mở đầu giai đoạn hai truyền đạo và theo đạo Tin lành của người Hmông ở miền núi phía Bắc là bởi năm 1992 là năm thực hiện chủ trương xóa bỏ cây thuốc phiện, điều này đã tác động rất lớn đến đời sống kinh tế của người Hmông - dân tộc có nền “kinh tế thuốc phiện”. Năm 2004 là năm trước khi Thủ tướng ra Chỉ thị số 01/2005/CT-TTg, ngày 04 tháng 02 năm 2005, Về một số công tác đối với đạo Tin lành (Chỉ thị số 01/2005/CT - TTg). Điều này cũng đã tác động rất mạnh đến vấn đề đạo Tin lành ở Việt Nam trong đó có việc người Hmông theo đạo Tin lành. Đây là giai đoạn đạo Tin lành phát triển rất nhanh, diễn biến phức tạp về mặt tôn giáo, dân tộc và xã hội, cụ thể về mặt số lượng ở từng địa phương như sau: Ở các tỉnh vùng núi cao biên giới phía Tây Bắc số lượng tín đồ tăng nhanh hơn cả.
Cụ thể ở tỉnh Lào Cai, tính đến tháng 8 năm 1999 số người chịu ảnh hưởng của đạo Tin lành là 14.000 người; ở tỉnh Lai Châu là 14.000 người; tỉnh Hà Giang là 10.000 người; tỉnh Cao Bằng là 14. Ở các tỉnh phía dưới số người theo đạo Tin lành tăng ít hơn so với vùng cao biên giới. Cụ thể: Tuyên Quang là 6.000 người; Bắc Cạn là 11.000 người; Sơn La là 4.000 người; Thái Nguyên là 4. Đặc biệt, trong thời gian này số người Hmông theo đạo Tin lành ở các tỉnh miền núi phía Bắc do bị tác động từ phía chính quyền đã di cư vào Thanh Hóa, làm xuất hiện ở tỉnh này một cộng đồng người theo đạo Tin lành ở huyện Mường Lát với số lượng hơn 3.500 người; đồng thời tăng cường sự di 19 cư vào Tây Nguyên ở hai tỉnh Đắc Lắc, Đắc Nông với số lượng gần 20.
Theo Ban Tôn giáo Chính phủ, năm 1996 cả nước có gần 80.000 người Hmông theo đạo Tin lành thì đến năm 2004 tăng lên là 105.000 người Hmông (chiếm 13% tổng số người Hmông) ở 735/2.384 bản Hmông theo đạo Tin lành, trong đó, các tỉnh giáp biên giới với Lào chiếm gần 50% số người theo đạo Tin lành. Riêng ở Tây Bắc, có 58.000 người Hmông ở 506 bản theo đạo. Ngoài những người Hmông theo đạo Tin lành, ở giai đoạn này còn có các dân tộc khác như Dao, Thái, Pà Thẻn,…với khoảng 30.000 người [13, tr. Sự phát triển của đạo Tin lành ở giai đoạn thứ hai (1992 - 2004) có một số điểm chú ý như sau: - Một là, đạo Tin lành phát triển mạnh mẽ hơn, công khai hơn tạo ra lực lượng đông đảo so với giai đoạn trước.
Những người đứng đầu truyền đạo có quan hệ với số 2 - ngõ Trạm - trụ sở của Hội thánh Tin lành Việt Nam (miền Bắc) chặt chẽ hơn. Từ đầu năm 1993, có nhiều đối tượng truyền đạo ở các tỉnh miền núi phía Bắc đã quyên góp tiền đi về Hà Nội, đến Tổng hội Hội thánh Tin lành Việt Nam (miền Bắc) để xin học đạo, xin tài liệu và mẫu đơn in sẵn để về phân phát cho các hộ xin theo đạo Tin lành. Tại đây, họ đã được các mục sư, truyền đạo giảng giải về giáo lý của đạo Tin lành. Từ đó những người này đã về các bản tích cực phân phát tài liệu cho đồng bào, lập danh sách nhân khẩu từng thôn bản gửi lên các cấp chính quyền đòi được theo đạo Tin lành.
