Nhà nước thế tục và chính sách tôn giáo ở Việt Nam trong tiến trình đổi mới

Luận án tiến sĩ phân tích chính trị học vấn đề nhà nước thế tục ở việt nam trong tiến trình đổi mới đường lối chính sách tôn, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Vũ Thị Minh Thắng
• Người hướng dẫn: Đỗ Quang Hưng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Chính trị học
• Đề tài: Nhà nước thế tục ở Việt Nam: Đổi mới chính sách tôn giáo trong tiến trình phát triển
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ Chính trị học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nhà nước thế tục ở Việt Nam

Nhà nước thế tục ở Việt Nam được hình thành trong bối cảnh lịch sử và chính trị đặc thù. Từ năm 1945, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, mô hình này đã được xây dựng nhằm đảm bảo sự hòa hợp giữa các tôn giáo và Nhà nước. Chính sách tôn giáo của Nhà nước không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của các tôn giáo mà còn tạo điều kiện cho sự phát triển xã hội. Đặc điểm nổi bật của Nhà nước thế tục ở Việt Nam là sự tôn trọng và bảo vệ quyền tự do tôn giáo, đồng thời duy trì sự quản lý của Nhà nước đối với các hoạt động tôn giáo. Điều này thể hiện rõ trong các văn bản pháp lý và chính sách tôn giáo được ban hành. Đổi mới chính sách tôn giáo từ những năm 1980 đã mở ra nhiều cơ hội cho các tôn giáo hoạt động và phát triển, đồng thời cũng đặt ra nhiều thách thức cho việc quản lý tôn giáo trong bối cảnh toàn cầu hóa.

1.1. Đặc điểm của Nhà nước thế tục

Nhà nước thế tục ở Việt Nam có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh sự đa dạng và phong phú của các tôn giáo trong xã hội. Quản lý tôn giáo là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Nhà nước, nhằm đảm bảo sự hài hòa giữa các tôn giáo và giữa tôn giáo với Nhà nước. Sự tôn trọng quyền tự do tôn giáo được thể hiện qua các chính sách và quy định pháp luật, tạo điều kiện cho các tôn giáo hoạt động trong khuôn khổ pháp lý. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những thách thức trong việc thực hiện chính sách này, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự gia tăng của các tôn giáo mới. Việc duy trì sự ổn định và phát triển xã hội trong khi đảm bảo quyền lợi của các tôn giáo là một nhiệm vụ không hề đơn giản.

II. Đổi mới chính sách tôn giáo trong tiến trình phát triển

Quá trình đổi mới chính sách tôn giáo ở Việt Nam đã diễn ra từ những năm 1980, với mục tiêu tạo ra một môi trường thuận lợi cho các tôn giáo hoạt động. Chính sách này không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của các tôn giáo mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Phát triển xã hội và tôn giáo có mối quan hệ chặt chẽ, trong đó Nhà nước đóng vai trò là cầu nối giữa các tôn giáo và cộng đồng. Việc thực hiện chính sách tôn giáo đã giúp nâng cao nhận thức của người dân về quyền tự do tôn giáo, đồng thời tạo điều kiện cho các tôn giáo tham gia vào các hoạt động xã hội. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết, như việc quản lý các tôn giáo mới và đảm bảo sự hài hòa giữa các tôn giáo khác nhau.

2.1. Những thách thức trong chính sách tôn giáo

Mặc dù đã có nhiều tiến bộ trong chính sách tôn giáo, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều thách thức. Sự gia tăng của các tôn giáo mới và các phong trào tôn giáo không chính thức đã đặt ra nhiều vấn đề cho Nhà nước trong việc quản lý và điều chỉnh. Đối thoại tôn giáo trở thành một yêu cầu cấp thiết để giải quyết các xung đột và bất đồng giữa các tôn giáo. Nhà nước cần có những biện pháp cụ thể để đảm bảo quyền lợi của các tôn giáo, đồng thời duy trì sự ổn định xã hội. Việc xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và minh bạch cho các hoạt động tôn giáo là rất cần thiết để tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của các tôn giáo trong xã hội.

III. Vai trò của Nhà nước trong quản lý tôn giáo

Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý tôn giáo tại Việt Nam. Chính sách tôn giáo của Nhà nước không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi của các tôn giáo mà còn tạo điều kiện cho sự phát triển xã hội. Nhà nước cần phải duy trì sự cân bằng giữa việc tôn trọng quyền tự do tôn giáo và việc đảm bảo an ninh quốc gia. Tự do tôn giáo là một quyền cơ bản của công dân, nhưng cũng cần phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật. Việc xây dựng một môi trường tôn giáo lành mạnh và hòa bình là một trong những nhiệm vụ hàng đầu của Nhà nước trong bối cảnh hiện nay.

