Luận văn thạc sĩ kinh tế các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng nguyên tắc thận trọng trong kế toán của công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán bằng chứng thực nghiệm tại việt nam

Nghiên cứu ảnh hưởng đến việc áp dụng nguyên tắc thận trọng kế toán tại công ty niêm yết Việt Nam. Luận văn Thạc sĩ Kinh tế, bằng chứng thực nghiệm.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Oanh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Xuân Hưng
• Trường học: Trường Đại học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng nguyên tắc thận trọng trong kế toán của công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán – bằng chứng thực nghiệm tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nguyên tắc thận trọng trong kế toán

Nguyên tắc thận trọng trong kế toán là một trong những nguyên tắc cơ bản, ảnh hưởng trực tiếp đến việc ghi nhận và đánh giá tài sản, nợ phải trả, cũng như doanh thu và chi phí trong báo cáo tài chính. Theo chuẩn mực kế toán Việt Nam, nguyên tắc này yêu cầu lập các khoản dự phòng hợp lý, không đánh giá cao hơn giá trị thực tế của tài sản và thu nhập, đồng thời không đánh giá thấp hơn giá trị của nợ phải trả và chi phí. Nghiên cứu của Basu (1997) chỉ ra rằng nguyên tắc thận trọng đã có ảnh hưởng sâu sắc đến thực hành kế toán trong suốt hơn năm thế kỷ. Mặc dù có nhiều ý kiến trái chiều xung quanh việc áp dụng nguyên tắc này, các nghiên cứu gần đây vẫn khẳng định vai trò của nó trong việc bảo vệ lợi ích của cổ đông và chủ nợ.

1.1 Định nghĩa và vai trò của nguyên tắc thận trọng

Nguyên tắc thận trọng được định nghĩa là việc ghi nhận các khoản mục tài chính một cách cẩn trọng, nhằm giảm thiểu rủi ro trong việc báo cáo tài chính. Điều này có nghĩa là doanh thu chỉ được ghi nhận khi có bằng chứng chắc chắn, trong khi chi phí phải được ghi nhận ngay khi có khả năng phát sinh. Nguyên tắc này có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính minh bạch và chính xác của báo cáo tài chính, đồng thời góp phần nâng cao độ tin cậy của thông tin tài chính cho các nhà đầu tư và chủ nợ.

II. Các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng nguyên tắc thận trọng

Nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều nhân tố có thể ảnh hưởng đến việc áp dụng nguyên tắc thận trọng trong kế toán của các công ty niêm yết tại Việt Nam. Các nhân tố này bao gồm quy định kế toán, quản lý rủi ro, và các yếu tố bên ngoài như môi trường kinh doanh và chính sách tài chính. Đặc biệt, nghiên cứu cho thấy rằng quy định kế toán chặt chẽ và minh bạch có thể thúc đẩy việc áp dụng nguyên tắc thận trọng. Đồng thời, các công ty có chiến lược quản lý rủi ro tốt sẽ có xu hướng áp dụng nguyên tắc này một cách hiệu quả hơn, từ đó cải thiện chất lượng báo cáo tài chính.

2.1 Ảnh hưởng của quy định kế toán

Quy định kế toán đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng các công ty áp dụng nguyên tắc thận trọng. Các chuẩn mực kế toán quốc tế và trong nước yêu cầu các công ty niêm yết phải tuân thủ các quy định nhất định về việc ghi nhận và đánh giá tài sản, nợ phải trả. Những quy định này không chỉ giúp đảm bảo tính minh bạch trong báo cáo tài chính mà còn thúc đẩy các công ty thực hiện các phương pháp kế toán cẩn trọng hơn, từ đó bảo vệ lợi ích của cổ đông và các bên liên quan.

