MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Huyện Chợ Đồn tỉnh Bắc Kạn là một trong những khu vực thuộc miền núi phía Bắc có lợi thế về điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu thuận lợi cho việc phát triển các cây dược liệu quý. Trong đó có Hoài Sơn, 1 loại dược liệu có giá trị cao, đang được chú trọng phát triển để trở thành một trong những sản phẩm nông sản thương hiệu cho địa phương. Cây Hoài Sơn (hay còn gọi là cây củ mài, khoai mài) có tên khoa học là Dioscorea persimilis Prain et Burk., thuộc họ Củ nâu (Dioscoreaceae) là một trong những loài thực vật thân leo, được ghi nhận là một trong những loài cây hoang dại làm lương thực lâu đời nhất [1].
Ngoài việc sử dụng làm lương thực, Hoài Sơn còn là một loại dược liệu với rất nhiều công dụng khác nhau. Trong củ cây Hoài Sơn chứa tinh bột 63,25%, protid 6,75% và glucid 0,45%. Còn có mucin là một protein nhớt, và một số chất khác như allantoin, cholin, arginin, men maltose, saponin có nhân sterol. Với thành phần như trên Hoài Sơn được dùng để làm thuốc bổ ngũ tạng, mạnh gân xương và dùng chữa cho người có cơ thể suy nhược; Bệnh đường ruột, ỉa chảy, lỵ lâu ngày, bệnh tiêu khát, di tinh, mộng tinh và hoạt tinh, viêm tử cung [2].
Tỉnh Bắc Kạn là một trong những tỉnh thuộc vùng trung du và miền núi phía Bắc, có địa hình đồi núi, khí hậu nhiệt đới gió mùa, được đánh giá là tỉnh có tiềm năng phát triển cây dược liệu. Hiện nay, nhà nước ta đang thực hiện rất nhiều chương trình và chính sách nhằm phát triển sản xuất nông nghiệp theo quy mô sản xuất hàng hóa, trong đó dược liệu là một trong những hạng mục chính [22]. Luan van 2 Với tiềm năng và triển vọng của ngành dược liệu, Chính phủ đã ban hành quyết định số 1976/QĐ-TTg ngày 30/10/2013 về việc phê duyệt quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030, trong đó quan điểm quy hoạch của quyết định là nhà nước sẽ hỗ trợ đầu tư nghiên cứu và ứng dụng khoa học, kỹ thuật và công nghệ trong việc bảo tồn nguồn gen, khai thác dược liệu tự nhiên, trồng trọt, chế biến dược liệu và các sản phẩm từ dược liệu. Và Hoài Sơn được liệt kê vào danh mục các loại cây dược liệu có hiệu quả kinh tế cao và cần được phát triển nhân rộng vùng sản xuất.
Một chương trình quốc gia đang thực hiện rất thành công, chương trình OCOP, chương trình phát triển kinh tế khu vực nông thôn theo hướng phát triển nội lực và gia tăng giá trị; là giải pháp, nhiệm vụ trong triển khai thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới [3]. Việc trồng Hoài Sơn rồi chế biến thành thành phẩm, trở thành sản phẩm OCOP nhất định sẽ đem lại hiệu quả kinh tế cho địa phương, nâng cao thu nhập và đời sống cho người dân. Tuy nhiên, qua khảo sát sơ bộ trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn, người dân địa phương chỉ thu hái tự nhiên, việc nghiên cứu về loại cây này chưa được chú ý đúng mức. Dẫn đến việc các biện pháp kỹ thuật trong sản xuất chưa được nghiên cứu, áp dụng, chưa khai thác được tiềm năng của loại cây này, nhất là đối với việc sử dụng phân bón đảm bảo cho cây sinh trưởng, phát triển nhanh, khỏe mạnh cho năng suất cao nhưng vẫn đảm bảo giá trị dược liệu của cây.
