Chương 1: Tổng quan về vấn đề thu hồi đất, giải phóng mặt bằng và sinh kế của người dân - Chương 2: Đánh giá thực trạng công tác thu hồi đất, giải phóng mặt bằng của dự án Vinhome, quận Long Biên, thành phố Hà Nội. - Chương 3: Đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất, giải phóng mặt bằng của dự án Vinhome tới sinh kế của người dân và giải pháp. 5 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ẢNH HƢỞNG CủA THU HỒI ĐẤTĐếN SINH KẾ NGƢỜI DÂN 1.1Cơ sở lý luận về vấn đề thu hồi đất, bồi thƣờng, hỗ trợ và tái định cƣ khi Nhà nƣớc thu hồi đất 1. Các khái niệm về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất “Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư” là cụm từ khá phổ biến trong công tác quản lý nhà nước về đất đai, nhất là giai đoạn hiện nay, khi mà Việt Nam đang phấn đấu trở thành một quốc gia công nghiệp.
Quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế, tạo nguồn nhân lực sản xuất, phát triển đô thị, đổi mới diện mạo nông thôn đang diễn ra mạnh mẽ. Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là công tác cần thiết giúp cho việc giải phóng mặt bằng, thúc đẩy quá trình xây dựng mới hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ cho mục tiêu quốc gia. Theo Luật đất đai 2013, các thuật ngữ về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được định nghĩa như sau: + Thu hồi đất :“Thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai”. + Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất: - Bồi thường có nghĩa là trả lại tương xứng giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vìmột hành vi của chủ thể khác.
- Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất: “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người sử dụng đất”( Điều 3, khoản 12) + Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất: Là việc Nhà nước giúp đỡ người có đất bị thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển (Điều 3, khoản 14) Bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất là việc chi trả, bù đắp những tổn thất, thiệt 6 hại về đất đai và các tài sản gắn liền với đất cùng với những chi phí để tháo gỡ, di chuyển nhà ở, vật kiến trúc, công trình hạ tầng kỹ thuật, cây cối, hoa màu và các chi phí khác để ổn định đời sống sản xuất, chuyển đổi nghề nghiệp cho người bị thu hồi đất khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng + Tái định cư: Theo đó tái định cư được hiểu là: Định cư lại; cụ thể hơn: Tái định cư là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trước đây để sinh sống và làm ăn. Tái định cư bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi hoặc trưng thu đất đai để thực hiện các dự án phát triển. Tái định cư được hiểu là việc bố trí quỹ đất, quỹ nhà cho những người dân có đất bị thu hồi khi họ không có điều kiện để chuyển về nơi ở mới. Việc lập khu tái định cư nhằm đảm bảo cho người dân có đất bị thu hồi ổn định cuộc sống, về nghề nghiệp và thu nhập.
+ Giá đất: Là số tiền tính trênmột đơn vị diện tích đất do Nhà nước quy định hoặc được hình thành trong giao dịch về quyền sử dụng đất + Giá trị quyền sử dụng đất: Là giá trị bằng tiền của quyền sử dụng đất đối với một diện tích đất xác định trong thời hạn sử dụng đất xác định [26]. Sự cần thiết phải bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất Đại hội XI (2011) với Cương lĩnh bổ sung, phát triển năm 2011, coi phương thức cơ bản số một là: “Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước gắn với phát triển kinh tế tri thức, bảo vệ tài nguyên, môi trường”. Như vậy là từ Đại hội IX đến nay, Đảng ta không chỉ gắn kết công nghiệp hóa với hiện đại hóa mà còn cho rằng con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta cần và có thể rút ngắn thời gian, phải gắn với phát triển kinh tế tri thức và bảo vệ tài nguyên môi trường. Dự thảo Báo cáo Chính trị trình Đại hội XII nhấn mạnh: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong giai đoạn tới là tiếp tục đẩy mạnh thực hiện mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế gắn với phát triển kinh tế tri thức, lấy khoa học, công nghệ, 7 tri thức và nguồn nhân lực chất lượng cao làm động lực chủ yếu; huy động và phân bổ có hiệu quả mọi nguồn lực phát triển.
Trong quá trình triển khai công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, nhu cầu phát triển kết cấu hạ tầng kỹ thuật, cơ sở hạ tầng xã hội, phát triển công nghiệp và dịch vụ, đòi hỏi quỹ đất khá lớn mà Nhà nước cần thu hồi. Vì vậy, thu hồi đất, GPMB là việc cần thiết để thực hiện các mục tiêu CNH, HĐH vì những lý do sau: - Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nhằm phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế, xây dựng đất nước. Đầu tư xây dựng là khâu không thể thiếu trong tiến trình phát triển của xã hội. Trong bối cảnh chúng ta đạt mục tiêu đến năm 2020, Việt Nam cơ bản trở thành một nước công nghiệp thì đó lại là một điều kiện tất yếu.