2.2 Tác động của quản lý rủi ro

Quản lý rủi ro là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến việc áp dụng nguyên tắc thận trọng trong kế toán. Các công ty có hệ thống quản lý rủi ro hiệu quả thường có xu hướng thực hiện nguyên tắc này một cách nghiêm túc hơn. Việc đánh giá và xử lý các rủi ro tiềm ẩn giúp các công ty duy trì tính ổn định trong hoạt động kinh doanh, đồng thời cải thiện độ tin cậy của thông tin tài chính. Nghiên cứu cho thấy rằng những công ty chú trọng đến quản lý rủi ro thường có tỷ lệ áp dụng nguyên tắc thận trọng cao hơn.

III. Thực trạng áp dụng nguyên tắc thận trọng tại các công ty niêm yết

Thực trạng áp dụng nguyên tắc thận trọng trong kế toán của các công ty niêm yết tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều công ty vẫn còn lúng túng trong việc thực hiện nguyên tắc này. Mặc dù có những quy định rõ ràng từ các cơ quan quản lý, nhưng vẫn còn tồn tại sự không đồng nhất trong cách áp dụng. Nhiều công ty vẫn chưa thực sự chú trọng đến việc lập các khoản dự phòng hợp lý, dẫn đến việc báo cáo tài chính không phản ánh đúng giá trị thực tế của doanh nghiệp. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của công ty mà còn gây ra rủi ro cho các nhà đầu tư.

3.1 Đánh giá thực trạng

Đánh giá thực trạng cho thấy rằng mặc dù có sự tiến bộ trong việc áp dụng nguyên tắc thận trọng, nhưng vẫn còn nhiều công ty chưa thực hiện đầy đủ. Một số công ty vẫn ghi nhận doanh thu quá sớm hoặc không lập dự phòng cho các khoản nợ xấu. Điều này không chỉ làm giảm tính chính xác của báo cáo tài chính mà còn có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng trong quản lý tài chính của công ty.

3.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến thực trạng

Các yếu tố ảnh hưởng đến thực trạng áp dụng nguyên tắc thận trọng bao gồm sự phức tạp trong quy định kế toán, sự thiếu hụt nguồn lực và kiến thức trong đội ngũ nhân viên kế toán. Nhiều công ty còn gặp khó khăn trong việc cập nhật các quy định mới, dẫn đến việc áp dụng nguyên tắc thận trọng không đồng nhất. Hơn nữa, sự thiếu hụt thông tin và minh bạch trong hoạt động kinh doanh cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến việc áp dụng nguyên tắc này chưa hiệu quả.

IV. Kiến nghị nâng cao hiệu quả áp dụng nguyên tắc thận trọng

Để nâng cao hiệu quả áp dụng nguyên tắc thận trọng trong kế toán của các công ty niêm yết tại Việt Nam, cần có một số kiến nghị quan trọng. Đầu tiên, các công ty cần tăng cường đào tạo cho nhân viên kế toán về quy định và thực hành kế toán thận trọng. Thứ hai, các cơ quan quản lý cần xem xét và điều chỉnh các quy định kế toán để tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng nguyên tắc này. Cuối cùng, việc tăng cường tính minh bạch trong hoạt động kinh doanh cũng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng nguyên tắc thận trọng.

4.1 Đào tạo và nâng cao nhận thức

Cần tổ chức các chương trình đào tạo cho nhân viên kế toán về nguyên tắc thận trọng và cách áp dụng trong thực tiễn. Điều này không chỉ giúp nâng cao nhận thức mà còn trang bị cho nhân viên các kỹ năng cần thiết để thực hiện tốt nguyên tắc này. Việc nâng cao nhận thức sẽ giúp các công ty giảm thiểu rủi ro trong báo cáo tài chính và tăng cường độ tin cậy của thông tin tài chính.

4.2 Điều chỉnh quy định kế toán

Các cơ quan quản lý cần xem xét điều chỉnh các quy định kế toán để phù hợp hơn với thực tiễn hoạt động của các công ty niêm yết tại Việt Nam. Việc đơn giản hóa các quy định sẽ giúp các công ty dễ dàng áp dụng nguyên tắc thận trọng hơn, từ đó nâng cao chất lượng báo cáo tài chính. Hơn nữa, cần thiết lập các cơ chế giám sát hiệu quả để đảm bảo các công ty thực hiện đúng các quy định này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY CÓ LIÊN QUAN VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC ÁP DỤNG NGUYÊN TẮC THẬN TRỌNG TRONG KẾ TOÁN Trong chương này, tác giả tiến hành tổng quan các công trình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam về các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng nguyên tắc thận trọng. Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra khe hổng nghiên cứu của luận văn. Như vậy, nội dung của chương này bao gồm: - Tổng quan các nghiên cứu trước đây về các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng nguyên tắc thận trọng; - Khe hổng nghiên cứu của luận văn.

