địa bàn tỉnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của hai nền tảng lý thuyết sư phạm kinh điển: Lý thuyết hoạt động nhận thức của M.A. Danilov và Lý thuyết phát triển tư duy hóa học của Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang cùng các nhà nghiên cứu giáo dục quốc tế như M.V. Zueva. Theo Danilov, tri thức chỉ thực sự được khắc sâu khi người học chủ động vận dụng linh hoạt vào việc giải quyết các bài tập lý thuyết và thực hành phức hợp. Luận văn vận dụng mô hình rèn luyện tư duy qua 4 giai đoạn giải bài toán hóa học bao gồm: nghiên cứu phân tích đề bài, xây dựng tiến trình luận giải logic, thực hiện giải tường minh và đánh giá tối ưu hóa kết quả.

Khung lý thuyết của đề tài tập trung làm sáng tỏ 4 khái niệm khoa học cốt lõi:

• Bài tập hóa học phân hóa: Công cụ sư phạm tổ chức hoạt động nhận thức từ cơ bản đến phức hợp, đòi hỏi chuỗi lập luận nhiều bước trung gian.
• Hiệu ứng cấu trúc electron hữu cơ: Bản chất của hiệu ứng cảm ứng, hiệu ứng liên hợp và hiệu ứng siêu liên hợp trong việc quyết định khả năng phản ứng, độ phân cực liên kết và tính axit - bazơ.
• Đồng phân lập thể: Sự định hướng không gian của phân tử bao gồm đồng phân hình học cis-trans, đồng phân quang học và cấu trúc đối quang.
• Cơ chế phản ứng hữu cơ: Tiến trình bẻ gãy và hình thành liên kết hóa học, trạng thái chuyển tiếp và các tiểu phân trung gian (cacbocation, gốc tự do).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu bao gồm 15 bộ đề thi học sinh giỏi cấp tỉnh vòng 1, vòng 2 của tỉnh Hưng Yên và đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia giai đoạn 2006–2012, kết hợp kết quả khảo sát từ 45 giáo viên cốt cán dạy Hóa học tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh. Quá trình thu thập và xử lý thông tin được triển khai xuyên suốt trong timeline nghiên cứu từ tháng 9 năm 2011 đến tháng 5 năm 2012.

Về quy trình chọn mẫu, nghiên cứu lựa chọn cỡ mẫu gồm 72 học sinh thuộc khối 11 và 12 có năng khiếu Hóa học tại trường Trung học phổ thông Văn Giang (tỉnh Hưng Yên). Phương pháp chọn mẫu tương đương được áp dụng để chia thành hai nhóm: nhóm thực nghiệm (36 học sinh) được giảng dạy theo hệ thống bài tập phân loại và quy trình 4 bước của tác giả, và nhóm đối chứng (36 học sinh) học tập theo phương pháp bồi dưỡng truyền thống. Lý do lựa chọn phương pháp thực nghiệm đối chứng kết hợp thống kê toán học giáo dục (tính điểm trung bình, độ lệch chuẩn, hệ số biến thiên, bảng phân bố tần suất và tần suất lũy tích qua 2 bài kiểm tra 90 phút) là nhằm đảm bảo tính khách quan tuyệt đối, đo lường chính xác mức độ tiến bộ về năng lực tư duy độc lập của học sinh trước và sau khi can thiệp sư phạm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng và kiểm chứng thực nghiệm đã đem lại 4 phát hiện quan trọng:

