Đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở áp lực thể chế với việc thực hiện kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất ở vùng kinh tế trọng điểm phía nam

Tổng hợp kiến thức Áp lực thể chế và kế toán quản trị môi trường tại doanh nghiệp sản xuất ở miền Nam, tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên

• Tác giả: Ts. Nguyễn Thị Hằng Nga
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP.HCM
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Áp Lực Thể Chế Và Kế Toán Quản Trị Môi Trường Tại Doanh Nghiệp Sản Xuất Ở Miền Nam
• Loại tài liệu: Đề Tài Nghiên Cứu Khoa Học Cấp Cơ Sở
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: TP.HCM

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 1.5.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.5.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.6. KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG
• 2.1.1. Định nghĩa và phân loại Kế toán quản trị môi trường
• 2.1.2. Đối tượng của Kế toán quản trị môi trường
• 2.1.3. Các loại thông tin của Kế toán quản trị môi trường
• 2.1.4. Nội dung Kế toán quản trị môi trường
• 2.2. CÁC LÝ THUYẾT NỀN CÓ LIÊN QUAN
• 2.2.1. Lý thuyết thể chế (Institutional theory)
• 2.2.2. Lý thuyết hành động hợp lý (Theory of reasoned action)
• 2.2.3. Vận dụng các lý thuyết nền cho nghiên cứu này
• 2.3. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.3.1. Tổng quan các nghiên cứu trước
• 2.3.2. Một số nhận xét về các nghiên cứu trước và định hướng nghiên cứu
• 2.4. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ NGHỊ
• 2.4.1. Phát triển các giả thuyết nghiên cứu
• 2.4.2. Mô hình nghiên cứu đề nghị
• 2.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Xác định phương pháp nghiên cứu
• 3.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.2.1. NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
• 3.2.1.1. Xây dựng nghiên cứu định tính
• 3.2.1.2. Kết quả nghiên cứu định tính
• 3.2.2. NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• 3.2.2.1. Thiết kế mẫu nghiên cứu
• 3.2.2.2. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM MẪU NGHIÊN CỨU VÀ PHÂN TÍCH THỐNG KÊ MÔ TẢ
• 4.1.1. Đặc điểm mẫu nghiên cứu
• 4.1.2. Phân tích thống kê mô tả
• 4.2. KIỂM ĐỊNH CRONBACH ALPHA VÀ PHÂN TÍCH NHÂN TỐ KHÁM PHÁ
• 4.2.1. Kiểm định độ tin cậy của thang đo
• 4.2.2. Phân tích nhân tố khám phá
• 4.3. PHÂN TÍCH NHÂN TỐ KHẲNG ĐỊNH
• 4.4. PHÂN TÍCH MÔ HÌNH CẤU TRÚC TUYẾN TÍNH (SEM)
• 4.4.1. Kiểm định mô hình lý thuyết
• 4.4.2. Kiểm định giả thuyết nghiên cứu
• 4.5. THẢO LUẬN VỀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ HÀM Ý
• 5.1. Về mục tiêu nghiên cứu
• 5.2. Về kết quả nghiên cứu
• 5.3. Về đóng góp của nghiên cứu
• 5.4. MỘT SỐ HÀM Ý RÚT RA TỪ NGHIÊN CỨU
• 5.5. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 5.5.1. Hạn chế của đề tài
• 5.5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Nghiên cứu về áp lực thể chế và kế toán quản trị môi trường (KTQTMT) tại các doanh nghiệp sản xuất ở miền Nam Việt Nam trở nên cần thiết trong bối cảnh phát triển bền vững. Theo Keeble (1988), phát triển bền vững là đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến các thế hệ tương lai. Trong khi các nước phát triển đã hướng đến kinh tế xanh, nhiều nước đang phát triển, bao gồm Việt Nam, vẫn ưu tiên tăng trưởng kinh tế. Điều này dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường gia tăng, đặc biệt tại vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, nơi đóng góp lớn vào tăng trưởng kinh tế quốc gia. Do đó, kế toán quản trị môi trường không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ luật pháp về bảo vệ môi trường mà còn mang lại nhiều lợi ích kinh tế. Nghiên cứu này nhằm khám phá mối liên hệ giữa các áp lực thể chế và việc thực hiện KTQTMT, từ đó đưa ra giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện kế toán này.

II. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

Mục tiêu chính của nghiên cứu là phân tích ảnh hưởng của các nhân tố áp lực thể chế đến việc thực hiện kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất ở miền Nam. Câu hỏi nghiên cứu được đặt ra bao gồm: (1) Mức độ ảnh hưởng trực tiếp của các nhân tố áp lực thể chế đến thực hiện KTQTMT là gì? và (2) Mức độ ảnh hưởng gián tiếp của các nhân tố áp lực thể chế đến thực hiện KTQTMT thông qua vai trò trung gian của ý định thực hiện KTQTMT. Nghiên cứu sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về tác động của áp lực cưỡng ép, áp lực quy chuẩn, và áp lực mô phỏng đến ý định thực hiện KTQTMT, từ đó ảnh hưởng đến việc thực hiện kế toán này tại các doanh nghiệp sản xuất.

III. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng. Giai đoạn đầu tiên là khảo sát tổng hợp lý thuyết và nghiên cứu có liên quan, sau đó là thảo luận với các chuyên gia để hiệu chỉnh thang đo. Giai đoạn tiếp theo sẽ thu thập dữ liệu thông qua phiếu khảo sát và phân tích bằng các phần mềm như SPSS và AMOS. Mục tiêu chính của nghiên cứu là đo lường mức độ ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp của các nhân tố áp lực thể chế đến thực hiện KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất ở miền Nam. Phương pháp này nhằm đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