Tổng quan các nghiên cứu trước đây giải thích việc áp dụng nguyên tắc thận trọng 1. Nghiên cứu tại Việt Nam Đến thời điểm thực hiện luận văn, tác giả chỉ tổng hợp được hai bài nghiên cứu khoa học về nguyên tắc thận trọng tại Việt Nam. Cụ thể là nghiên cứu của Nguyễn Thục Anh (2016) trong bài viết “Thận trọng - Cách nhìn mới từ Chuẩn mực Kế toán quốc tế” và nghiên cứu của Lê Vũ Trường (2016) trong bài viết “Áp dụng IFRS ở Việt Nam – Cơ hội và Thách thức”. Nguyễn Thục Anh (2016) trong bài viết “Thận trọng - Cách nhìn mới từ Chuẩn mực Kế toán quốc tế” làm rõ sự thay đổi về khái niệm thận trọng trong quy định của Hội đồng CMKT quốc tế cũng như phân tích tác động của nó trong quá trình cân nhắc xây dựng hệ thống CMKT Việt Nam phù hợp với CMKT quốc tế.

Theo đó, ông cho rằng do kết quả áp dụng nguyên tắc Thận trọng (bất cân xứng) mà các quy định về kế toán hiện nay đang ghi nhận tài sản và thu nhập chậm hơn ghi nhận nợ phải trả và chi phí. Cách ghi nhận này có những tác dụng nhất định làm giảm chi phí người đại diện do những tác động mang tính cảnh báo sớm rủi ro cho cổ đông, chủ nợ. 9 Một bài nghiên cứu khác của tác giả Lê Vũ Trường (2016) cũng có đề cập đến nguyên tắc thận trọng trong kế toán nhưng chỉ ở khía cạnh giải thích về sự tác động của văn hóa người Việt đến việc xây dựng hệ thống CMKT Việt Nam (trong đó có nguyên tắc thận trọng) phù hợp hơn với IAS/IFRS. Theo đó, ông cho rằng văn hoá của người Việt Nam là tránh rủi ro và sự không chắc chắn, đề cao việc áp dụng nguyên tắc thận trọng trong kế toán.

Đặc điểm văn hoá này là yếu tố ảnh hưởng gián tiếp và rất quan trọng đến việc VAS chưa áp dụng hoàn toàn IAS/IFRS, việc áp dụng chuẩn mực quốc tế về kế toán do đó nên được thực hiện theo lộ trình, nên để các doanh nghiệp lớn (niêm yết) áp dụng IFRS đầy đủ trước rồi mới đến các doanh nghiệp nhỏ và vừa, phần lớn các doanh nghiệp Việt Nam là các doanh nghiệp có quy mô nhỏ và vừa, nên rất cần có thời gian chuẩn bị cả về mặt nhân lực kế toán và tài chính. Như vậy, có thể thấy rằng cả hai nghiên cứu trên đều không có sự đề cập đến các nhân tố ảnh hưởng việc áp dụng nguyên tắc thận trọng tại Việt Nam. Nghiên cứu trên thế giới Nguyên tắc thận trọng là chủ đề đã được thảo luận từ khá lâu trong nhiều nghiên cứu ở nhiều quốc gia khác nhau trên thế giới, chẳng hạn như Anh, Mỹ, Trung Quốc, Malaysia, Hàn Quốc, v. Các nghiên cứu này tìm hiểu và giải thích nhiều khía cạnh khác nhau của nguyên tắc thận trọng, trong đó có một số nghiên cứu trình bày và giải thích các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng nguyên tắc thận trọng.