• Khoảng cách nội dung giữa các cấp thi: Khảo sát các đề thi giai đoạn 2006–2011 cho thấy đề thi vòng 1 cấp tỉnh chỉ tập trung khoảng 30% vào bản chất hóa học chuyên sâu, trong khi đề thi vòng 2 và đề thi Quốc gia có đến 70% nội dung đòi hỏi kiến thức nâng cao về cơ chế phản ứng, hóa lập thể và phổ phân tích.
• Chuẩn hóa thành công 7 dạng bài tập hữu cơ chuyên biệt: Hệ thống hóa hơn 100 bài tập hữu cơ mũi nhọn thành 7 dạng bài then chốt: (1) Xác định công thức cấu tạo qua chuỗi phản ứng; (2) Phản ứng đốt cháy biện luận công thức; (3) Tổng hợp, điều chế và hoàn thành sơ đồ chuyển hóa; (4) So sánh, giải thích tính chất vật lý và hóa học (tính axit, tính bazơ); (5) Bài tập đồng phân lập thể và quang hoạt; (6) Xác định cấu trúc hợp chất thiên nhiên (cacbohiđrat, polipeptit); (7) Bài toán hỗn hợp hữu cơ biện luận định lượng.
• Nâng cao vượt bậc kết quả học tập: Tại bài kiểm tra số 1, điểm trung bình của nhóm thực nghiệm đạt 7,86 điểm so với 6,42 điểm của nhóm đối chứng (tăng 22,4%). Ở bài kiểm tra số 2, nhóm thực nghiệm duy trì mức điểm 8,14 điểm, trong khi nhóm đối chứng chỉ đạt 6,78 điểm (tăng 20,1%).
• Gia tăng tỷ lệ điểm xuất sắc: Tỷ lệ học sinh đạt điểm giỏi (từ 8,0 đến 10 điểm) ở nhóm thực nghiệm đạt 66,7%, cao gấp gần 2 lần so với mức 33,3% của nhóm đối chứng; đồng thời tỷ lệ điểm trung bình (dưới 6,5 điểm) ở nhóm thực nghiệm giảm xuống chỉ còn 5,6% so với 30,6% ở nhóm đối chứng.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch rõ rệt giữa hai nhóm bắt nguồn từ việc nhóm thực nghiệm được rèn luyện quy trình tư duy 4 bước, đặc biệt là thói quen phân tích bản chất cấu trúc electron và đánh giá tính tối ưu của lời giải. Khi đối mặt với các bài toán xác định đồng phân hình học hoặc cơ chế cộng ái nhân, học sinh thực nghiệm không giải theo lối mòn đoán mò mà biết vận dụng linh hoạt hiệu ứng cảm ứng và hiệu ứng liên hợp để biện luận chặt chẽ.

So sánh với các công trình nghiên cứu trước đây như luận văn của Đỗ Văn Minh (2007) về bài tập vô cơ hay Hoàng Công Chứ (2006) về phản ứng oxi hóa khử, đề tài này đã giải quyết triệt để "vùng trũng" lý thuyết hóa hữu cơ phức hợp. Về mặt trình bày dữ liệu, sự ưu việt của phương pháp được thể hiện trực quan qua đồ thị phân bố tần suất và đường cong tần suất lũy tích (Ogive). Đường biểu diễn tần suất lũy tích của nhóm thực nghiệm luôn nằm hoàn toàn bên phải và phía dưới đường của nhóm đối chứng, chứng minh giá trị trung vị và phân vị điểm số của học sinh thực nghiệm hoàn toàn vượt trội ở mức ý nghĩa thống kê p < 0,05.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng công tác phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi Hóa học trung học phổ thông, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và hành động cụ thể:

• Chuẩn hóa khung chương trình và ma trận đề thi học sinh giỏi: Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Hưng Yên cần chủ trì rà soát, điều chỉnh cấu trúc đề thi học sinh giỏi vòng 1 và vòng 2 ngay trong học kỳ 1 năm học 2012–2013, tăng tỷ lệ câu hỏi về cơ chế và hóa lập thể từ 20% lên mức tối thiểu 45% nhằm thu hẹp khoảng cách với chuẩn quốc gia.
• Tổ chức bồi dưỡng định kỳ về phương pháp giải bài tập cơ chế cho giáo viên: Các tổ chuyên môn tại 100% trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh triển khai tối thiểu 2 chuyên đề tập huấn mỗi năm học, hướng dẫn giáo viên khai thác triệt để hệ thống 7 dạng bài tập hữu cơ chuyên sâu và kỹ thuật hướng dẫn học sinh tư duy logic 4 bước.
• Xây dựng ngân hàng học liệu số và tuyển tập bài tập mở: Ban giám hiệu các trường trung học phổ thông phối hợp cùng đội ngũ giáo viên cốt cán hoàn thiện kho tài liệu trực tuyến gồm trên 300 bài tập hữu cơ nâng cao có lời giải chi tiết và hướng dẫn tự học trước tháng 12 năm 2013, phục vụ cho ít nhất 500 lượt học sinh chuyên tham khảo mỗi năm.
• Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất và chính sách đãi ngộ: Ủy ban nhân dân tỉnh và Sở GD&ĐT cần tăng kinh phí bồi dưỡng đội tuyển lên mức 150% so với định mức hiện hành, đồng thời trang bị bổ sung các mô hình phân tử không gian và hóa chất thí nghiệm cho các phòng thực hành chuyên đề trước thềm năm học 2013–2014.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao đối với 4 nhóm đối tượng cụ thể trong hệ sinh thái giáo dục:

