Luận văn thạc sĩ về bệnh chảy gôm trên bưởi Phúc Trạch và các biện pháp phòng trị

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu điều tra tình hình sản xuất bệnh chảy gôm bưởi phúc trạch và nghiên cứu các biện pháp phòng trị bệnh, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Trịnh Đình Triều
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Vĩnh Trường
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Bệnh Chảy Gôm Trên Bưởi Phúc Trạch Và Biện Pháp Phòng Trị Hiệu Quả
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Giới thiệu về cây bưởi Phúc Trạch
• 1.1.2. Đặc điểm sinh học
• 1.1.3. Nguồn gốc, lịch sử trồng trọt
• 1.1.3.1. Nguồn gốc
• 1.1.3.2. Lịch sử trồng trọt
• 1.2. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.2.1. Tình hình sản xuất và tiêu thụ bưởi trên thế giới và trong nước
• 1.2.2. Tầm quan trọng và giá trị của cây bưởi Phúc Trạch
• 1.2.3. THỰC TRẠNG SẢN XUẤT VÀ TIÊU THỤ BƯỞI PHÚC TRẠCH
• 1.2.3.1. Diễn biến về diện tích, năng suất, sản lượng bưởi Phúc Trạch
• 1.2.3.2. Chất lượng vườn bưởi
• 1.2.3.3. Mức đầu tư chăm sóc
• 1.2.3.4. Trình độ canh tác và các biện pháp kỹ thuật áp dụng
• 1.2.3.5. Tình hình ra hoa, đậu quả và các biện pháp kỹ thuật tác động
• 1.2.4. Đất trồng và dinh dưỡng đất
• 1.2.5. TÌNH HÌNH SÂU, BỆNH HẠI TRÊN CÂY BƯỞI
• 1.2.5.1. Thành phần sâu, bệnh hại bưởi
• 1.2.5.2. Tình hình nghiên cứu về sâu, bệnh hại cây bưởi
• 1.2.5.3. Biện pháp phòng trừ tổng hợp sâu bệnh cây bưởi
• 1.2.5.4. Những khó khăn tồn tại và hướng giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Điều tra, nghiên cứu đánh giá tình hình sản xuất cây bưởi Phúc Trạch ở huyện Hương Khê tỉnh Hà Tĩnh
• 2.3.2. Điều tra, nghiên cứu tình hình bệnh chảy gôm bưởi Phúc Trạch
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. ĐIỀU TRA, NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÌNH HÌNH SẢN XUẤT BƯỞI PHÚC TRẠCH CỦA HUYỆN HƯƠNG KHÊ TỈNH HÀ TĨNH
• 3.1.1. Hiện trạng cây bưởi Phúc Trạch ở Hương Khê
• 3.1.2. Tình hình đầu tư vật tư
• 3.1.3. Tình hình áp dụng các biện pháp canh tác
• 3.1.4. Tình hình trồng xen trong các vườn bưởi
• 3.2. NGHIÊN CỨU TÌNH HÌNH GÂY HẠI CỦA SÂU, BỆNH VÀ BỆNH CHẢY GÔM TRÊN CÂY BƯỞI PHÚC TRẠCH
• 3.2.1. Thành phần sâu, bệnh hại bưởi Phúc Trạch và tác hại của chúng
• 3.2.2. Đánh giá về bệnh truyền nhiễm gây hại bưởi Phúc Trạch
• 3.2.3. Nghiên cứu tình hình gây hại của bệnh chảy gôm trên cây bưởi Phúc Trạch
• 3.3. NGHIÊN CỨU BIỆN PHÁP PHÒNG TRỊ HIỆU QUẢ BỆNH CHẢY GÔM
• 3.3.1. Kết quả xác định nguyên nhân gây bệnh
• 3.3.2. Kết quả nghiên cứu các thuốc trừ bệnh chảy gôm
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tình hình sản xuất bưởi Phúc Trạch

Bưởi Phúc Trạch (Citrus grandis L.) là cây ăn quả có giá trị dinh dưỡng và kinh tế cao. Tại Hà Tĩnh, diện tích trồng bưởi đạt khoảng 3.000ha, trong đó bưởi Phúc Trạch chiếm gần 2.300ha. Cây bưởi không chỉ là cây trồng chủ lực mà còn là cây xóa đói giảm nghèo cho nhiều nông hộ. Tuy nhiên, tình hình sản xuất bưởi Phúc Trạch đang gặp nhiều khó khăn do đầu tư thấp và không đồng bộ. Nông dân thường không đầu tư đủ vào các khâu như trồng mới, chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh. Điều này dẫn đến chất lượng cây trồng và năng suất quả không đạt yêu cầu. Theo điều tra, mức đầu tư cho sản xuất bưởi Phúc Trạch chỉ chiếm dưới 5% tổng chi phí cần thiết, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của cây trồng.