IV. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc bổ sung vào cơ sở lý thuyết về các nhân tố ảnh hưởng đến việc thực hiện kế toán quản trị môi trường. Các kết quả sẽ cung cấp cái nhìn mới về tác động của áp lực thể chế đến thực hiện KTQTMT, đặc biệt là trong bối cảnh Việt Nam. Đồng thời, nghiên cứu cũng mang lại giá trị thực tiễn, giúp các bên liên quan như doanh nghiệp, nhà quản lý, và các cơ quan chức năng có những hiểu biết sâu sắc hơn về tầm quan trọng của KTQTMT trong việc phát triển bền vững. Những hàm ý từ nghiên cứu có thể được áp dụng để cải thiện thực hiện KTQTMT tại các doanh nghiệp, từ đó góp phần bảo vệ môi trường và nâng cao hiệu quả kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển bền vững ngày càng được chú trọng, kế toán quản trị môi trường (KTQTMT) trở thành công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp sản xuất kiểm soát chi phí môi trường, nâng cao hiệu quả kinh tế và phát triển bền vững. Tại vùng kinh tế trọng điểm phía Nam Việt Nam, đóng góp vào ngân sách chiếm tới 60% và tăng trưởng gấp 1,5 lần mức bình quân cả nước năm 2016, các doanh nghiệp sản xuất đang chịu áp lực lớn về môi trường khi mức ô nhiễm tại nhiều địa phương vượt tiêu chuẩn từ 4-5 lần. Trong khi đó, các nghiên cứu về KTQTMT tại Việt Nam còn hạn chế, đặc biệt là về ảnh hưởng của áp lực thể chế đến việc thực hiện KTQTMT. Nghiên cứu này nhằm mục tiêu đo lường mức độ ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp của các áp lực thể chế gồm áp lực cưỡng ép, áp lực quy chuẩn và áp lực mô phỏng đến việc thực hiện KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, trong giai đoạn từ tháng 7/2019 đến 3/2020. Kết quả nghiên cứu không chỉ bổ sung vào cơ sở lý thuyết về các nhân tố ảnh hưởng đến KTQTMT mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn để nâng cao nhận thức và thúc đẩy áp dụng KTQTMT, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế bền vững trong khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai lý thuyết nền tảng: lý thuyết thể chế và lý thuyết hành động hợp lý. Lý thuyết thể chế mới phân tích ba áp lực chính ảnh hưởng đến hành vi tổ chức: áp lực cưỡng ép (coercive pressure) từ các quy định pháp luật và các cơ quan quản lý; áp lực quy chuẩn (normative pressure) từ các chuẩn mực nghề nghiệp, giáo dục và hiệp hội chuyên môn; và áp lực mô phỏng (mimetic pressure) từ việc bắt chước các tổ chức thành công trong cùng ngành. Lý thuyết hành động hợp lý giải thích hành vi thực hiện KTQTMT được quyết định bởi ý định thực hiện, chịu ảnh hưởng bởi thái độ và chuẩn chủ quan. Trong mô hình nghiên cứu, các áp lực thể chế tác động trực tiếp và gián tiếp qua ý định thực hiện KTQTMT đến hành vi thực hiện KTQTMT.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Áp lực cưỡng ép (ALCE): sức ép từ chính phủ, cơ quan quản lý, khách hàng, nhà đầu tư và cộng đồng địa phương.
• Áp lực quy chuẩn (ALQC): yêu cầu tuân thủ các chuẩn mực nghiệp vụ, đạo đức nghề nghiệp và các hoạt động đào tạo liên quan đến môi trường.
• Áp lực mô phỏng (ALMP): sức ép bắt chước các công ty đa quốc gia, đối thủ cạnh tranh và doanh nghiệp lớn trong ngành.
• Ý định thực hiện KTQTMT (YDTH): mức độ sẵn sàng và nỗ lực của doanh nghiệp trong việc áp dụng KTQTMT.
• Thực hiện KTQTMT: hành vi áp dụng các quy trình, kỹ thuật kế toán quản trị môi trường trong doanh nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp nghiên cứu định tính và định lượng. Giai đoạn định tính gồm khảo sát chuyên gia từ các cơ quan môi trường, thuế, doanh nghiệp và học thuật để xây dựng và hiệu chỉnh thang đo các biến quan sát. Giai đoạn định lượng tiến hành khảo sát 235 doanh nghiệp sản xuất tại vùng kinh tế trọng điểm phía Nam trong khoảng thời gian từ 7/2019 đến 3/2020. Mẫu được chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cho các ngành sản xuất khác nhau.

Dữ liệu thu thập được xử lý bằng phần mềm SPSS và AMOS để kiểm định độ tin cậy (Cronbach’s Alpha), phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích nhân tố khẳng định (CFA) và mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) nhằm kiểm tra các giả thuyết nghiên cứu. Quy trình nghiên cứu gồm xây dựng bảng câu hỏi, khảo sát thử, thu thập dữ liệu chính thức, phân tích và báo cáo kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Áp lực cưỡng ép có ảnh hưởng tích cực và mạnh mẽ đến thực hiện KTQTMT: Kết quả SEM cho thấy hệ số chuẩn hóa giữa ALCE và thực hiện KTQTMT đạt 0.45 với mức ý nghĩa p < 0.01, cho thấy doanh nghiệp chịu sức ép từ các cơ quan quản lý và khách hàng có xu hướng áp dụng KTQTMT cao hơn. Khoảng 68% doanh nghiệp cho biết áp lực từ chính phủ và các quy định pháp luật là động lực chính thúc đẩy họ thực hiện KTQTMT.

2. Áp lực quy chuẩn ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp qua ý định thực hiện KTQTMT: ALQC có ảnh hưởng trực tiếp đến thực hiện KTQTMT với hệ số chuẩn hóa 0.30 (p < 0.05) và ảnh hưởng gián tiếp qua ý định thực hiện KTQTMT với hệ số 0.25 (p < 0.05). Khoảng 55% doanh nghiệp tham gia các khóa đào tạo và tuân thủ các chuẩn mực nghề nghiệp liên quan đến môi trường, từ đó nâng cao ý định áp dụng KTQTMT.

