mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, đề tài gồm 2 chương, 4 tiết. Luan van 10 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIẾN VỀ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC TRONG ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CƠ BẢN Ở QUẬN THANH XUÂN, THÀNH PHỐ HÀ NỘI 1. Những vấn đề chung về hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nƣớc trong đầu tƣ xây dựng cơ bản 1. Ngân sách nhà nước và đầu tư xây dựng cơ bản Một số vấn đề về ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước gắn liền với sự xuất hiện, phát triển của kinh tế hàng hóa và sự ra đời của nhà nước.
Hiện nay, thuật ngữ "Ngân sách nhà nước" được sử dụng rộng rãi trong đời sống kinh tế, xã hội ở mọi quốc gia. Song quan niệm về NSNN lại chưa thống nhất, người ta đã đưa ra nhiều định nghĩa về NSNN tùy theo các trường phái và các lĩnh vực nghiên cứu. Thông thường, nói đến NSNN, người ta hiểu đó là bản dự trù thu, chi tài chính của nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định (thường là một năm) thể hiện những quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình nhà nước huy động và sử dụng các nguồn tài chính khác nhau; Một khoản tiền hay một quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước được hình thành từ các nguồn thu trong xã hội và được chi tiêu vào các hoạt động để đảm bảo thực hiện chức năng của nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định. Nếu lượng thu nhiều hơn chi thì gọi là bội thu NSNN và ngược lại là bội chi hay thâm hụt NSNN.
Với mỗi quốc gia, tùy vào từng điều kiện, hoàn cảnh, trình độ phát triển mà lượng NSNN cần duy trì có sự khác nhau, từ đó các khoản thu, chi và mức độ thu chi của từng khoản được xác định. Các quốc gia chậm phát triển và đang phát triển, còn nghèo đói thì NSNN thường ở tình trạng thâm hụt. Tuy nhiên, ở các nước phát triển cũng không phải không có những thời điểm bội chi NSNN do các yêu cầu phát triển hay những nhiệm vụ mà nhà nước đặt ra. Bội thu hay Luan van 11 bội chi NSNN chưa phải là điều đáng quan tâm bằng nguyên nhân hay những lý do dẫn đến tình trạng đó.
Từ các phân tích trên đây cho thấy, theo quan niệm chung nhất, NSNN là một phạm trù kinh tế, một thành phần trong hệ thống tài chính, được hình thành từ các khoản thu, chi bằng tiền của mỗi quốc gia, trong một khoảng thời gian nhất định. Đứng về phương diện pháp lý, thu NSNN bao gồm những khoản tiền nhà nước huy động vào ngân sách còn chi NSNN là khoản tiền được nhà nước tiêu dùng vào các hoạt động đầu tư, phát triển trong khuôn khổ được xác định bởi luật pháp. Về mặt bản chất, thu, chi NSNN là hệ thống những quan hệ kinh tế giữa nhà nước và xã hội phát sinh trong quá trình nhà nước huy động các nguồn tài chính để hình thành quỹ tiền tệ tập trung nhằm thỏa mãn các nhu cầu chi tiêu của nhà nước. Thu NSNN là sự phân chia nguồn tài chính quốc gia giữa nhà nước với chủ thể trong xã hội dựa trên quyền lực nhà nước nhằm giải quyết hài hòa các lợi ích kinh tế xuất phát từ sự tồn tại của bộ máy nhà nước và yêu cầu thực hiện các chức năng nhiệm vụ kinh tế xã hội của nhà nước.
Nội dung các khoản thu NSNN bao gồm: - Thuế, phí, lệ phí do các tổ chức và cá nhân nộp theo quy định của pháp luật; - Các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; - Các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân; - Các khoản viện trợ không hoàn lại (Các khoản vay mang tính chất hoàn trả như vay nợ và viện trợ có hoàn lại thì không tính vào thu NSNN); - Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Thông thường, thu NSNN phụ thuộc vào các yếu tố chủ yếu sau: - Trình độ phát triển của nền kinh tế. Nền kinh tế càng phát triển, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và GDP bình quân đầu người càng cao thì càng có khả năng động viên để hình thành nguồn NSNN lớn và ngược lại. Luan van 12 - Bản chất nhà nước.
Dưới góc độ thu NSNN, nhà nước của giai cấp bóc lột thường hướng tới việc hình thành một khoản tiền lớn trên cơ sở mở rộng đối tượng thu và mức thu, tập trung chủ yếu vào người lao động và có dấu hiệu tận thu. Điều này khác với nhà nước XHCN, duy trì thu ngân sách trên cơ sở đảm bảo tối đa lợi ích của người lao động. - Nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội trong từng giai đoạn. Trong mỗi thời kỳ nhất định, mỗi quốc gia luôn đặt ra các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội.
Nếu các mục tiêu này càng nhiều thì NSNN càng phải lớn. Từ đó, phải động viên, tăng nguồn thu, thậm chí phải đi vay để hình thành ngân sách. - Tổ chức bộ máy nhà nước. Nếu tổ chức bộ máy nhà nước cồng kềnh, kém hiệu quả thì cần nguồn ngân sách lớn để nuôi nó nên phải tăng thu ngân sách và ngược lại.