1.1 Đầu tư và chăm sóc bưởi

Đầu tư cho cây bưởi Phúc Trạch hiện nay còn thấp, không đủ để đảm bảo sự phát triển bền vững. Nông dân thường chỉ tập trung vào việc trồng mới mà không chú trọng đến việc chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh. Việc này dẫn đến tình trạng cây bưởi dễ bị nhiễm bệnh, trong đó có bệnh chảy gôm. Để nâng cao năng suất và chất lượng quả, cần có những biện pháp đầu tư hợp lý và hiệu quả hơn trong việc chăm sóc cây bưởi.

II. Tình hình sâu bệnh hại trên cây bưởi

Bệnh chảy gôm là một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất đối với cây bưởi Phúc Trạch. Theo điều tra, có 35 đối tượng gây hại, trong đó có 12 loại bệnh và 23 loại sâu, nhện. Bệnh chảy gôm gây ảnh hưởng lớn đến sinh trưởng và phát triển của cây bưởi, làm giảm năng suất và chất lượng quả. Nếu không có biện pháp phòng trị kịp thời, tỷ lệ cây bị bệnh sẽ gia tăng, dẫn đến thiệt hại lớn cho nông dân. Việc phát hiện sớm và áp dụng các biện pháp phòng ngừa là rất cần thiết để bảo vệ cây trồng.

2.1 Nguyên nhân gây bệnh chảy gôm

Nguyên nhân chính gây ra bệnh chảy gôm trên cây bưởi Phúc Trạch là do các loài nấm thuộc chi Phytophthora. Những điều kiện khí hậu ẩm ướt, kết hợp với việc chăm sóc không đúng cách, đã tạo điều kiện thuận lợi cho bệnh phát triển. Việc nắm rõ nguyên nhân gây bệnh sẽ giúp nông dân có những biện pháp phòng trị hiệu quả hơn.

III. Biện pháp phòng trị bệnh chảy gôm

Để phòng trị hiệu quả bệnh chảy gôm, nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng thuốc Fosetyl Aluminium và Phosphorous acid mang lại hiệu quả cao. Các biện pháp sinh học cũng cần được áp dụng để giảm thiểu tác động của bệnh. Việc kết hợp giữa biện pháp hóa học và sinh học sẽ giúp bảo vệ cây bưởi một cách toàn diện. Nông dân cần được hướng dẫn cụ thể về cách sử dụng thuốc và thời điểm phun thuốc để đạt hiệu quả tối ưu.

3.1 Khuyến cáo sử dụng thuốc

Khuyến cáo nông dân sử dụng thuốc Fosetyl Aluminium và Phosphorous acid để phòng trị bệnh chảy gôm. Việc áp dụng đúng liều lượng và thời gian phun thuốc sẽ giúp giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra. Ngoài ra, cần có các chương trình tập huấn cho nông dân về kỹ thuật phòng trị bệnh để nâng cao hiệu quả sản xuất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bưởi Phúc Trạch (Citrus grandis L.) là cây ăn quả có múi đặc sản, có giá trị dinh dưỡng và kinh tế cao, được trồng phổ biến tại huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh với diện tích gần 2.300 ha trong tổng số khoảng 3.000 ha bưởi toàn tỉnh. Đây là cây trồng chủ lực, góp phần xóa đói giảm nghèo và làm giàu cho nhiều nông hộ. Tuy nhiên, sản xuất bưởi Phúc Trạch đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là bệnh chảy gôm và thối rễ gây thiệt hại nghiêm trọng đến sinh trưởng, năng suất và chất lượng quả. Từ năm 2010 đến 2017, các đợt bùng phát dịch bệnh đã làm giảm năng suất và diện tích trồng, gây thiệt hại kinh tế lớn.