3. Áp lực mô phỏng tác động tích cực đến ý định thực hiện KTQTMT nhưng ảnh hưởng gián tiếp đến thực hiện KTQTMT: ALMP có hệ số chuẩn hóa 0.28 (p < 0.05) đến ý định thực hiện KTQTMT, qua đó gián tiếp ảnh hưởng đến hành vi thực hiện. Khoảng 60% doanh nghiệp cho biết họ học hỏi và bắt chước các mô hình thành công từ các doanh nghiệp lớn và đa quốc gia trong ngành.

4. Ý định thực hiện KTQTMT là nhân tố trung gian quan trọng: Ý định thực hiện KTQTMT có ảnh hưởng tích cực mạnh mẽ đến thực hiện KTQTMT với hệ số chuẩn hóa 0.52 (p < 0.01), khẳng định vai trò quyết định của ý định trong việc chuyển đổi áp lực thể chế thành hành vi thực tế.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với lý thuyết thể chế mới và lý thuyết hành động hợp lý, đồng thời tương đồng với các nghiên cứu quốc tế và trong nước về vai trò của áp lực thể chế trong thúc đẩy KTQTMT. Áp lực cưỡng ép từ chính phủ và các cơ quan quản lý được xác định là nhân tố quan trọng nhất, phản ánh thực trạng các doanh nghiệp sản xuất tại vùng kinh tế trọng điểm phía Nam đang chịu sự giám sát chặt chẽ về môi trường. Áp lực quy chuẩn và mô phỏng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ý định thực hiện KTQTMT, qua đó ảnh hưởng đến hành vi thực tế.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện mức độ ảnh hưởng của từng áp lực và ý định đến thực hiện KTQTMT, cũng như bảng hệ số chuẩn hóa các mối quan hệ trong mô hình SEM. So sánh với các nghiên cứu trước cho thấy sự nhất quán trong vai trò của áp lực cưỡng ép, tuy nhiên sự khác biệt về ảnh hưởng của áp lực quy chuẩn và mô phỏng phản ánh đặc thù văn hóa và môi trường kinh doanh tại Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường chính sách và quy định pháp luật về môi trường: Các cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện và thực thi nghiêm ngặt các quy định về bảo vệ môi trường, nhằm gia tăng áp lực cưỡng ép thúc đẩy doanh nghiệp thực hiện KTQTMT. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể: Bộ Tài nguyên và Môi trường, các sở ban ngành địa phương.

2. Phát triển các chương trình đào tạo và nâng cao nhận thức nghề nghiệp: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về KTQTMT cho kế toán viên, nhà quản lý và cán bộ môi trường trong doanh nghiệp nhằm tăng áp lực quy chuẩn và nâng cao ý định thực hiện. Thời gian: liên tục hàng năm; Chủ thể: các trường đại học, hiệp hội kế toán, tổ chức đào tạo chuyên ngành.

3. Khuyến khích mô hình học tập và chia sẻ kinh nghiệm giữa các doanh nghiệp: Tạo diễn đàn, hội thảo để doanh nghiệp lớn, đa quốc gia chia sẻ mô hình KTQTMT thành công, từ đó thúc đẩy áp lực mô phỏng tích cực trong cộng đồng doanh nghiệp. Thời gian: 6-12 tháng; Chủ thể: Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, các hiệp hội ngành nghề.

4. Xây dựng hệ thống hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho doanh nghiệp nhỏ và vừa: Cung cấp hỗ trợ về công nghệ, tư vấn và nguồn vốn ưu đãi để doanh nghiệp dễ dàng áp dụng KTQTMT, giảm chi phí và rủi ro môi trường. Thời gian: 2-3 năm; Chủ thể: các tổ chức tài chính, ngân hàng, cơ quan quản lý nhà nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý doanh nghiệp sản xuất: Nâng cao nhận thức và hiểu biết về các áp lực thể chế ảnh hưởng đến KTQTMT, từ đó xây dựng chiến lược quản lý môi trường hiệu quả.