Sau khi tổng hợp, tác giả nhận thấy đa phần các nghiên cứu này đều đề cập đến ảnh hưởng của bốn nhân tố sau đến việc áp dụng nguyên tắc thận trọng: quan hệ hợp đồng, quy định kế toán, thuế và nguy cơ kiện tụng. Từng nhân tố này được tổng hợp và trình bày ở phần bên dưới. Quan hệ hợp đồng (contracting relationship) 7 Chi tiết về từng công trình nghiên cứu liên quan về nguyên tắc thận trọng được trình bày ở Phụ lục 1. 10 Phần lớn các nghiên cứu giải thích việc áp dụng nguyên tắc thận trọng xuất phát từ quan hệ hợp đồng của công ty, chẳng hạn như các nghiên cứu của Ahmed và cộng sự (2002), Watts (2003a, 2003b), Ball và cộng sự (2008), Zhang (2008), Wittenberg-Moerman (2008), v.

Các nghiên cứu này đều đưa ra các lập luận hoặc/và bằng chứng thực nghiệm giải thích việc áp dụng nguyên tắc thận trọng dựa trên các mối quan hệ hợp đồng của công ty. Theo đó, đa phần các nghiên cứu đều dựa trên lập luận cho rằng động lực chính của yêu cầu áp dụng nguyên tắc thận trọng trong quan hệ hợp đồng đó là để giảm chi phí ủy nhiệm và điều chỉnh các động cơ của bên được ủy nhiệm cho phù hợp với bên ủy nhiệm. Watts (2003) cho rằng các đối tượng sử dụng BCTC sẽ được hưởng lợi từ báo cáo được lập theo nguyên tắc thận trọng và do đó họ yêu cầu áp dụng nguyên tắc thận trọng trong việc lập và trình bày BCTC. Trong mối quan hệ hợp đồng giữa cổ đông và nhà quản trị, sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền kiểm soát giữa các cổ đông và nhà quản trị tạo ra các chi phí ủy nhiệm (Jensen và Meckling, 1976).

Để giảm chi phí ủy nhiệm này, các cổ đông tạo các thỏa thuận hợp đồng với nhà quản trị, trong đó yêu cầu áp dụng nguyên tắc thận trọng trong việc lập và trình bày BCTC (được khẳng định trong các nghiên cứu của Watts (2003), LaFond và Roychowdhury (2008), v. Nghiên cứu của Ahmed và Duellman (2007) cũng cung cấp bằng chứng cho rằng chất lượng điều hành công ty có liên hệ mật thiết với mức độ áp dụng nguyên tắc thận trọng. Những phát hiện này cho thấy các công ty có chất lượng điều hành cao hơn sẽ có mức độ áp dụng nguyên tắc thận trọng cao hơn để nâng cao hiệu quả giám sát của cổ đông. Các nghiên cứu của Beekes và cộng sự (2004), LaFond và Roychowdury (2006) và Lim (2006) cũng cho kết quả tương tự.

Trong mối quan hệ hợp đồng giữa chủ nợ và cổ đông của công ty, các chủ nợ cũng có thể hưởng lợi từ nguyên tắc thận trọng, bởi vì các thỏa thuận hoàn trả của họ không liên quan đến hiệu quả hoạt động của công ty. Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh lợi ích của nguyên tắc thận trọng đối với hiệu quả của các hợp đồng 11 vay nợ. Wittenberg-Moerman (2008) lập luận rằng việc áp dụng nguyên tắc thận trọng làm giảm mức độ bất cân xứng thông tin giữa cổ đông và chủ nợ. Bên cạnh đó, nghiên cứu của Ahmed và cộng sự (2002), Zhang (2008) chứng minh rằng việc áp dụng nguyên tắc thận trọng có thể làm giảm chi phí đi vay, đây có thể được xem là ưu đãi của các chủ nợ trong việc khuyến khích các công ty áp dụng nguyên tắc thận trọng.