Mục tiêu nghiên cứu là điều tra thực trạng sản xuất bưởi Phúc Trạch tại huyện Hương Khê, đánh giá mức độ gây hại của bệnh chảy gôm và nghiên cứu các biện pháp phòng trị hiệu quả nhằm nâng cao năng suất, chất lượng quả và phát triển bền vững vùng sản xuất. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 8/2017 đến tháng 7/2018 tại các xã trọng điểm trồng bưởi như Hương Trạch, Phúc Trạch, Hương Giang và Hương Thủy.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp số liệu khoa học, làm cơ sở đề xuất các giải pháp kỹ thuật phù hợp, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất, bảo vệ cây trồng khỏi bệnh chảy gôm, từ đó phát triển vùng bưởi Phúc Trạch thành vùng hàng hóa có giá trị kinh tế cao và bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết sinh trưởng và phát triển cây ăn quả có múi: Phân tích ảnh hưởng của điều kiện ngoại cảnh như nhiệt độ, độ ẩm, đất trồng đến sinh trưởng, ra hoa, đậu quả và năng suất bưởi Phúc Trạch.
• Mô hình dịch hại cây trồng: Xác định thành phần sâu, bệnh hại, đặc biệt là bệnh chảy gôm do nấm Phytophthora spp. gây ra, cùng các yếu tố điều kiện phát sinh và phát triển bệnh.
• Khái niệm biện pháp phòng trừ tổng hợp (IPM): Áp dụng các biện pháp canh tác, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hợp lý nhằm kiểm soát bệnh chảy gôm hiệu quả, bảo vệ môi trường và nâng cao năng suất cây trồng.

Các khái niệm chính bao gồm: bệnh chảy gôm, Phytophthora spp., đầu tư chăm sóc cây trồng, biện pháp phòng trị tổng hợp, và hiệu quả kinh tế trong sản xuất bưởi.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập số liệu sơ cấp qua điều tra, phỏng vấn 120 nông hộ tại 4 xã trọng điểm trồng bưởi Phúc Trạch (mỗi xã 30 hộ) bằng phiếu điều tra có cấu trúc. Số liệu thứ cấp được thu thập từ Trung tâm Khuyến nông Hà Tĩnh, Phòng Nông nghiệp huyện Hương Khê và các báo cáo nghiên cứu liên quan.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng thống kê mô tả để đánh giá tình hình sản xuất, mức độ đầu tư, và mức độ gây hại của bệnh chảy gôm. Phân tích định lượng tỷ lệ cây bị bệnh, mức độ phổ biến theo 5 cấp độ. Thí nghiệm khảo nghiệm hiệu quả các loại thuốc trừ bệnh Fosetyl Aluminium và Phosphorous acid trên cây bưởi bị bệnh.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được tiến hành từ tháng 8/2017 đến tháng 7/2018, trong đó điều tra thực địa và thu thập số liệu diễn ra trong 6 tháng đầu, khảo nghiệm thuốc và phân tích dữ liệu trong 3 tháng tiếp theo, hoàn thiện báo cáo và đề xuất giải pháp trong 3 tháng cuối.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tình hình sản xuất bưởi Phúc Trạch: Diện tích trồng bưởi Phúc Trạch tại huyện Hương Khê tăng từ 688,97 ha năm 2011 lên khoảng 2.300 ha năm 2017, với năng suất tăng từ 5,6 tấn/ha năm 2011 lên 15,6 tấn/ha năm 2017. Tuy nhiên, mức đầu tư chăm sóc của nông hộ còn thấp, dưới 5% đầu tư ở các khâu trồng mới, kiến thiết cơ bản và kinh doanh, ảnh hưởng đến chất lượng cây trồng và năng suất.

2. Thành phần sâu, bệnh hại: Điều tra phát hiện 35 đối tượng sâu, bệnh gây hại trên bưởi Phúc Trạch, trong đó có 12 loại bệnh và 23 loại sâu, nhện. Bệnh chảy gôm do nấm Phytophthora spp. là bệnh nguy hiểm nhất, gây tỷ lệ nhiễm bệnh trung bình khoảng 20-30% cây trồng, với mức độ gây hại từ cấp 2 đến cấp 4, có nguy cơ lan rộng và gây chết cây nếu không kiểm soát kịp thời.