3.1. Các biện pháp quản lý tôn giáo

Để thực hiện hiệu quả chính sách tôn giáo, Nhà nước đã áp dụng nhiều biện pháp quản lý khác nhau. Việc xây dựng các văn bản pháp lý liên quan đến tôn giáo là rất quan trọng, nhằm tạo ra một khung pháp lý rõ ràng cho các hoạt động tôn giáo. Đối thoại tôn giáo cũng được khuyến khích để giải quyết các vấn đề phát sinh giữa các tôn giáo và giữa tôn giáo với Nhà nước. Nhà nước cần phải lắng nghe ý kiến của các tổ chức tôn giáo và tạo điều kiện cho họ tham gia vào các hoạt động xã hội. Điều này không chỉ giúp nâng cao nhận thức về tôn giáo mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

IV. Kết luận và định hướng tương lai

Nhà nước thế tục ở Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong việc đổi mới chính sách tôn giáo. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải đối mặt trong tương lai. Việc duy trì sự ổn định xã hội trong khi đảm bảo quyền tự do tôn giáo là một nhiệm vụ không hề đơn giản. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và các chính sách liên quan đến tôn giáo, đồng thời tăng cường đối thoại tôn giáo để giải quyết các vấn đề phát sinh. Định hướng tương lai cần tập trung vào việc xây dựng một môi trường tôn giáo hòa bình và phát triển, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

4.1. Định hướng chính sách tôn giáo trong tương lai

Trong tương lai, chính sách tôn giáo cần được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh mới. Nhà nước cần phải lắng nghe ý kiến của các tổ chức tôn giáo và tạo điều kiện cho họ tham gia vào các hoạt động xã hội. Việc xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và minh bạch cho các hoạt động tôn giáo là rất cần thiết để tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của các tôn giáo trong xã hội. Đồng thời, cần tăng cường quản lý tôn giáo để đảm bảo an ninh quốc gia và sự ổn định xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề như vậy, Hasson phê phán kiểu thế tục mang tính đàn áp và vi phạm tự do cũng như phẩm giá của con người nói chung và tự do tôn giáo nói riêng. Ví dụ được viện dẫn là Pháp với một thái độ cương quyết bảo vệ cho giá trị thế tục của Nhà nước cộng hòa - như khang định “thế tục không thé đem ra thương lượng” 20 của Tổng thống Chirac. Với quan ngại các biểu trưng tôn giáo, chủ yếu là từ Islam giáo với khăn trùm đầu của phụ nữ, làm xói mòn tính thế tục của Nhà nước, luật pháp của Pháp có nhiều quy định cụ thể cắm đoán một số dạng thức phục trang mang tính biểu trưng tôn giáo ở các nơi chốn công cộng, đặc biệt là trường hoc. Tuy nhiên, van đề đặt ra ở đây là trong khi người Pháp có lý lẽ về bức tường phân li tôn giáo và Nhà nước thì cái giá phải trả không hắn là nhỏ.

Mối nguy được điểm danh và có thê nói là đã được chứng thực là sự “phớt lờ” bản chất tôn giáo của nhân loại, coi như điều này không ton tai thay vì chủ động thừa nhận nó, điều tiết nó và nhất là thúc đây nó theo hướng có lợi cho đời sống chung của toàn thé xã hội. Như vậy, thé tục kiêu Pháp ở phiên bản cực đoan trở nên mâu thuẫn với phẩm giá của con người. Nó khiến cho những người theo tôn giáo cảm thay mình trở thành đối tượng bi phân biệt đối xử. Trong khi đó, các cộng đồng tôn giáo theo Hasson lại có sức mạnh nội tại đặc biệt vì chúng “tiếp cận trái tim và trí óc” của các tín đồ và có vai trò quan trọng đảm bảo cho việc chế độ dân chủ được chấp nhận và có thê tồn tại dài lâu.

Từ đó, tác giả đưa ra kết luận, “một Nhà nước biết điều tiết các khát vọng và tinh cảm tôn giáo của các công dân của mình thì cũng có nghĩa là Nhà nước đó đã và đang xúc tiến cho 6n định và an ninh vì một lý lẽ hết sức giản đơn: Nhà nước đó công nhận các công dân của mình như họ là” [223, tr. Nói tới triển vọng của thế tục, không thể bỏ qua một luận đề quan trọng do Marcel Gauchet đề xuất vào giữa thập niên 1980: sự “khu xuất khỏi tôn giáo” [sortie de la religion)’. Gauchet quan niém, “khu xuất khỏi tôn giáo không có nghĩa là khu xuất khỏi tín ngưỡng tôn giáo, mà là khu xuất khỏi một thế giới mà ở đó tôn giáo đóng vai trò tạo dựng cấu trúc, là nơi tôn giáo chỉ huy hình thức chính trị của các xã hội và là nơi nó xác định tính kinh tế của liên hệ xã hội” [292, tr. Công thức này được xây dựng nham thay cho các khái niệm thế tục hóa định ché/laicisation và thế tục hóa văn hóa/sécularisation.

