Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Giới thiệu sơ lược về cây dừa 1.1 Nguồn gốc và phân bố Cây dừa (Cocos nucifera L. Các thương nhân Mã Lai va A Rap đã truyền bá các loại dừa cải tiến từ phía Tây sang An Độ, Sri lanka và Đông Phi khoảng 3000 năm trước. Dừa đã được đưa vào Tây Phi và Caribbean (bao gồm bờ biển Dai Tây Dương của Trung Mỹ) trong thé ky 16 bởi các nhà thám hiểm Châu Âu (Chan và Elevitch, 2006). Theo Grimwood và Ashman (1975), cây dita được trồng phô biến khắp các khu vực nhiệt đới và cận xích đạo.
Tuy nhiên, cây dừa tập trung nhiều nhất ở khu vực Châu Á — Thái Bình Dương. Cây dừa là một loại cây trồng nông nghiệp truyền thống, sức sông mãnh liệt, phân bố rộng, phát triển tốt ở khu vực duyên hải đến đồng bằng, chủ yếu tập trung ở vùng đồng bằng ven biển. Ở Việt Nam, cây dừa là một loại cây trồng nông nghiệp truyền thống, có sức sông mãnh liệt, phân bố rộng, phát triển tốt ở khu vực trong đó có hai tỉnh là Bến Tre ở ĐBSCL và Bình Định ở Duyên hải miền Trung. Trong đó, ĐBSCL chiếm gần 80% diện tích đừa cả nước với khoảng 130 nghìn ha các tỉnh có diện tích trồng dừa lớn: Bến Tre (trên 72 nghìn ha), Trà Vinh (gần 20 nghìn ha), Tiền Giang (trên 14 nghìn ha), Vĩnh Long (trên 7 nghìn ha).
Dừa được xác định là cây trồng quan trọng cung cấp nguồn nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp. Tại Bến Tre, hiện có gần 200 nghìn hộ dân trồng dừa (Sở Công thương Bến Tre, 2021).2 Phân loại Theo Chan và Elevitch (2006), dựa vào kích thước và sức phát triển của cây dừa, người ta chia dừa thành 2 nhóm chính: nhóm giống dừa cao và nhóm giống dừa lùn. 3 Cho đến nay, giống dừa cao là nhóm được trồng phổ biến hơn trên khắp thé giới. Day là nhóm cây thụ phan chéo do đó nhóm này có sự da dang di truyền, được thể hiện qua sự biến dị rộng rãi về đặc điểm hình thái như kích thước, hình dáng, màu sắc quả, cầu tạo quả (độ dày vỏ, trọng lượng nội quả bì), năng suất.
Ngược lại, nhóm dừa lùn chủ yếu là tự thụ do đó đồng nhất hơn về mặt di truyền. Điều này được thé hiện qua sự đồng nhất về mặt hình thái của nhiều loại dừa lùn.3 Giá trị kinh tế Theo thống kê, hiện có hàng trăm sản phẩm từ cây dừa, bao gồm thực phâm, mỹ phẩm, được pham, đồ thủ công mỹ nghệ và các sản phẩm gia dụng. Riêng sản phẩm dừa dùng làm thực phẩm có thé kể đến như nước dừa, nước cốt diva, sữa dừa, com dita say, mứt dừa, kẹo dừa, dau dừa thô, dau dừa tinh luyện, mật dừa, giam dừa, vang dừa. Các sản phẩm dừa Việt Nam hiện được lưu thông khắp cả nước và xuất khẩu đến một số thị trường trên thế giới.
Ngoài ra, cây dừa còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, tạo tiêu khí hậu 6n định, chống xói mòn, giữ vai trò quan trong trong du lịch sinh thái ở ĐBSCL và ven biển miền Trung, tham gia phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững (Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Sóc Trăng, 2021).4 Tình hình sản xuất và tiêu thụ dừa trên thế giới và Việt Nam 1.1 Trên thế giới Năm 2020, tổng diện tích dừa thu hoạch trên thế giới là 11,56 triệu ha được trồng trên 93 quốc gia, với sản lượng năm 2020 dat 61,52 triệu tan cơm dừa/năm (FAO, 2020a) và có xu hướng giảm nhẹ so với năm 2019. Trong đó, quốc gia có diện tích đừa thu hoạch nhiều nhất là Philippines, với tổng điện tích là 3,65 triệu ha, kế đến là Indonesia 2,77 triệu ha và lần lượt là An Độ 2,15 triệu ha, Tanzania 0,6 triệu ha, Sri Lanka 0,51 triệu ha (FAO, 2020b). Ngày càng có nhiều nghiên cứu chế biến các sản phẩm từ cây dừa. Các quốc gia thành viên của Hiệp Hội Dừa Chau A Thái Bình Dương (APCC - The Asian and Pacific Coconut Community) đã sản xuất được hơn 70 sản phâm từ dừa.