3. Hiệu quả biện pháp phòng trị: Thí nghiệm xử lý thuốc Fosetyl Aluminium và Phosphorous acid cho thấy hiệu quả phòng trừ bệnh chảy gôm đạt trên 80%, giảm tỷ lệ cây nhiễm bệnh và cải thiện sinh trưởng cây. So với phương pháp truyền thống dùng Aliette 800WG, các thuốc này có ưu điểm giảm tổn thương cơ giới và thời gian liền vỏ nhanh hơn.

4. Ảnh hưởng của điều kiện khí hậu và đất trồng: Khí hậu ẩm ướt, lượng mưa trung bình năm 2.223,9 mm tập trung vào các tháng 8-10, cùng đất trồng có độ thoát nước kém là điều kiện thuận lợi cho bệnh chảy gôm phát triển. Nhiệt độ trung bình 24,3°C phù hợp cho sinh trưởng bưởi nhưng cũng tạo điều kiện cho nấm phát triển.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy mức đầu tư thấp và kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ là nguyên nhân chính khiến cây bưởi Phúc Trạch dễ bị bệnh chảy gôm và các sâu bệnh khác gây hại. So với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, tỷ lệ nhiễm bệnh và mức độ gây hại tại Hương Khê tương đối cao, phản ánh điều kiện khí hậu và đất đai đặc thù của vùng.

Việc sử dụng thuốc Fosetyl Aluminium và Phosphorous acid phù hợp với điều kiện thực tế, giúp giảm thiểu tổn thương cây do biện pháp cơ giới và tăng hiệu quả phòng trừ. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ cây nhiễm bệnh theo thời gian và bảng so sánh hiệu quả các loại thuốc phòng trừ.

Nghiên cứu góp phần làm rõ mối quan hệ giữa điều kiện ngoại cảnh, kỹ thuật canh tác và mức độ gây hại bệnh chảy gôm, từ đó đề xuất giải pháp phòng trị phù hợp, nâng cao năng suất và chất lượng bưởi Phúc Trạch.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đầu tư chăm sóc cây trồng: Khuyến khích nông hộ tăng mức đầu tư vật tư, phân bón hữu cơ và vô cơ, áp dụng kỹ thuật tưới nước, cắt tỉa tạo tán hợp lý nhằm nâng cao sức khỏe cây và giảm nguy cơ bệnh tật. Mục tiêu tăng mức đầu tư lên trên 15% trong vòng 2 năm, do UBND huyện và các tổ chức nông nghiệp phối hợp thực hiện.

2. Áp dụng biện pháp phòng trị tổng hợp bệnh chảy gôm: Sử dụng thuốc Fosetyl Aluminium và Phosphorous acid theo hướng dẫn kỹ thuật, kết hợp với biện pháp canh tác như thoát nước tốt, làm đất, loại bỏ cây bệnh. Thời gian áp dụng liên tục trong mùa mưa, ưu tiên các vườn có tỷ lệ nhiễm bệnh trên 10%. Chủ thể thực hiện là nông dân dưới sự hướng dẫn của cán bộ khuyến nông.

3. Đào tạo, tập huấn kỹ thuật cho nông dân: Tổ chức các lớp tập huấn về kỹ thuật canh tác, nhận biết và phòng trị bệnh chảy gôm, nâng cao nhận thức và kỹ năng quản lý dịch hại. Mục tiêu đào tạo ít nhất 80% nông hộ trong 3 năm tới, do Trung tâm Khuyến nông Hà Tĩnh chủ trì.

4. Xây dựng mô hình sản xuất bền vững: Phát triển các mô hình sản xuất bưởi Phúc Trạch theo hướng hữu cơ, kết hợp sử dụng thiên địch và thuốc sinh học để giảm thiểu ô nhiễm môi trường, nâng cao giá trị sản phẩm. Thời gian triển khai từ năm 2024-2026, phối hợp giữa các viện nghiên cứu và địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nông dân trồng bưởi Phúc Trạch: Nhận biết tình hình sâu bệnh, áp dụng biện pháp phòng trị hiệu quả, nâng cao năng suất và thu nhập.

2. Cán bộ khuyến nông và quản lý nông nghiệp địa phương: Sử dụng số liệu và giải pháp nghiên cứu để xây dựng chương trình hỗ trợ, đào tạo kỹ thuật cho nông dân.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành nông nghiệp, bảo vệ thực vật: Tham khảo phương pháp điều tra, phân tích sâu bệnh và biện pháp phòng trị tổng hợp trong cây ăn quả có múi.