Gauchet đã nghiên cứu quá trình thế tục hóa diễn ra ở Phương Tây và trong công trình nổi tiếng Désenchantement du monde [Sự giải ảo của nhân loại] (1985), ông coi Công giáo là 2 21 an x ` : x At 4A oa “ Khái niệm nay còn được dich là “ra ngoài tôn giáo”. 21 “tôn giáo của sự khu xuất khỏi tôn giáo”, hay nói cách khác là tôn giáo chủ trương phải di ra ngoài tôn giáo, tôn giáo đưa con người ra khỏi tôn giáo. Với khái niệm mới nay, Gauchet nhằm chỉ việc một tôn giáo ấn tàng trong nó động năng thế tục hóa. Thế tục hóa này, hay như Gauchet gọi tên là “giải ảo”, không có nghĩa là chỉ sự cáo chung của các đức tin riêng tư của cá nhân, mà là ké từ đây tôn giáo không còn giữ vai trò là tác nhân quy định cấu trúc xã hội, hình thức chính trị của xã hội, liên hệ xã hội.

Các tôn giáo vẫn tiếp tục tỒn tại, song ở bên trong một hình thức chính tri và một trật tự tập thé mà chúng không còn giữ vai trò quyết định nữa. Đặc biệt, khác với các xã hội truyền thống, tôn giáo sẽ không còn là “nguồn của luật pháp” [293, tr. Còn một điều đáng chú ý nữa là Gauchet trong công trình La religion dans la démocratie [Tôn giáo trong chế độ dân chủ] ra mắt năm 1998 đã ghi nhận rằng ngay từ khoảng những năm 1970, thế giới Phương Tây đã bị lôi cuốn bởi một lực hấp dẫn [của tôn giáo] là cái tiếp tục để nó xoay trong quỹ đạo của thần thánh mà không ý thức về điều đó. Một lần nữa, “giải ảo” được khang định không phải đồng nghĩa với “đứt đoạn” hay “cáo chung”; và vấn đề đặt ra là xem xét ảnh hưởng của tôn giáo kê từ đây biểu tỏ như thế nào, theo những logic và động năng nào.

Không kém phần quan trọng so với các tác giả đã được nhắc tới ở trên và nhất thiết phải được nêu trong điểm luận này là quan điểm của nhà triết học Công giáo Canada Charles Taylor với công trình đồ sộ A Secular Age [Kỷ nguyên thế tục] ra mắt lần đầu năm 2007 và được dich in tiếng Pháp năm 2011. Taylor ghi nhận về sự tồn tại của một thế giới “không tín ngưỡng” hay còn gọi là một kiểu “nhân văn chủ nghĩa chuyên nhất” [exclusive humanism]. Từ đó, ông thảo luận tỉ mỉ các tiến trình trái ngược nhau của sự thế tục hóa mang tính trí thức, xã hội và chính trị này. Cách thức tiễn hành phân tích va thảo luận của ông là đặt các diễn tiến chính trị và tôn giáo vào một viễn cảnh rộng lớn của lịch sử, bắt đầu từ Cải cách mà ông gọi tên là Đại tự sự Cải cách [Reform Master Narrative].

Taylor chỉ rõ trong phần dẫn nhập tình trạng khái niệm thế tục hóa [secularization], vốn là khái niệm chủ điểm của xã hội học tôn giáo từ những năm 1960, đã bị khuất lap như thé nào trong cái bóng của “thé tục kiểu Pháp” [laicité a la 22 francaIse]. Với địa bàn văn hóa và địa lý được giới hạn một cách thận trọng ở khu vực Bắc Đại Tây Dương, tức Tây Âu và Bắc Mỹ, Taylor phân biệt “ba nghĩa” của tính thế tục [secularity]: thế tục 1 chi sự mat đi tam mức quan trọng của cái tôn giáo trong không gian chính trị và các không gian công cộng (tín ngưỡng trở thành một “sự vụ riêng tư/cá nhân”); thế tục 2 chỉ sự tàn cuộc của các đức tin và các thực hành [tín ngưỡng]; còn thế tục 3 phản ánh các “điều kiện mới của đức tin”. Cho dù phân tích về thế tục hóa của Taylor đã được nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra là có những hạn chế nhất định khi áp dụng vào các vùng địa lý khác, và thêm vào đó là tính chất “khó đọc” của công trình đồ sộ của vị học giả đã không ngần ngại huy động xã hội học tôn giáo, lich sử và khoa học chính tri trong nghiên cứu của mình, thì có một nhận xét chung được chia sẻ rộng rãi từ giới nghiên cứu chuyên môn là, A Secular Age có tầm quan trọng không kém công trình tiêu điểm của các khoa học xã hội về tôn giáo của Marcel Gauchet Désenchantement du monde. Trong số những nhà lý thuyết có tinh thần không ngừng cập nhật và đặt lại van dé trong phát triển lý luận về thế tục, không thé bỏ qua các tên tuổi Peter Berger, David Martin và José Casanova.