Hệ thống cơ sở hạ tầng, kỹ thuật hiện đại là yếu tố tiên quyết phục vụ cho mục tiêu đó. Muốn vậy, chúng ta phải có đủ mặt bằng đất đai để thực hiện công tác xây dựng cơ bản. Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư giúp cho việc đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng, từ đó giúp cho công cuộc phát triển kinh tế, xã hội của đất nước. - Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư giúp đảm bảo lợi ích hợp pháp của các đối tượng sử dụng đất: Đất đai thuộc sở hữu toàn dân, mặt khác đối với mỗi cá nhân, hộ gia đình nó còn là tài sản có giá trị lớn.
Vì vậy, việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là việc hết sức cần thiết các có ý nghĩa. Đây là việc làm thể hiện trách nhiêm và nghĩa vụ của nhà nước đối với người có đất bị thu hồi cũng như đảm bảo lợi ích chính đáng của họ. Việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư còn mang ý nghĩa trong việc thu hồi đất tại các vùng nông thôn bởi người dân sống chủ yếu dựa vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đai là tư liệu sản xuất chính, chủ yếu. Đất đai còn là nơi diễn ra các hoạt động sinh sống canh tác, kinh doanh, buôn bán…của con người.
Vì vậy khi bị thu hồi đất sinh hoạt của người dân sẽ ít nhiều ảnh hưởng. Vậy công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải đảm bảo cho người dân có cuộc sống ổn định sau khi bị thu hồi đất. - Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư giúp người dân bị thu hồi đất mau chóng ổn 8 định cuộc sống: Người dân khi bị thu hồi đất là một sự mất mát lớn. Đó không chỉ là sự mất mát về mặt vật chất mà nhiều khi còn cả về mặt tinh thần bởi đất không chỉ là nơi sinh hoạt bình thường mà còn mang đậm nét văn hóa, phong tục tập quán đi kèm.
Bởi vậy mà việc bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất mang ý nghĩa sâu sắc, giúp người bị thu hồi đất mau chóng thích nghi với sự mất mát đó và ổn định cuộc sống mới. - Thể hiện trách nhiệm của Nhà nước: Nhà nước là chủ thể đại diện cho mọi người dân, Nhà nước có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi cho người dân. Khi người dân bị mất đi đất đai, nơi sinh sống, tư liệu sản xuất thì họ xứng đáng được bồi thường giá trị về đất cũng như các tài sản trên đất. Mặt khác, Nhà nước cũng thể hiện trách nhiệm của mình qua việc hỗ trợ cho các đối tượng bị thu hồi đất, giúp họ có cuộc sống ổn định hơn, chất lượng hơn sau khi bị thu hồi đất.
Để phát triển các khu công nghiệp và khu đô thị, không thể không thu hồi đất mà người dân đang sử dụng ở vị trí đó. Việc xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị là một yêu cầu phát triển khách quan của cả nước nói chung và Thành phố Hà Nội nói riêng. Tuy nhiên, các dự án đó cũng tiềm ẩn nhiều thách thức lớn như việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ cho nông dân khi thu hồi đất nông nghiệp chưa thỏa đáng; ở một số dự án, một số địa phương thực hiện không thống nhất, không đồng bộ; vấn đề ổn định đời sống, ổn định sản xuất và tạo việc làm mới cho người bị thu hồi đất vẫn chưa được giải quyết thỏa đáng; nơi tái định cư cho người bị thu hồi đất ở chưa thực sự hợp lý. Tình trạng bất cập nêu trên đã gây nên tình trạng khiếu kiện phức tạp của người bị thu hồi đất, nhiều nơi đã tạo ra nguy cơ mất ổn định an ninh chính trị và an toàn xã hội, không đảm bảo tính bền vững xã hội trong quá trình phát triển.
Yêu cầu đối với công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư: - Đảm bảo đúng tiến độ, nhanh chóng, kịp thời, chính xác: Đối với công tác xây dựng thì tiến độ là một yêu cầu tối cần thiết. Một dự án được thực hiện đúng tiến độ sẽ tiết kiệm được chi phí, giảm thiểu được nhiều nguy cơ xấu. Một trong những nhân tố giúp đẩy nhanh tiến độ thực hiện đó là khâu giải phóng 9 mặt bằng. Muốn vậy thì công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phải đảm bảo yêu cầu nhanh chóng, kịp thời và chính xác.
Về mặt thời gian đòi hỏi phải đúng tiến độ, về mặt tính toán các khoản bồi thường, hỗ trợ phải đảm bảo chính xác. - Đảm bảo công bằng, công khai và dân chủ: Công bằng, công khai và dân chủ là yêu cầu cần thiết trong công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.