2. Chuyên gia kế toán và kiểm toán: Áp dụng các kiến thức về KTQTMT và các nhân tố ảnh hưởng để tư vấn, hỗ trợ doanh nghiệp trong việc thực hiện kế toán quản trị môi trường.

3. Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và kinh tế: Sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế chính sách, quy định và chương trình hỗ trợ phù hợp nhằm thúc đẩy thực hiện KTQTMT trong doanh nghiệp.

4. Nhà nghiên cứu và học viên ngành kế toán, quản trị kinh doanh: Tham khảo mô hình nghiên cứu, phương pháp luận và kết quả để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về KTQTMT và áp lực thể chế trong bối cảnh Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. KTQTMT là gì và tại sao nó quan trọng với doanh nghiệp sản xuất?
   KTQTMT là hệ thống thông tin nội bộ cung cấp dữ liệu tài chính và phi tài chính liên quan đến môi trường nhằm hỗ trợ quản lý chi phí và hiệu quả môi trường. Nó giúp doanh nghiệp kiểm soát chi phí môi trường, tuân thủ pháp luật và phát triển bền vững.

2. Áp lực thể chế gồm những yếu tố nào ảnh hưởng đến KTQTMT?
   Ba áp lực chính là áp lực cưỡng ép từ pháp luật và cơ quan quản lý, áp lực quy chuẩn từ chuẩn mực nghề nghiệp và giáo dục, và áp lực mô phỏng từ việc bắt chước các doanh nghiệp thành công trong ngành.

3. Ý định thực hiện KTQTMT có vai trò gì trong việc áp dụng thực tế?
   Ý định thực hiện là mức độ sẵn sàng và nỗ lực của doanh nghiệp trong việc áp dụng KTQTMT, đóng vai trò trung gian quan trọng chuyển đổi các áp lực thể chế thành hành vi thực tế.

4. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để đánh giá ảnh hưởng của áp lực thể chế?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp nghiên cứu định tính để xây dựng thang đo và nghiên cứu định lượng với phân tích SEM để kiểm định các giả thuyết về ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp.

5. Làm thế nào doanh nghiệp có thể tăng cường thực hiện KTQTMT?
   Doanh nghiệp cần nâng cao nhận thức về các áp lực thể chế, tham gia các khóa đào tạo, học hỏi mô hình thành công từ các doanh nghiệp khác và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật về môi trường.

Kết luận

• Nghiên cứu xác định rõ vai trò quan trọng của áp lực cưỡng ép, quy chuẩn và mô phỏng trong việc thúc đẩy thực hiện KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.
• Ý định thực hiện KTQTMT đóng vai trò trung gian quan trọng giữa áp lực thể chế và hành vi thực hiện.
• Kết quả nghiên cứu bổ sung vào cơ sở lý thuyết và cung cấp bằng chứng thực tiễn trong bối cảnh Việt Nam, góp phần lấp đầy khoảng trống nghiên cứu về KTQTMT.
• Đề xuất các giải pháp chính sách, đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện KTQTMT trong doanh nghiệp.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các chương trình đào tạo, hoàn thiện chính sách pháp luật và nghiên cứu mở rộng trên các vùng kinh tế khác.

Hành động ngay hôm nay: Các nhà quản lý và chuyên gia kế toán nên áp dụng các kiến thức và giải pháp từ nghiên cứu để nâng cao hiệu quả quản trị môi trường, góp phần phát triển bền vững doanh nghiệp và cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu Chƣơng 1: Giới thiệu Chƣơng 2: Cơ sở lý thuyết Chƣơng 3: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Chƣơng 5: Kết luận và một số hàm ý Kết luận 6 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƢỚC Chương này cung cấp tổng quan chung về KTQTMT. Thảo luận về định nghĩa KTQTMT, các loại thông tin của KTQTMT, nội dung của KTQTMT. Tiếp theo chương 2 trình bày lý thuyết thể chế, lý thuyết hành động hợp lý và các nhân tố tiềm ẩn có thể ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT. Tổng quan về các nghiên cứu trước và mô hình nghiên cứu đề nghị của đề tài cũng được thảo luận trong chương này.1 KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƢỜNG 2.1 Định nghĩa Kế toán quản trị môi trƣờng Theo Birkin (1996), KTQTMT là một sự phát triển tiếp theo của KTQT.