Peter Berger là một trong những nhà lý thuyết đánh dấu bước ngoặt lịch sử của lý luận thế tục trên thế giới trong thập niên 1980, khi các lý thuyết thế tục bắt đầu bị phê phán và trở thành đối tượng của một loạt những sự xem xét lại. Ông không ngần ngại bày tỏ thái độ nhận lỗi khi quay trở lại các đề xuất trước kia của mình và thừa nhận những điểm hạn chế của chúng. Trong một bài viết học thuật trình bày các suy tư về tình hình tôn giáo đương đại, “Reflections on the Sociology of Religion Today” [Một vài suy nghĩ về xã hội học tôn giáo ngày nay] (2001), ông bày tỏ: “. Tôi nhận thấy thế giới vẫn mang tính tôn giáo như trong quá khứ, và thậm chí ở một vài trường hợp thì nó còn [mang tính] tôn giáo hơn trước”.

Tuy nhiên, ông cũng khang định “điều này không có nghĩa là thế tục hóa không tôn tại, mà có nghĩa là thế tục hóa không phải là kết quả duy nhất và tất yếu không thê tránh khỏi của quá trình hiện đại hóa” [212, tr. Di xa hon, Berger thậm chí còn bảo vệ cho một tiễn trình có vẻ diễn ra theo chiều nghịch đảo, đó là “giải-thế tục hóa” của các xã hội hiện đại. Đúng là ông không xóa sạch các tiên dé lý thuyết thế tục 23 hóa như đã nói tới ở trên khi vẫn thừa nhận các hệ quả nhất định của thế tục hóa đối với tính hiện đại, song ông nhận thấy rằng tính hiện đại đã sản sinh ra những phong trào “phản-thế tục hóa” đầy sức mạnh, thể hiện qua các trào lưu toàn thống tôn giáo. Về phần mình, David Martin là một trong những học giả đầu tiên chống đối quan điểm về tính hợp thức/hiệu lực thực nghiệm của các lý thuyết thế tục hóa.

Trong các công trình Tongues of Fire: The Explosion of Protestantism in Latin America [Lưỡi lửa: Sự bùng nô của Tin lành ở Nam MY] (1990) va The Future of Christianity [Tương lai của Kitô giáo] (2011), cùng với việc sử dụng phương pháp đối sánh luận, Martin phủ nhận tam mức “phổ quát hóa” của các lý thuyết thé tục hóa. Ông cho rằng những lý thuyết này đã không cấu thành một tiến trình tuyến tính và chắc chắn xảy ra đối với toàn thể các xã hội, dù là hiện đại hay truyền thống. Ngược lại, theo Martin, tầm mức ảnh hưởng và các hệ quả của thế tục hóa biến thiên tùy theo các bối cảnh xã hội nơi diễn ra quá trình này [243]. Đến José Casanova trong công trình Public Religion in the Modern World [Tôn giáo công cộng trong thế giới hiện đại] xuất bản năm 1994, nhà xã hội học này đã đưa ra một định nghĩa được tái cập nhật cho khái niệm thế tục hóa.

Cùng với việc tiến hành một tong hop các quan niệm hiện ton, ong dé xuat phan biét “ba thoi điểm” trong lý thuyết về thé tục hóa. Thời điểm thứ nhất mang tính trung tâm [core thesis] đánh dẫu “sự khu biệt hóa và sự giải phóng khỏi các lĩnh vực thế tục - chủ yêu là Nhà nước, kinh tế, và khoa học - của lĩnh vực tôn giáo, và quá trình chuyên sâu hóa của tôn giáo trong lòng một lĩnh vực tôn giáo được đổi mới” [213, tr. Ông gọi thời điểm này là “chính đề khu biệt hóa”.