• Giáo viên giảng dạy môn Hóa học tại các trường THPT và trường chuyên: Cung cấp nguồn tư liệu chuẩn mực với hơn 100 bài tập phân loại theo 7 chuyên đề then chốt, giúp giáo viên rút ngắn 50% thời gian soạn giáo án bồi dưỡng học sinh giỏi và nâng cao hiệu quả giảng dạy các lớp chọn.
• Học sinh giỏi, học sinh các lớp chuyên Hóa học: Đóng vai trò là cẩm nang tự học chuyên sâu, trang bị phương pháp suy luận 4 giai đoạn logic, giúp học sinh nắm vững các khái niệm phức tạp như đồng phân đối quang hay cơ chế phản ứng để tự tin đạt điểm 8,0+ trong kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh và quốc gia.
• Cán bộ quản lý chuyên môn và chuyên viên chỉ đạo Sở GD&ĐT: Tài liệu tham khảo giá trị trong việc xây dựng ngân hàng đề thi học sinh giỏi các cấp, định hướng đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh giai đoạn 2012–2015.
• Học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục chuyên ngành Sư phạm Hóa: Nguồn tài liệu tham khảo bổ ích về mặt phương pháp luận nghiên cứu thực nghiệm sư phạm, kỹ thuật xử lý số liệu thống kê giáo dục học và nền tảng mở rộng đề tài cho các mảng kiến thức Hóa học vô cơ, Hóa học phân tích.

Câu hỏi thường gặp

• Luận văn giải quyết những khó khăn cốt lõi nào của giáo viên khi bồi dưỡng học sinh giỏi Hóa học? Luận văn tháo gỡ 3 trở ngại lớn nhất: thiếu tài liệu bài tập phân dạng có tính hệ thống, khó xác định giới hạn kiến thức hữu cơ nâng cao (như hóa lập thể, cơ chế) và lúng túng trong phương pháp rèn luyện tư duy sáng tạo. Với hơn 100 bài tập tuyển chọn có lời giải chi tiết, tài liệu giúp giáo viên định hình rõ khung kiến thức chuẩn tiệm cận đề thi Quốc gia.

• Hệ thống bài tập trong luận văn được phân chia theo cấu trúc như thế nào? Hệ thống bài tập được phân loại khoa học thành 7 dạng chuyên đề then chốt: xác định công thức cấu tạo theo chuỗi biến hóa, lập công thức qua phản ứng đốt cháy, bài tập điều chế và sơ đồ chuyển hóa, so sánh tính chất vật lý và tính axit - bazơ, hóa học lập thể, hợp chất tạp chức thiên nhiên và bài toán định lượng phân hóa cao.

• Quy trình 4 bước giải bài tập giúp phát triển tư duy học sinh ra sao? Quy trình gồm 4 giai đoạn: nghiên cứu đề bài, xây dựng tiến trình luận giải logic, thực hiện giải tường minh và đánh giá tối ưu hóa lời giải. Điểm đột phá là giai đoạn 4 buộc học sinh tự phản biện, tìm kiếm cách giải ngắn gọn hơn và phân tích bản chất liên kết, giúp tăng hơn 20% khả năng giải quyết các dạng bài mới lạ.

• Kết quả thực nghiệm sư phạm tại trường THPT Văn Giang chứng minh điều gì? Dữ liệu thực nghiệm trên 72 học sinh cho thấy nhóm áp dụng hệ thống bài tập mới đạt điểm trung bình 8,14 điểm, vượt trội hơn 20,1% so với nhóm đối chứng (6,78 điểm). Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi đạt tới 66,7%, minh chứng rõ ràng cho tính khả thi và hiệu quả vượt bậc của mô hình dạy học đề xuất.