4. Doanh nghiệp sản xuất thuốc bảo vệ thực vật và chế biến nông sản: Đánh giá hiệu quả thuốc trừ bệnh, phát triển sản phẩm phù hợp với đặc điểm vùng trồng bưởi Phúc Trạch.

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh chảy gôm bưởi Phúc Trạch là gì?
   Bệnh chảy gôm do nấm Phytophthora spp. gây ra, biểu hiện bằng các vết chảy nhựa, thối rễ, thối thân, làm cây suy yếu và chết dần. Bệnh phát triển mạnh trong điều kiện ẩm ướt, đất kém thoát nước.

2. Tại sao bưởi Phúc Trạch dễ bị bệnh chảy gôm?
   Do đặc điểm sinh học của cây có rễ núm, dễ tổn thương khi đất bị ngập úng hoặc thiếu nước, cùng với khí hậu ẩm ướt và kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh.

3. Biện pháp phòng trị bệnh chảy gôm hiệu quả nhất hiện nay là gì?
   Sử dụng thuốc Fosetyl Aluminium và Phosphorous acid kết hợp với biện pháp canh tác như thoát nước tốt, làm đất, loại bỏ cây bệnh, không tác động cơ giới lên vết bệnh để tránh tổn thương thêm.

4. Mức đầu tư chăm sóc bưởi Phúc Trạch hiện nay như thế nào?
   Mức đầu tư của nông hộ còn thấp, dưới 5% tổng chi phí sản xuất, chưa đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng và kỹ thuật chăm sóc, ảnh hưởng đến sinh trưởng và năng suất cây trồng.

5. Làm thế nào để nâng cao năng suất và chất lượng bưởi Phúc Trạch?
   Tăng cường đầu tư chăm sóc, áp dụng biện pháp phòng trị tổng hợp sâu bệnh, đào tạo kỹ thuật cho nông dân và phát triển mô hình sản xuất bền vững theo hướng hữu cơ và công nghệ cao.

Kết luận

• Bưởi Phúc Trạch là cây ăn quả đặc sản có giá trị kinh tế cao tại huyện Hương Khê, Hà Tĩnh với diện tích gần 2.300 ha và năng suất đạt 15,6 tấn/ha năm 2017.
• Bệnh chảy gôm do nấm Phytophthora spp. là nguyên nhân chính gây thiệt hại nghiêm trọng, với tỷ lệ nhiễm bệnh trung bình 20-30%, đe dọa sự phát triển bền vững của vùng trồng.
• Mức đầu tư chăm sóc cây trồng còn thấp, kỹ thuật canh tác chưa đồng bộ là nguyên nhân làm tăng nguy cơ bệnh và giảm năng suất.
• Thuốc Fosetyl Aluminium và Phosphorous acid được xác định là biện pháp phòng trị hiệu quả, giảm tỷ lệ cây nhiễm bệnh trên 80%.
• Đề xuất tăng cường đầu tư, áp dụng biện pháp phòng trị tổng hợp, đào tạo kỹ thuật và xây dựng mô hình sản xuất bền vững nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất bưởi Phúc Trạch trong 3-5 năm tới.

Hành động tiếp theo là triển khai các giải pháp kỹ thuật đã nghiên cứu, đồng thời mở rộng đào tạo và chuyển giao công nghệ cho nông dân để phát triển vùng bưởi Phúc Trạch thành vùng sản xuất hàng hóa có giá trị kinh tế cao và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Giới thiệu về cây bưởi Phúc Trạch 1. Đặc điểm sinh học Bưởi Phúc Trạch là cây trồng có rễ núm nên rất cần và cũng ghét nước từ đó dễ bị nhiễm bệnh làm tổn thương bộ rễ khi thừa hoặc thiếu nước do hạn hán, lũ lụt xảy ra trong nhiều ngày.

Thân đứng có 2-3 thân chính tùy theo tuổi cây mà chiều cao cây ổn định từ 6-8m. Tán hình mâm xôi, bán cầu, cầu dẹt rộng bằng hoặc cao hơn chiều cao cây (7-9m). Phiến lá trưởng thành dài 15-18cm; rộng 8-12cm mép lá nguyên, đầu lá hơi nhọn. Hoa bưởi có kết cấu hoa lưỡng tính, đầu nhụy cao hơn túi phấn, chỉ nhị chia làm nhiều bó, quá trình tái tạo mầm hoa bắt đầu tháng 11 và kết thúc vào cuối tháng 12 hàng năm.

