Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT CỦA ÁP DỤNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM TÌNH DỤC TRẺ EM 1. Những vấn đề lý luận về áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội xâm phạm tình dục trẻ em 1. Khái niệm đặc điểm và nội dung của áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội xâm phạm tình dục trẻ em Có nhiều nghiên cứu về khái niệm “trẻ em” nhưng trong PLHS Việt Nam, “Trẻ em là người chưa đủ 16 tuổi và mọi hành vi xâm phạm quyền tự do, đến nhu cầu phát triển tự nhiên của trẻ em về quan hệ tính giao, xâm phạm đến thân thể, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm của trẻ em là “xâm hại tình dục trẻ em” [45]. Do đó, khi có các hành vi xâm hại tình dục trẻ em, thì sẽ đặt ra vấn đề áp dụng pháp luật mang tính tổ chức quyền lực Nhà nước đối với người thực hiện chúng.
Cụ thể, Nhà nước thông qua các Cơ quan Nhà nước có thẩm quyền để điều tra, truy tố, xét xử và đối chiếu với quy định của pháp luật hình sự để quy kết trách nhiệm hình sự đối với người đã thực hiện hành vi phạm tội và buộc họ phải chấp hành không phụ thuộc vào ý thức của họ. Trong ngôn ngữ khoa học pháp lý hình sự, có quan điểm cho rằng, nội dung của áp dụng pháp luật hình sự nhìn chung là “Toàn bộ những việc làm, những hoạt động, những phương thức nhằm thực hiện những yêu cầu đặt ra trong pháp luật hình sự trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội” [34, tr. Trong nội hàm của quan điểm này, thì áp dụng pháp luật hình sự bao gồm cả việc cụ thể hóa pháp luật hình sự bằng những văn bản có tính hướng dẫn thi hành chi tiết như: Nghị định của Chính phủ; Thông tư liên tịch của các cơ quan chức năng trong tố tụng hình sự; hướng dẫn của Hội đồng thẩm phán 8 Tòa án nhân dân Tối cao… Có thể nói đây là quan điểm phản ánh tương đối rộng nội dung của việc áp dụng hình sự của nước ta hiện nay. Như vậy, có thể lý luận chung nhất về áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội XPTDTE, là hoạt động mang tính tổ chức quyền lực Nhà nước, được thực hiện bởi Cơ quan Nhà nước có thẩm quyền (CQĐT, VKS, TA) nhằm vận dụng các quy định của pháp luật hình sự để giải quyết các vấn đề liên quan đến trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội XPTDTE và được thực hiện theo một trình tự đặc biệt do pháp luật tố tụng hình sự quy định.
Xuất phát từ khái niệm trên, có thể rút ra các đặc điểm cơ bản nhất của áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội XPTDTE, đó là: - Thứ nhất, áp dụng PLHS đối với các tội XPTDTE là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước, đúng quy định pháp luật và phù hợp với các chủ trương, chính sách pháp luật khác của Nhà nước. Bởi vì, các hoạt động này do chủ thể có thẩm quyền tiến hành trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn được Nhà nước giao. Cụ thể, do các cơ quan tiến hành tố tụng (CQĐT, VKS, TA) tiến hành, thực hiện các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử. Trong một số trường hợp cụ thể, hoạt động áp dụng PLHS đối với các tội XPTDTE không phụ thuộc vào ý chí của chủ thể bị áp dụng pháp luật hình sự mà có thể được tiến hành theo ý chí đơn phương của chủ thể áp dụng.
Ví dụ: mọi hành vi giao cấu với người dưới 13 tuổi đều phạm vào tội hiếp dâm trẻ em (Điều 142 BLHS năm 2015, trước đây là Điều 112 BLHS năm 1999) [15, tr 108; 16, tr 91]. Đặc điểm này còn cho thấy, áp dụng PLHS có tính chất bắt buộc đối với chủ thể bị áp dụng và chủ thể có liên quan khác. - Thứ hai, áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội XPTDTE, là hoạt động phải được tuân thủ nghiêm ngặt theo những hình thức và thủ tục chặt chẽ. Cụ thể là các cơ quan tiến hành tố tụng phải tuân thủ đầy đủ những quy định về trình tự, thủ tục, thẩm quyền đã được pháp luật TTHS quy định.
9 - Thứ ba, áp dụng PLHS đối với các tội XPTDTE là hoạt động điều chỉnh mang tính chất cá biệt, cụ thể đối với những quan hệ xã hội nhất định khi có sự kiện phạm tội trong lĩnh vực xâm hại tình dục trẻ em xảy ra. - Thứ tư, áp dụng PLHS đòi hỏi tính sáng tạo trong phạm vi quy định của pháp luật. Gắn liền với đặc điểm thứ ba, áp dụng PLHS đối với các tội XPTDTE là áp dụng đối với từng tội phạm riêng biệt. Do đó, người áp dụng PLHS phải có kiến thức, kinh nghiệm, trách nhiệm cao để có thể vận dụng đúng các quy định của pháp luật tương ứng để định tội danh và áp dụng TNHS đối với từng tội phạm cụ thể.