Jasch (2006) cũng giải thích rằng KTQTMT, như một hệ thống thông tin nội bộ, không tách ra khỏi KTQT; tuy nhiên KTQTMT tập trung vào dòng chảy của vật liệu, và tính chất cân bằng của dòng luân chuyển vật chất. Liên đoàn Kế toán quốc tế (IFAC, 2005, tr.19), định nghĩa KTQTMT là ―quá trình quản lý HQKT và HQMT thông qua sự phát triển và ứng dụng hệ thống kế toán (HTKT) nội bộ phù hợp với các vấn đề MT. Trong khi KTMT trong DN nói chung có thể bao gồm cả KTTC và kiểm toán MT, KTQTMT chỉ liên quan đến CP theo chu kỳ sống, KTCP toàn bộ, đánh giá lợi ích và CP, và lập kế hoạch chiến lược cho quản lý MT". Một định nghĩa toàn diện được đề xuất bởi UNDSD (2001, tr.8), ―KTQTMT là kỹ thuật xác định, thu thập, phân tích các TTMT trong đó sử dụng cả hai loại thước đo về giá trị và hiện vật cho việc ra quyết định.

Mục đích của việc sử dụng thông tin KTQTMT là đáp ứng cho các phân tích nội bộ của tổ chức và cho việc ra quyết định‖. Quá trình xử lý thông tin của KTQTMT phục vụ cho việc ra quyết định sử dụng thước đo hiện vật (phản ánh dòng luân chuyển tiêu thụ và thải bỏ lượng nguyên liệu, năng lượng, nước) và thước đo giá trị (phản ánh CP phát sinh, doanh thu, TN, CP tiết kiệm được) liên quan đến các hoạt động có khả năng ảnh hưởng và tác động đến MT. Ngoài ra, còn có nhiều định nghĩa về KTQTMT.1 dưới đây trình bày một số định nghĩa về KTQTMT được sử dụng nhiều trong các nghiên cứu trước.1 Danh mục các định nghĩa Kế toán quản trị môi trƣờng Bartolomeo và ―KTQTMT là việc ghi chép, phân tích và sử dụng thông tin tài cộng sự (2000, chính và phi tài chính để lồng ghép các chính sách kinh tế và tr.37) MT của công ty, nhằm phát triển KD bền vững‖. ―KTQTMT là phương pháp xác định, đo lường toàn bộ CPMT của các quy trình sản xuất hiện tại, cũng như đo lường CP, lợi UNDSD (2001, ích của quá trình ngăn ngừa ô nhiễm hoặc đo lường CP, lợi ích tr.8) của quy trình sản xuất sạch hơn và tích hợp các CP, lợi ích này vào việc ra quyết định KD‖.

―KTQTMT là một phương pháp tổng hợp nhằm thực hiện việc Jasch (2003, chuyển đổi dữ liệu từ KTTC sang KTCP và cân bằng dòng luân tr.668) chuyển nguyên vật liệu để tăng hiệu quả nguồn tài nguyên, giảm tác động và rủi ro MT cũng như giảm CP BVMT‖. Bouma và ―KTQTMT được xem như là một bộ phận nhỏ của KTMT đề Correlje (2003, cập đến HTKT nội bộ và các kỹ thuật cung cấp cho nhà quản trị tr.259) các thông tin tài chính và phi tài chính về tổ chức và MT‖ ―KTQTMT là quá trình quản lý HQKT và HQMT thông qua sự IFAC (2005, phát triển và ứng dụng HTKT nội bộ phù hợp với các vấn đề tr. ―KTQTMT là một trong những công cụ hiệu quả hỗ trợ thực Staniskis và hiện các sáng kiến đổi mới, hỗ trợ thực hiện hệ thống QLMT, Stasiskiene giúp xây dựng các TTMT cho DN và lựa chọn các chỉ tiêu về (2006, tr.1253) hiệu quả HĐMT‖. Nguồn: Tự tổng hợp Dù có một số khác biệt trong các định nghĩa KTQTMT về phạm vi áp dụng, nhưng hầu hết các định nghĩa đều giải thích rằng KTQTMT là một hệ thống thông tin nội bộ, bổ sung cho KTQT, nhằm cung cấp thông tin cho các nhà quản trị trong doanh nghiệp.