Hoa phát nụ vào đầu tháng 1, nở rộ vào trung tuần tháng 2 và tắt hoa hoàn toàn vào đầu tháng 3. Quả hình bán cầu hơi dẹt, vỏ quả nhẵn, mang nhiều túi tinh dầu, túi tinh dầu càng nhỏ thì vỏ quả càng nhẵn. 1 quả có từ 12-16 múi, tép mọng nước có màu hồng, hồng nhạt, hồng đậm, trắng và trắng ngà đây chính là 5 kiểu hình đặc trưng của bưởi Phúc Trạch. Nguồn gốc, lịch sử trồng trọt a/ Nguồn gốc: Các tài liệu về lịch sử, văn hóa của huyện Hương Khê trước, trong và sau thời kỳ Pháp thuộc là khá ít và khi đề cập đến cây bưởi Phúc Trạch lại không chi tiết.

Hương Khê là huyện mới của tỉnh Hà Tĩnh được thành lập năm 1867 dưới thời Vua Tự Đức. Mặt khác Hương Khê có diện tích rộng, điều kiện giao thông khó khăn, địa hình rừng núi, khí hậu lại khắc nghiệt, cộng với Hương Khê là vùng hội tụ của cư dân nhiều nơi đến. Chính vì vậy ghi chép thông tin ít được chính quyền và người dân thời đó quan tâm. Tuy nhiên, tên huyện Hương Khê được đặt tên theo phong thổ với các sản vật như: Trầm hương, quế…và hương thơm của bưởi Phúc Trạch (Nguyễn Bá Thành và cộng sự, 2003).

Nếu đúng như vậy thì bưởi Phúc Trạch đã có mặt và nổi tiếng ở huyện Hương Khê từ rất lâu đời như tên gọi của sản phẩm gắn chặt với địa danh từ năm 1867. Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 4 b/ Lịch sử trồng trọt: * Về diện tích: Theo các tài liệu lịch sử, văn hóa của huyện Hương Khê, giống bưởi Phúc Trạch có mặt trước năm 1867 tại một vườn hộ ở xã Phúc Trạch. Với nhiều đặc điểm quý như quả chín vàng, vị ngon khác lạ nên người dân chiết cành để trồng và đến nay đã trở thành giống bưởi đặc sản. Lịch sử phát triển của giống bưởi Phúc Trạch có nhiều bước thăng trầm, năm 1938 bưởi Phúc Trạch được Chính Phủ Pháp thưởng huy chương tại cuộc đấu xảo rau-quả Đông Dương do chính quyền thuộc địa Thực Dân Pháp tổ chức tại các nước Đông Dương, các năm sau đó phần do chiến tranh, phần do ưu tiên đất sản xuất nông nghiệp…giống bưởi Phúc Trạch mai một dần.

Từ khi tái lập tỉnh (năm 1991) các cấp chính quyền, ngành nông nghiệp tỉnh bắt đầu có những hoạt động khôi phục, phát triển giống bưởi đặc sản này và được phân ra làm 4 giai đoạn như sau: - Giai đoạn 1 (từ năm 1994-năm 2000): Giai đoạn này diện tích tăng nhanh liên tục qua các năm và đạt từ 540,13ha (năm 1994) lên 1. Việc tăng nhanh diện tích trong giai đoạn này do 2 nguyên nhân đó là: Người dân tự phát trồng do giá trị thu nhập cao và hiệu quả của công tác chỉ đạo, tuyên truyền và phong trào cải tạo vườn tạp trồng cây ăn quả. Từ đó nhiều vườn tạp đã trở thành vườn trồng thuần bưởi Phúc Trạch và cũng từ đây bưởi Phúc Trạch có dấu hiệu suy giảm năng suất (Viện nghiên cứu rau quả, 2011). - Giai đoạn 2 (từ năm 2000-2006): Giai đoạn này diện tích vẫn tiếp tục mở rộng nhưng tốc độ chậm và bình quân 50ha/năm đạt từ: 1.