Sản lượng cơm dừa thé giới mùa vụ 2013 là 5,80 triệu tan. Hầu hết cơm dừa được các nước dùng dé sản xuất dầu dừa, chỉ 2% cơm dừa được xuất ra thị trường thế giới. Sản lượng dầu dừa thế giới năm 2013 là 3,65 triệu tấn, tổng lượng xuất khẩu là 1,90 triệu tấn. Ba nước dẫn đầu chiếm khoảng 80% sản lượng dau dừa toàn cầu là Philippines khoảng 46%, kế tiếp là Indonesia (26%), Ấn Độ (12%).
Ngành dừa được các nước quan tâm phát triển bởi các sản pham từ cây dừa cần thiết trong đời sống và giá trị có xu hướng tăng trong những năm qua (Vũ Trung, 2020).2 Việt Nam Theo FAO (2020b), tong diện tích dừa thu hoạch ở Việt Nam khoảng 163,636 nghìn ha, xếp thứ 8 về diện tích dừa trên thế giới. Năng suất diva của Việt Nam là 10,51 tân/ha, cao hơn trung bình chung thế giới là 5,9 tan/ha, xếp thứ 12 về năng suất dừa trên thế giới. Sản lượng đừa năm 2020 của Việt Nam hơn 1,7 triệu tan, đứng thứ 6 trên thế giới và đóng góp 2,79% vào tổng sản lượng dừa thé giới. Tính đến năm 2016, nước ta có khoảng 200 nghìn ha dừa, được trồng từ Bắc tới Nam, nhưng tập trung chủ yếu ở Đồng bằng Sông Cửu Long với trên 70% diện tích, kế đến là các tinh Duyên hải miền Trung bộ, chiếm gần 20% diện tích.
Sản phẩm được thu họach hàng tháng, góp phần 6n định thu nhập, tạo công việc làm cho lao động nông thôn (Phạm Thị Phương Thúy, 2017). Hiện trạng vườn dừa nước ta mang tính thé cư manh mún, rất ít vùng trồng tập trung. Khả năng đầu tư, điều kiện khí hậu, đất đai, tập quán canh tác ở các tỉnh ven biển miền Trung còn nhiều hạn chế. Vì vậy, năng suất còn thấp, chỉ đạt 34 — 56 quả/cây/năm, tùy vào từng giống (Ngô Thị Lam Giang, 2010).
Tại Bến Tre, hiện có gần 200 nghìn hộ dân trồng dừa. Sản xuất dừa vẫn còn nhỏ lẻ, chưa tập trung. Tuy nhiên dừa vẫn là cây cho thu nhập chính của nhiều vùng (Cục Trồng trọt, 2019). Số liệu từ Hải quan Việt Nam cho thấy giá trị xuất khâu dừa tháng 9/2019 đạt khoảng 12,4 triệu USD, giá trị xuất khẩu dừa 9 tháng đạt khoảng 109,1 triệu USD, giảm 29,8% so với cùng kỳ năm 2018.
Một số thị trường truyền thống đã bị suy giảm (Cục Trồng Trot, 2019). Trong đó, Trung Quốc là thị trường đứng đầu nhập khẩu dừa Việt Nam với 30,4% thị phần đạt 33,2 triệu USD, giảm 50% so với cùng kỳ năm 2018. Thái Lan giảm 16,1%, AI Cập giảm 28,7%. Tuy nhiên, một số thị trường khác lại tăng mạnh như Qatar tăng 57,8%, Tây Ban Nha tăng 93,4%, Úc tăng 29,7%, Hàn Quốc tăng 28% (Cục Trồng Trọt, 2019).2 Các loài sâu hại trên dừa Sâu hại là một trong những nguyên nhân chính làm giảm năng suất đừa ở các quốc gia trồng dừa trên thế giới.