Với bộ phận thu NSNN, nếu gọn, nhẹ, chặt chẽ, hiệu quả thì NSNN không bị thất thu, lượng thu được cho NSNN lớn. Chi NSNN là việc tiêu dùng NSNN. Thực chất, chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện chức năng của nhà nước theo những nguyên tắc nhất định. Chi NSNN là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vào NSNN và đưa chúng đến mục đích sử dụng.
Do đó, chi NSNN là những việc cụ thể không chỉ dừng lại trên các định hướng mà phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của nhà nước. Chi NSNN thông qua quá trình phân phối và quá trình sử dụng. Quá trình phân phối là quá trình cấp phát kinh phí từ NSNN để hình thành các loại quỹ trước khi đưa vào sử dụng. Quá trình sử dụng là trực tiếp chi dùng khoản tiền cấp phát từ NSNN mà không phải trải qua việc hình thành các loại quỹ trước khi đưa vào sử dụng.
Chi NSNN có các đặc điểm sau: - Chi NSNN gắn với bộ máy nhà nước và những nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội mà nhà nước đảm đương trong từng thời kỳ. Nhà nước của Luan van 13 giai cấp bóc lột thường không hướng việc chi NSNN vào các hoạt động mang lại lợi ích chủ yếu cho đại bộ phận nhân dân, người lao động và toàn xã hội như hoạt động chi NSNN của nhà nước XHCN. Nếu các mục tiêu kinh tế, chính trị, xã hội được đặt ra nhiều thì các khoản chi theo đó mà tăng lên; - Các khoản chi của NSNN được xem xét hiệu quả trên tầm vĩ mô và mang tính chất không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu; - Chi NSNN gắn với quyền lực nhà nước, mang tích chất pháp lí cao; - Các khoản chi của NSNN gắn chặt với sự vận động của các phạm trù thuộc lĩnh vực tiền tệ như: giá cả, lãi suất, tỷ giá hối đoái, tiền lương,… Nội dung của các khoản chi NSNN có thể phân theo các tiêu chí khác nhau. Theo chức năng, nhiệm vụ, chi NSNN gồm chi tích lũy và chi tiêu dùng.
Chi tích lũy là những khoản chi làm tăng cơ sở vật chất và tiềm lực cho nền kinh tế, tăng trưởng kinh tế, chi cho đầu tư phát triển, trong đó phần lớn là chi cho XDCB, khấu hao tài sản xã hội. Chi tiêu dùng là các khoản chi không tạo ra sản phẩm vật chất để xã hội sử dụng trong tương lai (chi bảo đảm xã hội), bao gồm các khoản chi cho giáo dục, y tế, công tác dân số, khoa học và công nghệ, văn hóa, thông tin đại chúng, thể thao, lương hưu và trợ cấp xã hội, các khoản liên quan đến can thiệp của chính phủ vào các hoạt động kinh tế, quản lý hành chính, an ninh, quốc phòng, dự trữ tài chính, trả nợ vay nước ngoài, lãi vay nước ngoài và các khoản chi khác. Theo đó, chi NSNN cho đầu tư XDCB là một trong những khoản chi tích lũy. Căn cứ theo yếu tố thời hạn và phương thức quản lý, các khoản chi NSNN gồm: Chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển, chi dự trữ, chi trả nợ.
Trong đó, nhóm chi thường xuyên bao gồm các khoản chi nhằm duy trì hoạt động thường xuyên của nhà nước; Nhóm chi đầu tư phát triển là các khoản chi dài hạn nhằm làm tăng cơ sở vật chất của đất nước và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế; Nhóm chi dự trữ là những khoản chi NSNN để bổ sung quỹ dự trữ nhà Luan van 14 nước và quỹ dự trữ tài chính; Nhóm chi trả nợ và viện trợ bao gồm các khoản chi để nhà nước thực hiện nghĩa vụ trả nợ các khoản đã vay trong nước, vay nước ngoài khi đến hạn và các khoản chi làm nghĩa vụ quốc tế. Dưới góc độ này, chi NSNN cho đầu tư XDCB là khoản chi cho đầu tư phát triển. Chi NSNN phải tuân theo nguyên tắc gắn chặt các khoản thu để bố trí các khoản chi để tránh bội chi NSNN, gây lạm phát, mất cân bằng cho sự phát triển xã hội; Đảm bảo yêu cầu tiết kiệm và hiệu quả trong việc bố trí các khoản chi tiêu của NSNN; Tập trung có trọng điểm; Phân biệt rõ mục tiêu, nhiệm vụ các khoản chi và phối hợp chặt chẽ với khối lượng tiền tệ, lãi suất… Từ bản chất của thu, chi NSNN nhận thấy: - NSNN được tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định, gắn chặt với quyền lực kinh tế, chính trị và việc thực hiện các chức năng của nhà nước. - Hoạt động NSNN là phân phối lại các nguồn tài chính thể hiện ở thu và chi của nhà nước theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu.
- NSNN luôn gắn chặt với sở hữu nhà nước, chứa đựng những lợi ích trong đó có lợi ích chung của toàn xã hội. - NSNN có đặc điểm của quỹ tiền tệ nhưng nó là một quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước, được chia thành nhiều quỹ nhỏ, có tác dụng riêng trước khi được chi dùng cho những mục đích đã định. Ở Việt Nam, “Luật NSNN” được Quốc hội thông qua ngày 16/12/2002 quy định rõ: NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của nhà nước trong dự toán đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của nhà nước.