Diện tích mở rộng chủ yếu do sự hỗ trợ của các chương trình dự án, đề tài, mô hình khuyến nông…và được trồng thuần trong vườn (Viện nghiên cứu rau quả, 2011). Điều này chứng tỏ diện tích bưởi Phúc Trạch mất đi trong 3 năm (2006-2008) bằng diện tích phát triển trong 11 năm (1998- 2009) và nếu không có những giải pháp tác động kịp thời thì diện tích vẫn tiếp tục giảm (Viện nghiên cứu rau quả, 2011). - Giai đoạn 4 (từ năm 2012-2017): Đây là giai đoạn mà diện tích bưởi Phúc Trạch tăng mạnh nhất từ 992ha (năm 2012) lên 2. Giai đoạn này ở những năm đầu 2012-2014 tăng chậm và những năm 2015-2017 diện tích tăng nhanh do sinh trưởng của cây trồng được phục hồi, năng suất tăng nhanh và các cấp chính quyền có chính sách trợ giá giống (Chi cục BVTV Hà Tĩnh, 2017).

Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 * Về năng suất: Trái ngược đà tăng trưởng của diện tích, năng suất bưởi có chiều hướng suy giảm qua các năm. Những năm ở thời kỳ phát triển (từ năm 1994-1998) năng suất đạt khá cao (từ 17,3-20,49 tấn/ha), kể từ 1999-2008 năng suất giảm sút một cách nghiêm trọng (từ 7,54-4,55 tấn/ha), năm 2009 năng suất (0,04 tấn/ha). Từ năm 2010- 2011 năng suất có tăng đôi chút nhưng vẫn khá thấp là 5,6 tấn/ha năm 2011. Từ năm 2012 năng suất bưởi bắt đầu tăng 8,44 tấn/ha (năm 2012) lên 9 tấn/ha (năm 2014), 11 tấn/ha (năm 2015), 12,5 tấn/ha (năm 2016), 15,6 tấn/ha (năm 2017) nhưng trong 2 năm này do ảnh hưởng của 6 cơn lũ (năm 2016) và bão số 10 (năm 2017) đã làm diện tích bưởi chết khá nhiều do thối gốc, thối rễ (Trung Tâm KN Hà Tĩnh, 2017).

Yêu cầu ngoại cảnh và đất trồng. a/ Yêu cầu ngoại cảnh: * Đặc điểm khí hậu vùng Hương Khê: Khí hậu là tổng hợp các yếu tố mang tính quy luật, bị chi phối bởi điều kiện địa hình, vị trí địa lý. Nó đóng vai trò quan trọng và có tính chất quyết định đến năng suất, chất lượng sản phẩm cây trồng nói chung và cây bưởi nói riêng. Tổng hợp số liệu thời tiết của huyện Hương Khê trong 10 năm (2007-2017) được thể hiện qua bảng 1.

Một số chỉ tiêu khí tượng tại huyện Hương Khê (2007-2017) Lượng mưa Nhiệt độ Nhiệt độ Nhiệt độ Số giờ nắng Độ ẩm Tháng trung bình trung bình tối cao tối thấp trung bình trung bình 0 0 0 (mm) ( C) ( C) ( C) (giờ/ngày) (%) 1 27,5 17,8 30,9 9,7 1,8 87,7 2 66,3 20,1 34,1 11,0 2,2 88,2 3 58,5 21,4 36,3 12,3 1,9 88,2 4 72,9 25,3 39,4 17,1 4,1 82,5 5 207,8 28,1 39,5 19,8 5,6 79,1 6 128,8 29,8 39,2 23,9 6,1 74,3 7 139,7 29,3 39,3 23,4 6,0 76,0 8 484,0 28,0 36,5 21,1 4,2 81,4 9 387,8 26,1 33,1 18,8 3,8 85,6 10 473,4 24,2 32,1 14,2 2,2 88,0 11 115,8 22,0 28,6 10,8 2,9 85,4 12 61,4 18,9 35,53 17,04 1,2 85,7 Năm 2223,9 24,3 35,53 17,04 3,5 83,6 (Nguồn: Trạm Khí tượng-Thủy văn huyện Hương Khê, 2018). Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 Nhiệt độ bình quân trong 10 năm của huyện Hương Khê là 24,30C, tháng lạnh nhất trong năm là tháng 1, 2 và 12 với nhiệt độ tối thấp là 9,7 0C (tháng 1), tháng 5 là tháng nóng nhất với bình quân 39,50C. Theo các nghiên cứu về phản ứng của cây ăn quả có múi thì ở nhiệt độ từ 00C-54 0C cây trồng có thể sống từ 23 0C-290C. Như vậy nhiệt độ ở Hương Khê là phù hợp cho cây bưởi sinh trưởng, phát triển.