8 Định nghĩa do Bennett và James (1998) đã được lựa chọn cho các mục đích của nghiên cứu này. Theo đó, ―KTQTMT là một hệ thống thông tin nội bộ, cung cấp thông tin tiền tệ và phi tiền tệ để cải tiến và đánh giá HQKT và MT của một DN‖. Định nghĩa này làm nổi bật tầm quan trọng của thông tin được tạo ra bởi KTQTMT nhằm nâng cao HQKT và HQMT trong một tổ chức. Một tính năng quan trọng của KTQTMT là tập trung vào quản lý thông tin về giá trị và hiện vật trong quá trình ra quyết định ở một số lĩnh vực, như: cải thiện HQKT và MT, thẩm định dự án đầu tư, xây dựng các dự án sản xuất sạch nhằm đạt được sự phát triển bền vững về kinh tế và MT của các tổ chức (UNDSD, 2001; Jasch, 2006; Sendroiu và cộng sự, 2006).

Chi tiết về hai loại thông tin KTQTMT sẽ được thảo luận trong mục 2.2 Đối tƣợng của Kế toán quản trị môi trƣờng KTQTMT cung cấp TTMT theo yêu cầu của nhà quản trị trong nội bộ đơn vị, nên thông tin không nhất thiết phải tuân thủ các nguyên tắc, chuẩn mực KT. Theo IFAC (2005, tr.1), ―KTQTMT liên quan đến CP theo chu kỳ sống, KTCP toàn bộ, đánh giá lợi ích và CP, và lập kế hoạch chiến lược cho quản lý MT". Do đó, các TTMT phục vụ cho quản trị nội bộ bao gồm: Thông tin tiền tệ, hiện vật về dòng luân chuyển của vật liệu, năng lượng, nước cũng như thông tin về CP, TN môi trường và CPMT tiết kiệm được. Như vậy, theo IFAC (2005) đối tượng của KTQTMT bao gồm: - Kế toán CPMT - Kế toán doanh thu và các khoản thu nhập môi trường - Kế toán đánh giá hiệu quả các nguồn lực 2.3 Các loại thông tin của Kế toán quản trị môi trƣờng Thực hiện và áp dụng KTQTMT trong một tổ chức phải bao gồm KT theo thước đo tiền tệ (thông tin tài chính hoặc thông tin tiền tệ) và KT theo thước đo hiện vật (thông tin phi tiền tệ) về sử dụng vật liệu, giờ lao động cũng như phương pháp xác định CPMT.

Phần tiếp theo sẽ thảo luận về hai loại thông tin tiền tệ và phi tiền tệ liên quan đến KTQTMT.1 Thông tin phi tiền tệ TTMT phi tiền tệ là các thông tin về hao phí nguyên vật liệu, năng lượng, nước,… các tài nguyên thiên nhiên, được biểu hiện bằng thước đo hiện vật (kg, m3, kwh, tấn, .) mà DN đã sử dụng cho các hoạt động kinh tế và các lượng nguyên vật liệu, năng lượng hao phí để BVMT. KTQTMT theo thước đo hiện vật (phi tiền tệ) là một công cụ phản ánh tất cả dòng vật liệu và năng lượng trong quá khứ, hiện tại và tương lai của tổ chức có tác động lên hệ sinh thái, được trình bày dưới dạng thước đo hiện vật (ví dụ đo lường điện năng sử dụng bằng số kWh, đo lường lượng nước sử dụng bằng m3). Theo IFAC (2005), KTQTMT tập trung đặc biệt vào các thông tin phi tiền tệ, bao gồm các thông tin liên quan đến vật liệu, năng lượng, nước, chất thải và khí thải vì các tác động đến MT gây ra bởi tổ chức có liên quan trực tiếp đến việc sử dụng nguyên liệu và lượng chất thải, khí thải, xả thải ra MT. Thật vậy, các tổ chức đều cần các nguồn lực như vật liệu, năng lượng và nước để hỗ trợ cho hoạt động.