- Hai là, cùng với việc tăng nhanh số lượng người theo đạo Tin lành ở các bản người Hmông là sự hình thành một cách cơ bản các thành tố liên quan đến đạo Tin lành. Cụ thể là các điểm nhóm theo bản thực hiện cơ chế như tổ chức Hội thánh cơ sở (Chi hội), có người đứng đầu (trưởng điểm nhóm) tự nhận, thậm chí có cả chức vụ truyền đạo (cũng tự nhận), có Ban chấp sự với 20 các chức danh cụ thể,… Đặc biệt là có sự liên hệ về tổ chức với các tổ chức Tin lành, trong đó có cả tổ chức Tin lành đã được Nhà nước công nhận và chưa được công nhận, trong đó đa số liên hệ với Hội thánh Tin lành Việt Nam (miền Bắc). Các hoạt động truyền đạo có tính tổ chức hơn và có hiện tượng ở bên ngoài can thiệp rõ ràng hơn, thông qua các tổ chức Tin lành hoặc Phi Chính phủ của Tin lành, của các Việt kiều,… - Ba là, việc theo đạo Tin lành nhanh và mở rộng địa bàn đã dẫn đến sự khác biệt về văn hóa, lối sống; cộng thêm đặc tính cực đoan về đức tin của đạo Tin lành đã làm tăng thêm tình trạng mất đoàn kết giữa dân tộc Hmông với các dân tộc khác; mất đoàn kết trong nội bộ người Hmông, thậm chí trong từng gia đình. Vai trò quan trọng của già làng, trưởng bản, trưởng họ nay phải nhường chỗ cho những người tích cực truyền đạo.
Lực lượng truyền đạo hoạt động có sự liên kết, thống nhất với nhau khống chế đồng bào trên nhiều lĩnh vực trong cuộc sống. Ở một số nơi họ còn đe dọa bắt đồng bào phải đóng góp tiền của để làm kinh phí hoạt động. Ngoài ra họ còn đe dọa, cô lập cán bộ. Nhiều địa phương xuất hiện tình trạng khiếu kiện, làm chính quyền khó khăn, lúng túng trong việc giải quyết.
- Bốn là, nhìn chung đa số địa phương vẫn giữ quan điểm “không cho theo đạo Tin lành” với lý luận trước nay không có đạo Tin lành. Các biện pháp hành chính vẫn được áp dụng ở một số địa phương đối với việc truyền đạo và theo đạo Tin lành. Tuy nhiên, một số địa phương đã tỏ ra khoan dung hơn, đúng hơn là sự bất lực trước việc ngăn cấm đạo Tin lành truyền vào người Hmông. Có một thực tế đặt ra là địa phương nào nới mở đối với việc truyền đạo và theo đạo Tin lành thì các hoạt động của đạo Tin lành trở thành bình thường, các tác động tiêu cực cũng giảm đi.
Nếu so sánh, khu vực Việt Bắc vấn đề Tin lành không “nóng” như khu vực Tây Bắc. Giai đoạn thứ ba (từ 2005 đến nay) Ngày 4 tháng 2 năm 2005, Thủ tướng Chính Phủ ban hành Chỉ thị số 01/2005/CT-TTg Về một số công tác đối với đạo Tin lành. Với chủ trương nhìn nhận và từng bước bình thường hóa hoạt động của đạo Tin lành ở các tỉnh miền núi phía Bắc. Từ đó, đạo Tin lành trong dân tộc Hmông diễn biến theo xu hướng ổn định.
Theo Ban Tôn giáo phủ ở thời điểm năm 2005, khi triển khai Chỉ thị số 01/2005/CT - TTg, số người dân tộc thiểu số theo đạo Tin lành ở các tỉnh miền núi phía Bắc là 110.000 người, trong đó chủ yếu là dân tộc Hmông, ở 927 bản. Đến năm 2012, số người Hmông theo đạo Tin lành ở các tỉnh miền núi phía Bắc tăng lên đến 170.000 người (không kể khoảng 37.000 người Hmông theo đạo Tin lành di cư vào Tây Nguyên). Nếu so với năm 2005, thì số người theo đạo Tin lành vẫn tăng nhanh, vì trong bảy năm (2005 - 2012) đã tăng thêm 60. Số liệu cụ thể ở từng tỉnh năm 2012 như sau: - Điện Biên: 36.000 người; - Lai Châu: 35.000 người; - Hà Giang: 25.000 người; - Cao Bằng: 16.000 người; - Bắc Cạn: 11.000 người; - Tuyên Quang: 8.000 người; - Sơn La: 5.300 người; - Thanh Hóa: 4.200 người; - Thái Nguyên: 4.000 người [13, tr.
