CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái quát về cây lạc 1. Nguồn gốc Lạc (Arachis hypogaea L.) hay còn gọi với nhiều tên gọi khác như đậu phộng, lạc hoa sinh (Hán Việt)…là loại cây thuộc một chi của phân họ đậu (Faboideae), với khoảng 70 loài thực vật có hoa sống một năm hoặc lâu năm và có nguồn gốc từ khu vực Trung và Nam Mỹ.
Nguồn gốc cây lạc ở Nam Mỹ được khẳng định khi SKiê (E.1877) tìm thấy lạc trong ngôi mộ cổ An Côn ở bờ biển gần LiMa, thủ đô PêRu. Người ta đã phát hiện ở đây nhiều ngôi mộ có chứa những xác ướp đặt ngồi, xung quanh là những vại bằng đất nung đựng nhiều loại thực phẩm khác nhau, còn được bảo vệ tốt. Trong đó có nhiều vại dựng quả lạc. Những mẫu vật về lạc phát hiện ở AnCôn có liên quan với văn hoá trước AnCôn được xác định vào khoảng 750-500 năm trước công nguyên.
Theo tài liệu của Engen thì lạc tìm thấy ở (Las Haldas) thuộc thời kỳ trước đồ gốm cách đây khoảng 3800 năm. Ở Việt Nam, cây lạc du nhập vào nước ta từ khi nào thì chưa được xác minh rõ ràng. Vào thế kỷ XIX ghi nhận những người châu Âu vào Việt Nam nhưng cũng không có cuốn sách nào viết về cây lạc, trong sách “Văn đài loại ngữ” của Lê Quí Đôn cũng chưa đề cập đến loại cây này. Nếu căn cứ vào tên gọi mà xét đoán thì danh từ “Lạc” có thể do từ Hán “Lạc hoa sinh” mà người Trung Quốc gọi là lạc mà ra.
Như vậy, cây lạc có thể được du nhập vào nước ta từ Trung Quốc vào khoảng thế kỷ 17 - 18. Lạc dễ trồng và thích ứng rộng với các vùng sinh thái khác nhau, từ ôn đới đến nhiệt đới. Cây lạc trồng phân bố rất rộng từ 400 vĩ bắc đến 400 vĩ nam, cao hơn 1000m so với mặt nước biển. Trên thế giới nói chung, ở Việt Nam nói riêng phân bố trồng lạc theo vùng sinh thái khác nhau.
Vai trò của cây lạc Cây lạc là cây công nghiệp ngắn ngày, có giá trị kinh tế cao, là một trong những cây lấy dầu có giá trị nhất trên thế giới và là cây trồng có thế mạnh trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng mang lại hiệu quả cho người sản xuất. Hạt lạc chứa khoảng 50% lipit và 25% protein, là nguồn nguyên liệu quan trọng cho công nghiệp chế biến dầu và khô dầu (D. Đặc biệt, hạt lạc là thực phẩm giàu dinh Luan van 5 dưỡng có chứa lipit (40 – 60%), protein (26 - 34%), gluxit (6 - 22%), chất xơ (2 - 4,5%), vitamin P và nhiều loại vitamin có giá trị khác bổ sung dinh dưỡng cho con người [10]. - Vai trò thực phẩm: Lạc là một loại thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao, lạc là nguồn cung cấp thức ăn giàu về dầu Lipit và Protein, thành phần sinh hoá của lạc có thể thay đổi phụ thuộc vào giống, dinh dưỡng, nước tưới, vào sự biến động các điều kiện khí hậu giữa các năm, vào vị trí của hạt ở quả, các yếu tố không bình thường như: Sâu bệnh hại và phương pháp phân tích khác nhau cũng ảnh hưởng đến thành phần sinh hoá của hạt lạc.
Do hạt lạc có hàm lượng dầu cao, nên năng lượng cung cấp rất lớn như: cứ 100g hạt lạc cung cấp 590 calo, trong khi đó 100g hạt đậu tương cung cấp 411 calo, 100g thịt lợn nạt cung cấp 286 calo, trứng vịt 189 calo …. Do giá trị dinh dưỡng cao như vậy nên từ lâu đời người ta đã sử dụng như một nguồn thực phẩm quan trọng. Sử dụng trực tiếp như ép dầu, khô dầu chế biến thành nước chấm và thực phẩm khác. Ngày nay công nghệ chế biến thực phẩm phát triển người ta chế biến thành nhiều mặt hàng khác như kẹo lạc, bơ lạc, rút dầu, phomat lạc, sữa lạc ….