Cây dừa với thuộc tính thân cây cao tạo ra những khó khăn trong việc áp dụng các biện pháp quản lý dịch hại. Những khó khăn trong việc phát hiện thời điểm để quản lý dịch hại (Kumara va ctv 2015a). Cây dừa bị một số côn trùng gây hại hằng năm dẫn đến chat lượng và năng suất giảm đáng ké, đã có ghi nhận hon 900 loài sinh vật gây hại trên dừa (Rethinam và Singh, 2007). Một số loài sâu hại trên dừa: Oryctes boas Fabricius, Oryctes rhinoceros, Oryctes monoceros, Scapanes australis Boisduval, Strategus aloeus, Strategus anachoreta Burmeister, Strategus jugurtha Burmeister, Strategus quadrifoveatus, Leucopholis coniophora Burmeister, Brontispa longissima Gestro, Plesispa reichei Chapuis, Promecotheca caeruleipennis Blanchard, Promecotheca cumingii Baly (Rethinam va Singh, 2007).
Chúng gây hai trên các bộ phận cua cay dừa như than, lá, hoa va trái. Trong đó, bo dừa (Brontispa longissima Gestro), đuông dừa (Rhynchophorus ferruginenus O.) và sâu đầu đen hại dita (Opisina arenosella Walker) là những loài côn trùng gây thiệt hại nghiêm trọng nhất ở các vùng trồng dừa lớn trên thé giới (Kumara và ctv, 2015b). Sau đợt han mặn lich sử năm 2019 — 2020, hau hết diện tích vườn dừa tại tinh Bến Tre đều bị ảnh hưởng từ 30 — 70%, cây bị giảm năng suất, suy kiệt. Đây cũng là thời điểm dịch hại tan công trên cây dừa.
Ngoài đuông dừa, bọ cánh cứng, sâu đục trái, bọ vòi voi thì tại xã Phú Long, huyện Bình Đại (tỉnh Bến Tre) xuất hiện một đối tượng sâu mới ăn lá và cả vỏ trái dừa được phát hiện vào tháng 7 năm 2020. Và theo báo cáo của các nhà khoa học, đây là loài sâu đã xuất hiện và gây hại nặng tại các vườn dừa ở các nước Thái Lan, Srilanka, Indonesia. Đề định danh loài côn trùng mới gây hại trên dừa, Chi cục Trồng trot và Bảo vệ Thực vật đã tiến hành lay mẫu gởi Trung tâm Bảo vệ Thực vật phía Nam giám định. Qua kết quả giám định, loại côn trùng này là sâu đầu đen, có tên khoa học là Opisina arenosella Walker; họ Xyloryctidae; bộ Lepidoptera (Hiệp hội dừa tỉnh Bến Tre, 2020).3 Sâu đầu đen hại dừa Opisina arenosella Walker 1.1 Nguồn gốc và sự phân bố sâu đầu đen hại dừa Sâu đầu đen hại dừa Opisina arenosella Walker là một trong những loài sâu ăn lá hại dừa bùng phát gây hại nghiêm trọng cho dừa và các loài cọ khác ở Ấn Độ và Sri Lanka và nó đã phân bồ rộng rãi ở Myanmar, Pakistan, Thái Lan, Bangladesh, Malaysia, và Indonesia (Kumara và ctv, 2015b; Shameer và ctv, 2018).1 Phân bố sâu đầu đen trên thé giới (CABI, 2022) Tại Thái Lan, trong giai đoạn 2010 — 2011 sâu đầu đen trở thành loài gây hại nặng nhất đối với ngành dừa với diện tích bị hại lên đến 13.519 ha và làm giảm sản lượng dừa cả nước (Department of Agriculture Thailand, 2017).
Không chỉ ở Thái Lan mà O. arenosella đã được báo cáo lần đầu tiên vào năm 2013 tại thành phố Wanning, tinh Hai Nam, Trung Quốc (Yan và ctv, 2013). Năm 2014, sâu đầu den đã lan rộng khắp dao Hai Nam và vao hai tỉnh lân cận Quảng Đông và Quảng Tây (Yan và ctv, 2015). Ở Việt Nam, cây dừa Bến Tre đang đối mặt với một đối tượng sâu hại nguy hiểm là sâu đầu đen hại dừa O.
Đây là loài sâu hại mới xuất hiện, được ghi nhận đầu tiên tại huyện Binh Đại vào tháng 07 năm 2020 và sau đó lan ra các huyện khác thuộc tỉnh Bến Tre. Tính đến tháng 03 năm 2021, ngoài Bến Tre với diện tích bị hại nặng, sâu đầu đen đã xuất hiện và gây hại tại Tiền Giang, Vĩnh Long, Tra Vinh và có nguy cơ lan rộng khắp các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long trong tương lai gần (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2021). Trên địa bàn tỉnh Bến Tre, sâu đầu đen hại dừa vẫn còn phát sinh và lây lan rất nhanh.