Dựa trên quan hệ hợp đồng của cổ đông, nhà quản trị và chủ nợ của công ty, Watts (2003a) đã chi tiết yếu tố hợp đồng thành ba lý thuyết khác nhau để giải thích việc áp dụng nguyên tắc thận trọng, đó là: lý thuyết về nợ vay (debt theory), lý thuyết về thù lao quản lý (compensation theory) và lý thuyết điều hành (governance theory) trong quan hệ hợp đồng. Các lý thuyết này sẽ được trình bày chi tiết ở chương 2 và được dùng làm căn cứ để xây dựng mô hình nghiên cứu của luận văn. Bên cạnh các công trình nghiên cứu được dẫn trên, còn có một số nghiên cứu khác thảo luận về ảnh hưởng của quan hệ hợp đồng đến việc áp dụng nguyên tắc thận trọng ở nhiều khía cạnh và phạm vi khác nhau, chẳng hạn như các nghiên cứu của Ball và cộng sự (2000), Beatty và cộng sự (2008), Beekes và cộng sự (2004), v. Các chủ đề cũng như kết quả nghiên cứu của từng công trình nghiên cứu này được trình bày tóm tắt ở phần phụ lục 1.

Quy định kế toán (accounting regulations) Quy định kế toán cũng được nhiều nghiên cứu chứng minh là một trong các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng nguyên tắc thận trọng, chẳng hạn như các nghiên cứu của Watts (2003a), Bushman và Piotroski (2006), Qiang (2007) v. Một số quốc gia có các quy định yêu cầu công ty phải áp dụng nguyên tắc thận trọng trong việc lập và trình bày BCTC. Sự khác biệt trong các thể chế, hệ thống tư pháp giữa các quốc gia khác nhau tạo ra các chi phí chính trị khác nhau cho các nhà lập quy. Watts (2003a) lập luận rằng các cơ quan lập quy ở các nước có hệ thống tư pháp chặt chẽ hơn phải đối mặt với áp lực chính trị cao hơn và có nhiều nguy cơ hơn trong việc phải chịu sự chỉ trích từ công chúng về những quy định không phù hợp mà 12 họ đặt ra.

Do đó mà, để giảm chi phí chính trị và bảo vệ lợi ích của các nhà đầu tư, các cơ quan này yêu cầu việc áp dụng nguyên tắc thận trọng đối với các công ty trong việc lập và trình bày BCTC. Lập luận này cũng được trình bày trong các nghiên cứu của Ball và cộng sự (2000), Holthausen (2003), Ball và cộng sự (2003), Huijgen và Lubberink (2005) v. Nghiên cứu của Bushman và Piotroski (2006) cũng chứng minh rằng công ty ở các nước có hệ thống tư pháp chặt chẽ có xu hướng ghi nhận những thông tin làm giảm thu nhập và tài sản nhanh hơn so với công ty ở các nước có hệ thống tư pháp yếu hơn, tức là mức độ áp dụng nguyên tắc thận trọng ở những nước có hệ thống tư pháp chặt chẽ là cao hơn. Tuy nhiên, nghiên cứu của Ball (2001), Ball và Shivakumar (2005), Basu (2005) và Qiang (2007) cho thấy rằng quy định kế toán chỉ có liên quan đến nguyên tắc thận trọng không điều kiện mà không có sự liên quan đến nguyên tắc thận trọng có điều kiện.

Theo đó, quy định kế toán thông thường yêu cầu các công ty áp dụng một mức độ thận trọng không điều kiện nhất định thông qua các tiêu chuẩn ghi nhận kế toán dựa trên giá gốc, không cho phép vốn hóa chi phí nghiên cứu và phát triển, v. Thuế (taxation) Shackelford và Shevlin (2001) cho rằng các cân nhắc về thuế có sự ảnh hưởng đến việc lựa chọn phương pháp ghi nhận trong kế toán tài chính. Họ chứng minh rằng mối liên hệ giữa thu nhập được báo cáo và thu nhập chịu thuế tạo ra động lực để công ty trì hoãn việc ghi nhận doanh thu và đẩy nhanh việc ghi nhận các chi phí hay các khoản tổn thất để nhằm giảm giá trị hiện tại của khoản thuế phải nộp.