[36] - Vai trò trong công nghiệp: Hạt lạc được dùng trong công nghiệp ép dầu. Dầu lạc làm nguyên liệu cho công nghiệp thực phẩm như làm bánh kẹo, làm bơ, nước chấm, mì ăn liền, sữa hộp đặc,… và làm nguyên liệu trong công nghiệp chế biến xà phòng, chất tẩy rửa. Dầu lạc tinh khiết dùng trong y học (thẩm mỹ học) và trong nghề tiểu thủ công nghiệp, trong mỹ nghệ [6]. Ngoài ra dầu lạc còn làm nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác như xi mực in, chất dẻo, làm dung môi cho thuốc Bảo vệ thực vật … Khô dầu lạc còn được dùng làm thức ăn cho người và chăn nuôi gia súc, gia cầm.
[36] - Vai trò trong nông nghiệp: * Vai trò trong chăn nuôi: Sản phẩm phụ của lạc được sử dụng nhiều trong nông nghiệp, vì vậy đã nâng cao giá trị về nhiều mặt khi sản xuất lạc. Sau khi ép 100kg lạc sẽ thu được từ 30 – 35kg dầu các loại và 65 – 70kg khô dầu. Khô dầu lạc có thành phần dinh dưỡng tương đối cao, đứng thứ 3 trên thế giới trong các loại khô dầu thực vật (sau khô dầu đậu tương và bông). Hàm lượng các chất dinh dưỡng trong khô dầu còn khá cao nên dùng làm thức ăn trong chăn nuôi rất tốt.
Các nghiên cứu bổ sung khô dầu trong khẩu phần ăn của gia súc, gia cầm đều làm tăng trọng nhanh cho lợn và tăng sản lượng trứng gà, vịt. Thân, lá lạc có năng suất từ 5-10 tấn/ha chất xanh (sau thu hoạch quả) có thể dùng trong chăn nuôi đại gia súc. Luan van 6 Cám vỏ quả lạc: Vỏ quả lạc chiếm 25 – 30% trọng lượng quả. Trong chế biến thực phẩm chúng ta thường chỉ sử dụng phần hạt, phần vỏ có thể nghiền thành cám phục vụ cho chăn nuôi.
Thành phần dinh dưỡng trong thân lá lạc và một số loại thức ăn chăn nuôi khác Đơn vị tính: % trọng lượng khô Loại thức ăn Chất khô (%) Protein (%) Chất xơ (%) Khoáng tổng số Thân lá lạc ủ chua 22,26 15,31 25,35 5,27 Cỏ tự nhiên 24,1 10,8 27,4 12,83 Bột sắn 89,1 3,27 7,31 2,45 Rơm ủ urê 49,34 10,45 41,72 18,97 (Nguồn: Báo cáo khoa học của Đỗ Thị Thanh Vân và cs, 2007). Bên cạnh thân lá, vỏ lạc cũng là một trong những sản phẩm phụ được tận dụng để sản xuất thức ăn chăn nuôi, chúng chiếm 25 - 35% trọng lượng quả. Vỏ lạc có thành phần dinh dưỡng cao tương đương với cám gạo, nghiền vỏ lạc ra thành cám sử dụng trong chăn nuôi rất tốt. Thành phần dinh dưỡng cám gạo và cám vỏ quả lạc Đơn vị tính: % trọng lượng khô Protein Lipit Gluxit Loại cám Tổng số Dễ tiêu Tổng số Dễ tiêu Tổng số Dễ tiêu Cám gạo 3,7 0,4 1,4 0,9 32,3 11,3 Cám vỏ quả lạc 4,2 2,9 2,6 1,8 18,5 7,2 (Nguồn: Đỗ Thành Nhân, 2010) * Vai trò trong trồng trọt: Lạc là cây trồng rất có ý nghĩa đối với nhiều nước trên thế giới, nhất là các nước nghèo vùng nhiệt đới.