Lượng mưa trung bình cả năm là 2223,9mm tập trung chủ yếu ở các tháng 8 đến tháng 10, so với các vùng trồng cây ăn quả có múi trong cả nước thì Hương Khê có lượng mưa trung bình hàng năm lớn hơn. Nếu xét về tổng quan thì điều kiện khí hậu ở Hương Khê là phù hợp với sinh trưởng, phát triển của cây bưởi Phúc Trạch. Năng suất bưởi Phúc Trạch từ 2000 đến 2017 có thể chia làm 3 giai đoạn đó là: Giai đoạn mất mùa liên tục (2000-2005), giai đoạn phục hồi mất mùa không liên tục (2006-2010), giai đoạn phục hồi (2011-2017). Để đánh giá chính xác chúng tôi đã tiến hành thu thập số liệu để nghiên cứu vào giai đoạn cây trồng ra hoa, đậu quả.

* Vai trò của các yếu tố khí hậu đối với quá trình ra hoa, đậu quả. Như đánh giá phân tích ở trên và khi xét một cách tổng quan thì điều kiện khí hậu ở Hương Khê là phù hợp cho sinh trưởng và phát triển cây bưởi Phúc Trạch. Tuy nhiên, năng suất 1 vụ (tình hình đậu quả) đôi khi được quyết định bởi điều kiện thời tiết trong 1 tuần, 1 vài ngày, thậm chí 1 vài giờ đây chính là thời kỳ cây trồng phát nụ, nở hoa, đậu quả và quả non. Để đánh giá mức độ ảnh hưởng của khí hậu đến sự suy giảm năng suất bưởi Phúc Trạch chúng tôi tiến hành phân tích diễn biến khí hậu tại Hương Khê giai đoạn cây ra hoa, đậu quả 3 năm liên tiếp.

Trên thực tế bưởi Phúc Trạch có thể có từ 2-4 đợt hoa/năm nhưng chỉ có 1 đợt chính, có vai trò quyết định đến năng suất, mùa vụ đó là hoa xuất hiện, nở rộ và tàn trong tháng 2 và được thể hiện qua bảng. Thời kỳ nở hoa của bưởi Phúc Trạch Thời điểm nở hoa (ngày) Thời gian Điểm theo dõi Năm 1 đợt hoa (xã) Bắt đầu Nở rộ Kết thúc (ngày) 2006 Phúc Trạch 10/2 18-22/2 3-4/3 21-22 Hương Trạch 10/2 17-22/2 3-4/3 20-22 2007 Phúc Trạch 21-22/2 2-5/3 11-15/3 20-21 Hương Trạch 20-22/2 2-5/3 10-15/3 19-21 2008 Phúc Trạch 13-15/2 23-25/2 10-12/3 23-25 Hương Trạch 15/2 23-25/2 10-12/3 23-25 (Nguồn: Viện nghiên cứu rau quả, 2011) Luan van PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 Kết quả theo dõi cho thấy năm 2017 thời gian bắt đầu và kết thúc muộn hơn năm 2016 là 10 ngày, năm 2018 thời gian nở hoa tập trung hơn năm 2017. Theo nhiệt độ và ẩm độ không khí bằng thiết bị quan trắc tiếp (Tiny-Talk và Logtag) trong thời kỳ ra hoa, đậu quả (tháng 2 đầu tháng 3) của những năm mất mùa (2006-2008) với tần suất đo 30 phút và 1 giờ 1 lần đã thu được kết quả sau: Năm 2006 thời kỳ hoa nở (tháng 1) thời tiết ở Hương Khê khá lạnh, nhiệt độ bình quân dưới 200C, có nhiều ngày nhiệt độ xuống tới 12-130C, các nghiên cứu trên thế giới cho thấy: Nhiệt độ có ảnh hưởng đến quá trình thụ phấn hoặc gián tiếp tác động đến sinh trưởng của ống phấn.