Nội dung của áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội xâm phạm tình dục trẻ em Trên cơ sở khoa học pháp lý hình sự, có thể hiểu nội dung của áp dụng PLHS đối với các tội XPTDTE là những hoạt động nhằm cụ thể hóa, vật chất hóa những quy định của pháp luật hình sự về các hành vi xâm hại tình dục trẻ em đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự. Có thể nói một cách khái quát và đơn giản nhất là pháp luật hình sự quy định về hành vi xâm hại tình dục trẻ em như thế nào thì việc áp dụng PLHS sẽ cá biệt hóa những quy định đó bằng những tội danh cụ thể và đối với chủ thể cụ thể. Nhìn chung, về mặt lý luận và thực tiễn và với bản chất vốn có của nó, thì nội dung của áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội XPTDTE đặt ra là giải quyết hai vấn đề: tội phạm và hình phạt. Hai vấn đề này khi được chuyển hóa vào thực tế áp dụng pháp luật hình sự đối với nhóm hành vi này, chính là định tội danh cho từng trường hợp xâm hại tình dục trẻ em cụ thể và quyết định hình phạt tương xứng đối với các tội phạm này.
Đây chính là 02 nội dung cơ bản của áp dụng PLHS đối với tội phạm nói chung, đối với các tội XPTDTE nói riêng. Ngoài ra, áp dụng PLHS còn bao hàm cả việc miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, giảm mức hình phạt đã tuyên.Trong khuôn khổ của một luận văn thạc sỹ luật học, tác 10 giả luận văn chỉ tập trung nghiên cứu 02 (hai) nội dung cơ bản của áp dụng PLHS đối với các tội nói trên là định tội danh và quyết định hình phạt. - Định tội danh là một trong những nội dung cơ bản của áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội XPTDTE. Đây là việc chủ thể áp dụng pháp luật (CQĐT, VKS, TA) “xác định hành vi nguy hiểm cho xã hội đã thực hiện có phù hợp với mô hình pháp lý, tức cấu thành tội phạm của một tội nào đó” [35; 46, tr 10] trong các tội XPTDTE hay không.
Trách nhiệm xác định có tội hay không có tội là hoạt động của Tòa án nhưng không có nghĩa định tội danh chỉ diễn ra trong giai đoạn xét xử, việc định tội danh đúng trong quá trình điều tra và truy tố sẽ giúp việc xét xử được chính xác và giản đơn, nhanh chóng hơn. Vì vậy, định tội danh là hoạt động diễn ra trong tất cả các giai đoạn của tố tụng hình sự. Định tội danh các tội XPTDTE có bản chất pháp lý là quá trình chuyển hóa nội dung quy định tội phạm của BLHS bằng cách xác nhận sự đồng nhất, đầy đủ và chính xác giữa hành vi xâm phạm tình dục trẻ em cụ thể đã được thực hiện trong thực tế với các dấu hiệu của một CTTP cụ thể tương ứng được quy định trong Phần các tội phạm của BLHS và trong những trường hợp cần thiết phải xác định sự phù hợp với các quy định trong Phần chung của BLHS. Nói cách khác định tội danh là một hoạt động thực tiễn, tức áp dụng PLHS.
- Quyết định hình phạt đối với các tội XPTDTE là một giai đoạn quan trọng trong hoạt động áp dụng pháp luật đối với các tội XPTDTE do Tòa án thực hiện. Đây là việc Tòa án lựa chọn loại hình phạt và mức hình phạt cụ thể được quy định trong các Điều luật cụ thể đối với các tội XPTDTE trong BLHS, tương ứng với một tội phạm cụ thể đối với người phạm tội đã thực hiện trong thực tế và thể hiện trong bản án. Quyết định hình phạt đối với các tội XPTDTE cũng là việc chuyển hóa nội dung quy định của PLHS về hình phạt vào việc xét xử những vụ án xâm 11 hại tình dục trẻ em nên cơ sở pháp lý của hoạt động này là BLHS, chỉ có BLHS mới có quy định về tội phạm và hình phạt. Tuy nhiên, trong thực tế xét xử, nhiều lúc các Cơ quan tiến hành tố tụng cũng phải vận dụng các văn bản hướng dẫn của các cơ quan có thẩm quyền liên quan đến vấn đề quyết định hình phạt cũng như liên quan đến định tội danh nhằm hướng dẫn việc áp dụng những quy định về tội phạm và hình phạt của BLHS cho phù hợp với mục đích đấu tranh phòng ngừa tội phạm ở những giai đoạn cụ thể nhất định.
Như vậy, định tội danh và quyết định hình phạt là hai nội dung cơ bản nhất của áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội XPTDTE, đây là hoạt động của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền (của các cơ quan tiến hành tố tụng bao gồm CQĐT, VKS, TA), để chuyển hóa những vấn đề quy định về tội phạm, hình phạt và những quy định liên quan của BLHS về các hành vi xâm hại tình dục trẻ em thành những quyền và nghĩa vụ cụ thể của các chủ thể là đối tượng bị áp dụng PLHS. Bản chất pháp lý của nó là áp dụng những quy định về tội phạm và hình phạt của BLHS để định tính một hành vi xâm hại tình dục trẻ em là nguy hiểm cho xã hội đã xảy ra trên thực tế có CTTP hay không và định lượng trách nhiệm pháp lý đối với người thực hiện tội phạm. Qua các phân tích trên cho thấy, định tội danh và quyết định hình phạt đối với các tội phạm nói chung, định tội danh và quyết định hình phạt đối với các tội XPTDTE nói riêng, có bản chất là hoạt động áp dụng pháp luật và luật được áp dụng ở đây là luật nội dung- luật hình sự.