Ngoài các giá trị kinh tế như ép dầu, công nghệ chế biến, công nghiệp và thức ăn chăn nuôi, lạc còn có giá trị trong việc cải tạo đất đai nhờ khả năng cố định đạm, rễ lạc có thể tạo ra vi khuẩn nốt sần do các vi sinh vật cộng sinh, nhưng so với nốt sần của các loại cây họ đậu khác thì nốt sần của cây lạc lớn và khả năng cố định đạm cao hơn. Chính vì vậy mà sau khi thu hoạch lạc thành phần lý hóa tính của Luan van 7 đất được cải thiện đáng kể, lượng đạm trong đất tăng và khu hệ vi sinh vật háo khí trong đất được tăng cường có lợi cho cây trồng sau. Ngoài ra, trong thân lá lạc cũng có một lượng chất khoáng N, P, K không thua kém gì phân chuồng. Tuy nhiên khi sử dụng cần chú ý chế biến để ít hao hụt các chất dinh dưỡng.
Nhu cầu về khí hậu, đất đai, dinh dưỡng, nước tưới của cây lạc - Yêu cầu về điều kiện khí hậu: Khí hậu là yếu tố quyết định đến sự phân bố cũng như phân vùng sản xuất của cây lạc, trong đó yếu tố nhiệt độ và chế độ nước là hai yếu tố quan trọng nhất quyết định đến sự sinh trưởng, phát triển và năng suất lạc. - Nhiệt độ: Là loại cây trồng có nguồn gốc nhiệt đới, ưa nhiệt độ ổn định, nên nhiệt độ trung bình thích hợp cho suốt đời sống của cây lạc là từ 25 – 30oC, khoảng nhiệt độ này có thể thay đổi tùy thuộc vào đặc tính của giống và thời kỳ sinh trưởng. Đây là yếu tố ngoại cảnh quyết định thời gian sinh trưởng của cây. Nhiệt độ cũng là thành phần tham gia vào việc cấu thành năng suất, chất lượng cho cây.
Nhìn chung cây lạc có khả năng chịu nhiệt khá, khoảng chống chịu rộng, lượng tổng tích ôn cần thiết từ 2600 - 48000C. Vào thời kỳ nảy mầm, cây cần một lượng tổng tích ôn từ 250 - 3200C, nhiệt độ tối thích cho cây nảy mầm từ 32 - 34 0C. Trên đồng ruộng, nhiệt độ thích hợp là 28 - 300C, khi nhiệt độ xuống thấp dưới 150C hoặc quá cao trên 540C hạt lạc sẽ mất sức nảy mầm. Thời kỳ sinh trưởng sinh dưỡng, cây lạc cần lượng tổng tích ôn khảng 700 - 1000 C, nhiệt độ thích hợp 28 – 30oC.
Đây là thời kỳ xung yếu quyết định đến năng 0 suất của cây, nếu biên độ nhiệt ngày đêm lớn sẽ ảnh hưởng đến thời gian ra hoa và hình thành quả. Thời kỳ ra hoa, đâm tia và làm quả, cây lạc đòi hỏi 2/3 lượng tổng tích ôn của cả chu kỳ. Theo Gillier (1968) thì nhiệt độ thích hợp cho cây ra hoa là 24 - 330C, tỷ lệ hoa hữu hiệu cao nhất đạt 21% ở nhiệt độ từ 23 - 290C. Ở thời kỳ chín, nhiệt độ thuận lợi là 24 - 280C.Biên độ nhiệt đạt 8 - 100C có lợi cho quá trình tích lũy chất khô vào hạt.
- Lượng mưa: Cây lạc có nhu cầu nước đạt ở mức tương đối nên tổng lượng và sự phân bố mưa trong chu kỳ sinh trưởng cây có ảnh hưởng đến sinh trưởng, phát triển và năng Luan van 8 suất lạc. Ở nước ta, điều kiện khí hậu nhìn chung phù hợp với yêu cầu của lạc, ở các tỉnh miền bắc, thời vụ trồng lạc chủ yếu từ tháng 2 - 9. Thời vụ gieo sớm có thể là tháng 1 và thời vụ gieo muộn có thể thu hoạch vào tháng 12. Các tỉnh phía Nam, thời vụ trồng lạc chủ yếu vào cuối mùa mưa.
Trên thế giới các vùng có năng suất khá đều có tổng lượng mưa từ 1000 - 1300 mm/năm.