Để quản lý hiệu quả các tác động MT, các tổ chức phải theo dõi và giảm thiểu lượng vật liệu, năng lượng, nước được sử dụng và lượng chất thải được tạo ra. Các thông tin hiện vật liên quan đến KTQTMT, có thể giúp một tổ chức theo dõi và kiểm soát tất cả các nguồn lực được sử dụng trong hoạt động của mình, để đảm bảo rằng các nguồn tài nguyên đó đều được đưa vào hạch toán (UNDSD, 2000; IFAC, 2005). Bên cạnh đó, những thông tin này có thể được sử dụng để tạo ra các chỉ tiêu về hiệu quả HĐMT nhằm quản lý hiệu quả HĐMT của các tổ chức (Chang, 2007). Do đó, thông tin hiện vật của KTQTMT là cần thiết để đánh giá các khoản CP liên quan đến MT, giúp tổ chức thực hiện phân tích CP đầy đủ và báo cáo hiệu quả HĐMT.2 Thông tin Tiền tệ TTMT tiền tệ của KTQTMT là các thông tin liên quan đến biểu hiện bằng tiền của các hao phí về nguyên vật liệu, năng lượng, nước,… các tài nguyên thiên nhiên mà DN đã sử dụng cho các hoạt động kinh tế và tất cả các loại CP khác liên quan đến việc BVMT.

Chi phí BVMT phát sinh qua những nỗ lực kiểm soát MT và ngăn ngừa các thiệt hại có thể xảy khi phát sinh chất thải và khí thải, ví dụ, CP vệ sinh MT, CP xử lý chất thải và khí thải (UNDSD, 2000). 10 KTQTMT theo thước đo tiền tệ là một bước mở rộng việc áp dụng KTQT truyền thống cho các vấn đề về MT trong hoạt động của DN dưới dạng tiền tệ (ví dụ CP cho việc tuân thủ các quy định của pháp luật về MT, đầu tư cho BVMT, phòng chống ô nhiễm). Theo IFAC (2005), CPMT trong hệ thống KTQTMT bao gồm CP BVMT và các CP tài chính cần thiết khác để quản lý hiệu quả HĐMT của một tổ chức. Ví dụ, CP mua nguyên vật liệu, năng lượng và nước đã được sử dụng hoặc CP xử lý chất thải trước khi xả thải ra MT.

Các tổ chức cần thông tin về CPMT để đánh giá đầy đủ các khía cạnh tài chính cho QLMT liên quan đến việc sử dụng các nguồn tài nguyên và tạo ra chất thải. Thông tin KTQTMT tiền tệ đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp dữ liệu cần thiết về các dòng luân chuyển nguyên vật liệu và CP liên quan đến tất cả các nguồn tài nguyên thiên nhiên đã sử dụng cũng như đã xả thải ra MT. Như vậy, các thông tin tiền tệ và phi tiền tệ của KTQTMT liên quan đến nhiều khoản mục thông tin. Một tổ chức có thể sử dụng cả thông tin KTQTMT tiền tệ và phi tiền tệ để xác định CPMT và quản lý hiệu quả HĐMT của tổ chức.4 Nội dung kế toán quản trị môi trƣờng Nội dung công tác KTQTMT trong DN được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau.