CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI HÓA HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lịch sử nghiên cứu Trong công cuộc cải cách giáo dục hiện nay việc phát hiện và đào tạo học sinh giỏi nhằm cung ứng nguồn nhân lục chất lượng cao cho đất nước là một trong những nhiệm vụ quan trọng ở bậc THPT. Xác định được nhiệm vụ quan trọng này đã và đang có rất nhiều đề tài nghiên cứu về vấn đề phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi ở tất cả các bộ môn trong nhà trường. Đối với môn Hóa học, đã có một số luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ nghiên cứu về vấn đề bồi dưỡng HSG như : - “Xây dựng hệ thống bài tập hóa học nhằm rèn luyện tư duy trong việc bồi dưỡng HSG hóa học ở trường THPT” - Luận án Tiến sĩ của Vũ Anh Tuấn (2004) - ĐHSP Hà Nội.
- “Xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập phần dung dịch, sự điện li và phản ứng oxi hóa khử dùng cho học sinh khá giỏi, lớp chọn, lớp chuyên hóa học bậc THPT” - Luận văn Thạc sĩ của Hoàng Công Chứ (2006) - ĐHSP Hà Nội. - Hệ thống lý thuyết - xây dựng hệ thống bài tập phần kim loại dùng cho bồi dưỡng học sinh giỏi và chuyên hóa học THPT” - Luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Thị Lan Phương (2007) - ĐHSP Hà Nội. - “Xây dựng hệ thống bài tập hóa học vô cơ nhằm rèn luyện tư duy trong bồi dưỡng học sinh giỏi ở trường THPT”- Luận văn Thạc sĩ của Đỗ Văn Minh (2007) - ĐHSP Hà Nội. - “Phân loại, xây dựng tiêu chí cấu trúc các bài tập về hợp chất ít tan phục vụ cho việc bồi dưỡng học sinh giỏi Quốc gia” - Luận văn Thạc sĩ của Vương Bá Huy (2006) – ĐHSP Hà Nội.
Như vậy có thể thấy rõ, mới có ít tác giả quan tâm nghiên cứu về vấn đề bồi dưỡng HSG trong đó hệ thống bài tập hữu cơ bồi dưỡng học sinh giỏi còn ít được nghiên cứu. Vì vậy với đề tài trên tôi hy vọng sẽ kế thừa, phát 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com triển và phát huy đóng góp vào việc sử dụng hệ thống bài tập bồi dưỡng học sinh giỏi sao cho có kết quả tốt. Quan niệm về học sinh giỏi Hầu như tất cả các nước đều coi trọng vấn đề đào tạo và bồi dưỡng HSG trong chiến lược phát triển chương trình giáo dục THPT. Luật bang Georgia (Mỹ) định nghĩa: “HSG đó là những HS chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao và có khả năng sáng tạo thể hiện ở động cơ học tập mãnh liệt và đạt kết quả xuất sắc trong lĩnh vực lý thuyết hoặc khoa học; là đối tượng cần có một sự giáo dục đặc biệt để đạt được trình độ giáo dục tương ứng với năng lực của con người đó”.
Theo Clark (2002), ở Mỹ người ta định nghĩa “HSG là những học sinh, những người trẻ tuổi có dấu hiệu nhận biết về khả năng hoàn thành xuất sắc công việc trong các lĩnh vực như trí tuệ, sự sáng tạo, nghệ thuật, khả năng lãnh đạo hoặc trong lĩnh vực lí thuyết chuyên biệt. Nhũng người này đòi hỏi sự phục vụ vì các hoạt động không theo trường lớp thông thường nhằm phát triển hết năng lực của họ”. Ở nước ta, sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đã tác động đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, đòi hỏi nhiệm vụ cấp bách của ngành giáo dục là phải nâng cao chất lượng để đáp ứng nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực có trình độ cao. Luật giáo dục 2005 đã khẳng định mục tiêu của giáo dục là: “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực”.
Nhiệm vụ quan trọng của ngành giáo dục là phát hiện những HS có tư chất thông minh, khá giỏi nhiều môn học, bồi dưỡng các em trở thành những học sinh có tình yêu đất nước; có ý thức tự lực, có nền tảng kiến thức vững vàng, có phương pháp tự học, tự nghiên cứu, có sức khỏe tốt để tiếp tục đào 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tạo thành nhân tài đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước hội nhập phát triển với thế giới. Do đó việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi cũng đã được quan tâm, qua nhiều năm xây dựng và phát triển, nhiều hệ thống trường chuyên lớp chọn có đóng góp to lớn trong việc phát hiện bồi dưỡng học sinh có năng khiếu, tạo nguồn nhân lực, đào tạo nhân tài cho đất nước. Vị trí của công tác bồi dưỡng học sinh giỏi hóa học trong dạy học hóa học ở trường trung học phổ thông Thế kỉ mà chúng ta đang sống là thế kỉ hội nhập, là sự hội nhập của trí tuệ của tài năng và kĩ năng sống của con người. Trong xã hội tương lai, nhiệm vụ của ngành giáo dục là phải đào tạo ra những con người trí tuệ phát triển thông minh và sáng tạo.
Các công trình nghiên cứu về thực trạng giáo dục Việt Nam hiện nay cho thấy chất lượng nắm vững kiến thức của học sinh không cao, việc phát huy tính tích cực cho học sinh, năng lực nhận thức, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng tự học chưa được rèn luyện đúng mức. Từ thực tế đó nhiệm vụ cấp thiết đặt ra là phải đổi mới phương pháp dạy học, áp dụng phương pháp dạy học hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy năng lực giải quyết vấn đề. Việc nghiên cứu các vấn đề bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề từ trước tới nay đã có nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước quan tâm như Zueva M.V, nghiên cứu sự phát triển học sinh và rèn luyện kĩ năng thông qua hoạt động dạy học [34]; GS. Nguyễn Ngọc Quang nghiên cứu lí luận về giải toán hóa học [31]; PGS.TS Nguyễn Xuân Trường; GS.TS Nguyễn Đình Chi [14] đã có những công trình viết về định hướng bồi dưỡng HSG TLTK.
Tuy nhiên, xu hướng hiện nay của lí luận dạy học là đặc biệt chú trọng tới hoạt động học và vai trò của học sinh trong quá trình dạy học và vai trò của học sinh trong quá trình dạy học, đòi hỏi học sinh phải làm việc tích cực, tự lực. Vì vậy cần phải 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiên cứu hệ thống bài tập để bồi dưỡng học sinh giỏi nâng cao năng lực phát triển tư duy cho học sinh. Để đáp ứng với yêu cầu của công cuộc cải cách giáo dục, quán triệt mục tiêu đào tạo con người mới toàn diện, người giáo viên trong nhà trường có mối liên hệ và vai trò rất quan trọng. Người giáo viên trong nhà trường không những phải truyền thụ được kiến thức của chương trình theo quy định, mà còn phải hình thành cho được học sinh của mình phương pháp học tập tốt, độc lập sáng tạo, nhằm thực hiện tốt lời dạy của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng : “Ở nhà trường, điều chủ yếu không phải là rèn luyện trí nhớ mà rèn trí thông minh”.
Trong các nhà trường phổ thông hiện nay, các bộ môn nói chung và bộ môn Hóa học nói riêng đã và đang tiến hành việc giảng dạy và học tập theo chương trình sách giáo khoa mới. Một trong nhũng yêu cầu của sách giáo khoa mới là đưa các quan điểm hiện đại vào việc trình bày những nội dung mới. Vì vậy để giúp học sinh hiểu được bài, mỗi một giáo viên cần phải trang bị cho mình những kiến thức tốt về chuyên môn và biết cách truyền tải cho học sinh những kiến thức tốt. Đồng thời việc bồi dưỡng học sinh giỏi nói chung, HSG môn Hóa học nói riêng đóng vai trò quan trọng.
Đây là công tác mũi nhọn trong mỗi nhà trường phổ thông, đóng góp một phần không nhỏ trong việc đào tạo nhân tài cho đất nước. Mục tiêu của việc bồi dưỡng học sinh giỏi Theo các tài liệu đã xác định được mục tiêu của việc bồi dưỡng học sinh giỏi là : - Phát triển phương pháp suy nghĩ ở trình độ cao phù hợp với khả năng trí tuệ của học sinh. - Thúc đẩy được động cơ học tập của học sinh. - Bồi dưỡng sự lao động làm việc sáng tạo của học sinh.
- Phát triển các kĩ năng, phương pháp thái độ tự học suốt đời. - Nâng cao ý thức và khát vọng của trẻ về sự tự chịu trách nhiệm. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Khuyến khích sự phát triển về lương tâm và ý thức trách nhiệm trong đóng góp xã hội. - Hình thành, rèn luyện và phát triển khả năng nghiên cứu khoa học, khả năng hợp tác.
- Tạo điều kiện tốt nhất để phát triển khả năng giao tiếp, ứng xử với mọi tình huống xảy ra. Bài tập hóa học với sự phát triển tư duy của học sinh giỏi 1. Khái niệm về bài tập hóa học Theo từ điển Tiếng Việt [47], bài tập là yêu cầu của chương trình cho học sinh làm để vận dụng những điều đã học và cần giải quyết vấn đề bằng phương pháp khoa học. Một số tài liệu lý luận dạy học thường dùng “bài toán hóa học” để chỉ những bài tập định lượng - đó là những bài tập tính toán - khi học sinh cần thực hiện những phép tính nhất định.
Theo các nhà lý luận dạy học Liên Xô (cũ), bài tập bao gồm cả câu hỏi và bài toán, mà trong khi hoàn thành chúng, học sinh vừa nắm bắt được, vừa hoàn thiện được một tri thức hay một kĩ năng nào đó, bằng cách trả lời miệng, trả lời viết hoặc thực nghiệm [34]. Ở nước ta, trong sách giáo khoa hoặc sách tham khảo, thuật ngữ “bài tập” được dùng theo quan điểm này. Về mặt lý luận dạy học, để phát huy tối đa tác dụng của bài tập hóa học trong quá trình dạy học, người giáo viên phải sử dụng nó để hiểu theo quan điểm hệ thống và lý thuyết hoạt động. Một học sinh lớp 1 không thể xem bài tập lớp 12 là một bài tập và ngược lại, đối với một học sinh lớp 12 bài toán lớp 1 không phải à một bài tập nữa.
Vậy chỉ có thể là “bài tập” khi nó trở thành đối tượng hoạt động của một chủ thể, khi một người nào đó có nhu cầu chọn nó làm đối tượng, mong muốn giải nó tức là khi có một “người giải”.