Hiện nay, cùng với sự phát triển của y học cổ truyền, Hoài Sơn ngoài việc là thành phần dược liệu quý, chữa trị nhiều bệnh, hơn nữa nhu cầu về loại cây này rất cao với mục đích chế biến thành thực phẩm chức năng rất tốt cho người giảm cân và bệnh nhân tiểu đường. Vì vậy, mà tỉnh Bắc Kạn đã có định hướng và cho cây dược liệu Hoài Sơn vào danh mục các loại dược liệu cần ưu tiên phát triển trên diện rộng. Luan van 3 Xuất phát từ thực tế trên, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của liều lượng phân bón đến khả năng sinh trưởng và phát triển của cây hoài sơn tại huyện chợ đồn, tỉnh bắc kạn” 1. Mục đích Nghiên cứu ảnh hưởng liều lượng phân bón hữu cơ vi sinh và phân NPK tới sinh trưởng, phát triển của cây.
Yêu cầu - Đánh giá tình hình sinh trưởng, phát triển và tình hình sâu, bệnh hại của cây Hoài Sơn ở các công thức thí nghiệm về liều lượng phân bón hữu cơ vi sinh khác nhau. - Đánh giá tình hình sinh trưởng, phát triển và tình hình sâu, bệnh hại của cây Hoài Sơn ở các công thức thí nghiệm về liều lượng phân bón Đầu Trâu NPK 13:13:13. Ý nghĩa khoa học của đề tài - Kết quả nghiên cứu đề tài là cơ sở khoa học giúp xác định biện pháp kỹ thuật trồng và chăm sóc cây Hoài Sơn phù hợp. - Kết quả nghiên cứu đề tài là cơ sở khoa học nghiên cứu cho các nhà nghiên cứu sinh viên, các cán bộ nông nghiệp và người sản xuất tại tỉnh Bắc Kạn.
Ý nghĩa thực tiến của đề tài. - Kết quả nghiên cứu đề tài là cơ sở khoa học góp phần hoàn thiện quy trình sản xuất, nâng cao năng suất, chất lượng của cây Hoài Sơn cho tỉnh Bắc Kạn nói chung và các tỉnh miền núi phía Bắc nói riêng. - Giúp sinh viên rèn luyện kỹ năng bố trí thí nghiệm trên đồng ruộng, biết được phương pháp thu thập số liệu, xử lý số liệu. Luan van 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Cơ sở khoa học của đề tài Huyện Chợ Đồn là huyện miền núi vùng cao của tỉnh Bắc Kạn, có độ cao giảm từ Bắc xuống Nam, từ Đông sang Tây với các dạng địa hình phổ biến là núi đá vôi, núi đất xen giữa là những thung lũng với hệ thống sông, suối chạy dọc theo [22]. Khí hậu huyện Chợ Đồn chịu ảnh hưởng chung của khí hậu miền Bắc Việt Nam. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 23,20C (Nhiệt độ không khí cao nhất 26,50C và thấp nhất đạt 20,80C). Tổng tích nhiệt cả năm bình quân đạt 68000C - 70000C.
Lượng mưa thuộc loại thấp, bình quân 1. Mưa tập trung từ tháng 5 đến tháng 10. [22] Các điều kiện tự nhiên tại đây nhìn chung khá thuận lợi cho việc phát triển canh tác nông nghiệp, trong đó có việc phát triển canh tác cây dược liệu. Theo số liệu thống kê tại địa phương, diện tích đất nông nghiệp của huyện là 5005,85 ha, đất lâm nghiệp là 64.
Diện tích đất chưa sử dụng là 14. Đây thực sự là tiềm năng rất lớn để phát triển sản xuất dược liệu theo hướng hàng hóa, hình thành vùng dược liệu tập trung, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế cho người sản xuất, phát triển nông thôn tại địa phương [23]. Theo y học cổ truyền, Hoài Sơn có vị ngọt, tính bình, có tác dụng bổ tỳ vị, ích tâm phế, bổ thận. Thành phần củ Hoài Sơn chứa mucin và một số chất khác, được sử dụng làm thuốc bổ ngũ tạng, mạnh gân xương và chữa nhiều loại bệnh [2].