• Đề thi học sinh giỏi môn Hóa vòng 1 và vòng 2 tỉnh Hưng Yên khác nhau như thế nào? Đề thi vòng 1 chủ yếu bám sát chương trình nâng cao THPT hiện hành (chiếm khoảng 80% kiến thức mở rộng), trong khi đề thi vòng 2 tập trung sâu vào chương trình Chuyên Hóa học với các nội dung phức chất, đồng phân quang học và cơ chế phản ứng hữu cơ để tuyển chọn đội tuyển quốc gia.

Kết luận

• Tuyển chọn và xây dựng hoàn chỉnh hệ thống hơn 100 bài tập Hóa học hữu cơ chuyên sâu, phân thành 7 dạng bài then chốt bám sát chuẩn thi học sinh giỏi quốc gia.
• Đề xuất quy trình sư phạm 4 giai đoạn giúp chuyển hóa kiến thức lý thuyết cấu trúc electron thành công cụ tư duy sáng tạo và tự học hiệu quả cho học sinh THPT.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm trên 72 học sinh tại THPT Văn Giang chứng minh phương pháp mới giúp tăng điểm số trung bình từ 18% đến 22,4% và nhân đôi tỷ lệ học sinh đạt điểm giỏi.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật giá trị cao cho giáo viên tỉnh Hưng Yên và các địa phương lân cận trong công tác giảng dạy chuyên Hóa và ôn luyện đội tuyển mũi nhọn.
• Định hướng lộ trình triển khai trong năm học 2012–2013 nhằm mở rộng ngân hàng bài tập sang phân môn Vô cơ và số hóa học liệu cho toàn ngành giáo dục tỉnh.

Để nâng cao chất lượng giải học sinh giỏi Hóa học cấp quốc gia, các trường THPT và quý thầy cô giáo hãy chủ động áp dụng ngay hệ thống bài tập hữu cơ phân loại và quy trình dạy học 4 bước này vào thực tiễn giảng dạy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI HÓA HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lịch sử nghiên cứu Trong công cuộc cải cách giáo dục hiện nay việc phát hiện và đào tạo học sinh giỏi nhằm cung ứng nguồn nhân lục chất lượng cao cho đất nước là một trong những nhiệm vụ quan trọng ở bậc THPT. Xác định được nhiệm vụ quan trọng này đã và đang có rất nhiều đề tài nghiên cứu về vấn đề phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi ở tất cả các bộ môn trong nhà trường. Đối với môn Hóa học, đã có một số luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ nghiên cứu về vấn đề bồi dưỡng HSG như : - “Xây dựng hệ thống bài tập hóa học nhằm rèn luyện tư duy trong việc bồi dưỡng HSG hóa học ở trường THPT” - Luận án Tiến sĩ của Vũ Anh Tuấn (2004) - ĐHSP Hà Nội.

- “Xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập phần dung dịch, sự điện li và phản ứng oxi hóa khử dùng cho học sinh khá giỏi, lớp chọn, lớp chuyên hóa học bậc THPT” - Luận văn Thạc sĩ của Hoàng Công Chứ (2006) - ĐHSP Hà Nội. - Hệ thống lý thuyết - xây dựng hệ thống bài tập phần kim loại dùng cho bồi dưỡng học sinh giỏi và chuyên hóa học THPT” - Luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Thị Lan Phương (2007) - ĐHSP Hà Nội. - “Xây dựng hệ thống bài tập hóa học vô cơ nhằm rèn luyện tư duy trong bồi dưỡng học sinh giỏi ở trường THPT”- Luận văn Thạc sĩ của Đỗ Văn Minh (2007) - ĐHSP Hà Nội. - “Phân loại, xây dựng tiêu chí cấu trúc các bài tập về hợp chất ít tan phục vụ cho việc bồi dưỡng học sinh giỏi Quốc gia” - Luận văn Thạc sĩ của Vương Bá Huy (2006) – ĐHSP Hà Nội.

Như vậy có thể thấy rõ, mới có ít tác giả quan tâm nghiên cứu về vấn đề bồi dưỡng HSG trong đó hệ thống bài tập hữu cơ bồi dưỡng học sinh giỏi còn ít được nghiên cứu. Vì vậy với đề tài trên tôi hy vọng sẽ kế thừa, phát 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] triển và phát huy đóng góp vào việc sử dụng hệ thống bài tập bồi dưỡng học sinh giỏi sao cho có kết quả tốt. Quan niệm về học sinh giỏi Hầu như tất cả các nước đều coi trọng vấn đề đào tạo và bồi dưỡng HSG trong chiến lược phát triển chương trình giáo dục THPT. Luật bang Georgia (Mỹ) định nghĩa: “HSG đó là những HS chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao và có khả năng sáng tạo thể hiện ở động cơ học tập mãnh liệt và đạt kết quả xuất sắc trong lĩnh vực lý thuyết hoặc khoa học; là đối tượng cần có một sự giáo dục đặc biệt để đạt được trình độ giáo dục tương ứng với năng lực của con người đó”.

Theo Clark (2002), ở Mỹ người ta định nghĩa “HSG là những học sinh, những người trẻ tuổi có dấu hiệu nhận biết về khả năng hoàn thành xuất sắc công việc trong các lĩnh vực như trí tuệ, sự sáng tạo, nghệ thuật, khả năng lãnh đạo hoặc trong lĩnh vực lí thuyết chuyên biệt. Nhũng người này đòi hỏi sự phục vụ vì các hoạt động không theo trường lớp thông thường nhằm phát triển hết năng lực của họ”. Ở nước ta, sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đã tác động đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, đòi hỏi nhiệm vụ cấp bách của ngành giáo dục là phải nâng cao chất lượng để đáp ứng nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực có trình độ cao. Luật giáo dục 2005 đã khẳng định mục tiêu của giáo dục là: “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực”.

Nhiệm vụ quan trọng của ngành giáo dục là phát hiện những HS có tư chất thông minh, khá giỏi nhiều môn học, bồi dưỡng các em trở thành những học sinh có tình yêu đất nước; có ý thức tự lực, có nền tảng kiến thức vững vàng, có phương pháp tự học, tự nghiên cứu, có sức khỏe tốt để tiếp tục đào 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tạo thành nhân tài đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước hội nhập phát triển với thế giới. Do đó việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi cũng đã được quan tâm, qua nhiều năm xây dựng và phát triển, nhiều hệ thống trường chuyên lớp chọn có đóng góp to lớn trong việc phát hiện bồi dưỡng học sinh có năng khiếu, tạo nguồn nhân lực, đào tạo nhân tài cho đất nước. Vị trí của công tác bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học trong dạy học hóa học ở trường trung học phổ thông Thế kỉ mà chúng ta đang sống là thế kỉ hội nhập, là sự hội nhập của trí tuệ của tài năng và kĩ năng sống của con người. Trong xã hội tương lai, nhiệm vụ của ngành giáo dục là phải đào tạo ra những con người trí tuệ phát triển thông minh và sáng tạo.

Các công trình nghiên cứu về thực trạng giáo dục Việt Nam hiện nay cho thấy chất lượng nắm vững kiến thức của học sinh không cao, việc phát huy tính tích cực cho học sinh, năng lực nhận thức, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng tự học chưa được rèn luyện đúng mức. Từ thực tế đó nhiệm vụ cấp thiết đặt ra là phải đổi mới phương pháp dạy học, áp dụng phương pháp dạy học hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy năng lực giải quyết vấn đề. Việc nghiên cứu các vấn đề bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề từ trước tới nay đã có nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước quan tâm như Zueva M.V, nghiên cứu sự phát triển học sinh và rèn luyện kĩ năng thông qua hoạt động dạy học [34]; GS. Nguyễn Ngọc Quang nghiên cứu lí luận về giải toán hóa học [31]; PGS.TS Nguyễn Xuân Trường; GS.TS Nguyễn Đình Chi [14] đã có những công trình viết về định hướng bồi dưỡng HSG TLTK.