Qua bẩy năm thực hiện Chỉ thị số 01/2005/CT - TTg các tỉnh miền núi phía Bắc đã đạt được kết quả quan trọng. Theo thống kê của Ban Tôn giáo Chính phủ, năm 2012, ở các tỉnh miền núi phía Bắc có 332 điểm nhóm Tin 22 lành được cấp đăng ký sinh hoạt tôn giáo theo Chỉ thị số 01/2005/CT-TTg, trên tổng số 1.400 điểm nhóm [13, tr. Như vậy, so với thời kỳ đầu phát triển đạo Tin lành, đến nay số lượng người Hmông theo đạo Tin lành ở các tỉnh miền núi phía Bắc đã tăng rất đáng kể cả về số lượng, địa bàn ảnh hưởng. Từ sự phát triển đạo Tin lành trong người Hmông giai đoạn 2005 đến nay có thể rút ra một số đặc điểm như sau: - Một là, số lượng người theo đạo Tin lành nếu nhìn qua con số thì tăng rất nhiều.
Nhưng thực ra, số mới theo đạo Tin lành so với năm 2005 không tăng nhiều mà tăng do việc nhà nước cho phép công khai hoạt động, nên người theo đạo Tin lành đã tự nhận mình là theo đạo Tin lành mà trước đó không dám khai, dám nhận. - Hai là, nhìn chung, đạo Tin lành phát triển theo hướng công khai, các sinh hoạt tôn giáo đã đi vào nền nếp, ổn định hơn, không còn tình trạng sinh hoạt lén lút như thời gian trước đây, những tác động tiêu cực về tôn giáo và xã hội giảm dần. - Ba là, thực hiện Chỉ thị 01/2005/CT-TTg, các địa phương đã hướng dẫn đồng bào tự do sinh hoạt tôn giáo tại gia đình, nơi có điều kiện thì cho đăng ký điểm nhóm hoạt động. Đa số các địa phương thực hiện tốt chính sách đối với đạo Tin lành, tuy nhiên một số địa phương do nhận thức việc triển khai Chỉ thị số 01/2005/CT-TTg còn chậm trễ nên ở những địa phương này vấn đề Tin lành đôi khi vẫn còn là điểm nóng cần quan tâm.
- Bốn là, trong quá trình truyền đạo và theo đạo Tin lành các địa phương rất quan tâm vận động người theo đạo Tin lành trở lại tín ngưỡng truyền thống sẽ được tạo điều kiện thuận lợi. Tuy nhiên, việc trở về với tín ngưỡng truyền thống trên thực tế không có kết quả, hầu như không có người bỏ đạo Tin lành trở về với tín ngưỡng truyền thống. 23 - Năm là, ngoài Hội thánh Tin lành Việt Nam (miền Bắc) còn có nhiều hệ phái Tin lành đến các tỉnh miền núi phía Bắc truyền đạo như: Hội thánh Liên hữu Cơ đốc Việt Nam, Hội thánh Bắp tít Việt Nam, Hội thánh Ngũ tuần Việt Nam, Hội truyền giảng phúc âm,… trước tình hình đó, cộng thêm với tính tự do của đạo Tin lành nên đã diễn ra sự tranh giành người theo đạo giữa các tổ chức và hệ phái. Điều này cũng gây ra sự mất ổn định cục bộ ở một số nơi.
Giai đoạn này yếu tố nước ngoài, có liên quan đến đạo Tin lành vẫn còn tác động nhưng ít gây ra tác động tiêu cực như trước. Như vậy, chỉ trong thời gian hơn 25 năm từ con số không - có thể nói như vậy, đạo Tin lành đã xâm nhập và phát triển ở 14 tỉnh miền núi phía Bắc nước ta, tạo thành một thực thể tôn giáo có tính quần chúng khá rộng rãi.