Hiện nay nhu cầu thị trường về loại cây dược liệu này rất lớn, đặc biệt là các công ty thu mua, chế biến và xuất khẩu dược liệu. Bắc Kạn có điều kiện Luan van 5 về thổ nhưỡng và khí hậu phù hợp cho việc phát triển loại dược liệu này theo hướng hàng hóa. Do vậy, đề tài nghiên cứu này có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc hoàn thiện quy trình sản xuất, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và độ bền củ, tăng hiệu quả và thu nhập cho người trồng cây tại địa bàn nghiên cứu. Một số nghiên cứu gần đây cho thấy kết quả rất khác nhau về lượng phân bón cho củ Hoài sơn, trong khi đó, tại địa bàn nghiên cứu chưa có kết quả nghiên cứu nào liên quan đến cây Hoài sơn.
Do đó, nghiên cứu này sẽ góp phần vào hoàn thiện quy trình bón phân hợp lý, phù hợp với đặc điểm khí hậu và thổ nhưỡng tại địa phương. Nguồn gốc, phân bố và phân loại cây Hoài Sơn 2. Nguồn gốc của cây Hoài Sơn Cây Hoài Sơn hay khoai mài (Dioscorea pesimilis), là một trong những cây hoang dại làm lương thực lâu đời nhất, thuộc chi Dioscorea, họ củ nâu Dioscoreaceae. Theo Burkill (1960) chi này quan hệ gần gũi với khoai mỡ (D.alata) ở nước ta, được mô tả là D.hamiltonia phân bố tự nhiên từ phía bắc của bán đảo Malaysia tới Tây Bắc của Ấn Độ và D.persimilis phân bố ở phía Đông; từ Nam Trung Quốc tới Nam Đài Loan.
Hai loài này gần giống với D.alata và được tin là có quan hệ cùng tổ tiên hay có nguồn gốc chung. Hai loài hoang dại và các giống D.alata của Đông Nam Á này đều có củ dài, được vùi sâu dưới đất, đảm bảo an toàn trước sự tấn công của những con lợn hoang dã [1]. Theo nhiều tài liệu đã công bố, cây khoai mài có nguồn gốc châu Á, các dạng hoang dại phân bố nhiều ở Trung Quốc, Lào và Việt Nam. Ở nước ta cây khoai mài mọc hoang ở khắp các vùng rừng núi, đặc biệt vùng rừng núi Bắc bộ và Trung bộ.
Gần đây được trồng ở đồng bằng làm dược liệu. Phân loại thực vật Theo hệ thống thực vật cây Củ mài được phân loại như sau: Giới (regum): Thực vật (Plantae) Ngành (Phylum): Ngọc lan (Magnoliophyta) Lớp (Class): Hành (Liliospida) Phân lớp: Hành (Lilianae) Liên bộ: Hành (Liliales) Bộ (Ordo): Củ nâu (Dioscoreales) Họ (family): Củ nâu (Dioscoreaceae) Chi (genus): Củ nâu (Dioscorea L.) Loài (species): Dioscorea persimilis Chi Dioscorea được đặt theo tên bác sĩ Hy Lạp cổ đại và nhà thực vật học Dioscorides. Theo Ayensu ES. Hầu hết các loài thuộc chi Dioscorea đều có nguồn gốc ở Châu Á, Châu Phi, Châu Mỹ và Châu Đai Dương, xuất hiện cách ngày nay khoảng 10.000 năm (Khoai mỡ) và du nhập sang các vùng khác nhau trên thế giới, nhất là các quốc gia nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới.
Ở nước ta hiện nay có 4 loài phổ biến thuộc chi Dioscorea phân bố tập trung nhiều ở các vùng trung du, bán sơn địa và các vùng mới khai hoang: củ nâu (Dioscorea cirrhosa), khoai mỡ (Dioscorea alata), củ mài (hay hoài sơn: Dioscorea persimilis) và củ từ (Dioscorea esculenta). Giá trị dinh dưỡng của cây Hoài sơn Trong củ mà có khoảng 63,25% chất bột, 0,45% lipit và 6,75% protein. Các củ khí sinh mọc trên thân cũng có thể ăn được. Thành phần hóa học của Luan van 7 các củ khí sinh gồm: nước 66,8%, hydrat cacbon 27,6%, protein 0,24%, lipit 0,04%, chất xơ thô 0,73%, chất khoáng toàn phần chiếm 1,51% (Phạm Văn Nguyên, 1981) [1].