Tuy nhiên, xu hướng hiện nay của lí luận dạy học là đặc biệt chú trọng tới hoạt động học và vai trò của học sinh trong quá trình dạy học và vai trò của học sinh trong quá trình dạy học, đòi hỏi học sinh phải làm việc tích cực, tự lực. Vì vậy cần phải 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nghiên cứu hệ thống bài tập để bồi dưỡng học sinh giỏi nâng cao năng lực phát triển tư duy cho học sinh. Để đáp ứng với yêu cầu của công cuộc cải cách giáo dục, quán triệt mục tiêu đào tạo con người mới toàn diện, người giáo viên trong nhà trường có mối liên hệ và vai trò rất quan trọng. Người giáo viên trong nhà trường không những phải truyền thụ được kiến thức của chương trình theo quy định, mà còn phải hình thành cho được học sinh của mình phương pháp học tập tốt, độc lập sáng tạo, nhằm thực hiện tốt lời dạy của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng : “Ở nhà trường, điều chủ yếu không phải là rèn luyện trí nhớ mà rèn trí thông minh”.

Trong các nhà trường phổ thông hiện nay, các bộ môn nói chung và bộ môn Hóa học nói riêng đã và đang tiến hành việc giảng dạy và học tập theo chương trình sách giáo khoa mới. Một trong nhũng yêu cầu của sách giáo khoa mới là đưa các quan điểm hiện đại vào việc trình bày những nội dung mới. Vì vậy để giúp học sinh hiểu được bài, mỗi một giáo viên cần phải trang bị cho mình những kiến thức tốt về chuyên môn và biết cách truyền tải cho học sinh những kiến thức tốt. Đồng thời việc bồi dưỡng học sinh giỏi nói chung, HSG môn Hóa học nói riêng đóng vai trò quan trọng.

Đây là công tác mũi nhọn trong mỗi nhà trường phổ thông, đóng góp một phần không nhỏ trong việc đào tạo nhân tài cho đất nước. Mục tiêu của việc bồi dưỡng học sinh giỏi Theo các tài liệu đã xác định được mục tiêu của việc bồi dưỡng học sinh giỏi là : - Phát triển phương pháp suy nghĩ ở trình độ cao phù hợp với khả năng trí tuệ của học sinh. - Thúc đẩy được động cơ học tập của học sinh. - Bồi dưỡng sự lao động làm việc sáng tạo của học sinh.

- Phát triển các kĩ năng, phương pháp thái độ tự học suốt đời. - Nâng cao ý thức và khát vọng của trẻ về sự tự chịu trách nhiệm. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Khuyến khích sự phát triển về lương tâm và ý thức trách nhiệm trong đóng góp xã hội. - Hình thành, rèn luyện và phát triển khả năng nghiên cứu khoa học, khả năng hợp tác.

- Tạo điều kiện tốt nhất để phát triển khả năng giao tiếp, ứng xử với mọi tình huống xảy ra. Bài tập hóa học với sự phát triển tư duy của học sinh giỏi 1. Khái niệm về bài tập hóa học Theo từ điển Tiếng Việt [47], bài tập là yêu cầu của chương trình cho học sinh làm để vận dụng những điều đã học và cần giải quyết vấn đề bằng phương pháp khoa học. Một số tài liệu lý luận dạy học thường dùng “bài toán hóa học” để chỉ những bài tập định lượng - đó là những bài tập tính toán - khi học sinh cần thực hiện những phép tính nhất định.

Theo các nhà lý luận dạy học Liên Xô (cũ), bài tập bao gồm cả câu hỏi và bài toán, mà trong khi hoàn thành chúng, học sinh vừa nắm bắt được, vừa hoàn thiện được một tri thức hay một kĩ năng nào đó, bằng cách trả lời miệng, trả lời viết hoặc thực nghiệm [34]. Ở nước ta, trong sách giáo khoa hoặc sách tham khảo, thuật ngữ “bài tập” được dùng theo quan điểm này. Về mặt lý luận dạy học, để phát huy tối đa tác dụng của bài tập hóa học trong quá trình dạy học, người giáo viên phải sử dụng nó để hiểu theo quan điểm hệ thống và lý thuyết hoạt động. Một học sinh lớp 1 không thể xem bài tập lớp 12 là một bài tập và ngược lại, đối với một học sinh lớp 12 bài toán lớp 1 không phải à một bài tập nữa.

Vậy chỉ có thể là “bài tập” khi nó trở thành đối tượng hoạt động của một chủ thể, khi một người nào đó có nhu cầu chọn nó làm đối tượng, mong muốn giải nó tức là khi có một “người giải”.