chương 1 [5. ; tr 13] Những luật nhạc nước ngoài có ảnh hưởng đến luật nhạc 13 Việt Nam đề cập tới sự ảnh hưởng của âm nhạc Trung Quốc và ảnh hưởng âm nhạc bình quân phương Tây đối với âm nhạc Việt Nam. Chương 3: Lề lối và thuật ngữ một số thể loại âm nhạc truyền thống Việt Nam. Đặc biệt ở mục 4 chương 3 của phần ba [5.
; tr, 267] công trình nêu lên cái được và cái chưa được trong cách phối âm cho dàn nhạc dân tộc theo tổ bộ dàn nhạc giao hưởng. Tác giả đã đưa ra ý kiến thành lập một ban nhạc biên chế không cố định tùy theo sáng tạo của các nhạc sĩ muốn thể nghiệm các nhạc cụ dân tộc. Theo như PGS.TS Nguyễn Văn Nam: “Đây là một công trình khoa học rất thiết thực và rộng lớn, đề tài này sẽ đóng góp tích cực trong tiến trình phát triển và hội nhập của nền văn hóa âm nhạc dân tộc Việt Nam vào trào lưu âm nhạc tiến bộ trên thế giới …”. Đây là những tư liệu có tính xác thực cao để chúng tôi có sự đối chiếu và so sánh khi thực hiện luận án.
Các bài viết Nguyễn Thị Minh Châu (2008) Nhà phê bình âm nhạc anh là ai? (Tập hợp những bài báo 2001-2007) tập I, Viện Âm nhạc. Bài viết “Nhạc truyền thống mới trong mắt tôi” (trang 122) đã đưa ra khái niệm về nhạc truyền thống mới. Theo tác giả những đặc điểm của âm nhạc truyền thống mới có “Đề tài nội dung chủ yếu là ngợi ca-ca ngợi đất nước hay một vùng miền cụ thể, ngợi ca cuộc đời mới với những sinh hoạt lễ hội ngày mùa, ngợi ca thiên nhiên-đặc biệt là mùa xuân, ngợi ca một truyền thuyết hay nhân vật lịch sử…” Nhạc truyền thống mới hầu như đều có tiêu đề. Về thể loại, hình thức âm nhạc có sự tiếp nhận từ phương Tây bên cạnh đó cũng có những tiểu phẩm mang cấu trúc tự do.
Trần Quý (2009), Những vấn đề về sáng tác tác phẩm mới cho nhạc cụ dân tộc truyền thống, Bulletin-Thông báo khoa học số 27, Viện Âm nhạc. Bài viết đánh giá về khuynh hướng sáng tác, phong cách, ngôn ngữ nghệ thuật, bút pháp các tác phẩm độc tấu và hòa tấu hầu như có sự kế thừa, phát triển âm nhạc truyền thống và tiếp thu có chọn lọc những yếu tố của âm nhạc châu Âu. Sơ lược quá trình hình thành và phát triển của các tác phẩm viết cho nhạc cụ dân tộc qua đó giới thiệu các tác phẩm và các tác giả tiêu biểu theo từng giai đoạn. Giai đoạn thứ nhất (1958- 1980); giai đoạn II (1980-1989); giai đoạn III (1989 đến nay).
Bên cạnh đó tác giả đã đưa ra một số biện pháp thúc đẩy sáng tác khí nhạc truyền thống. 14 Các công trình, sách giáo khoa đã xuất bản, các luận án, luận văn, các bài viết có liên quan đến các tác phẩm viết cho nhạc cụ truyền thống của các nhạc sĩ Việt Nam là những đóng góp to lớn, đáng trân trọng cho nền âm nhạc Việt Nam. Những thành quả nghiên cứu của các tác giả đi trước đã cung cấp một khối lượng lớn nguồn tư liệu quý giá cho các thế hệ sau kế thừa khi nghiên cứu về nền âm nhạc truyền thống Việt Nam. Ngôn ngữ âm nhạc cũng là một vấn đề được rất nhiều các nhà nghiên cứu âm nhạc quan tâm trong các công trình, bài viết hay khi phân tích cụ thể các tác phẩm viết cho nhạc cụ dân tộc.
Về cách tiến hành giai điệu và các thủ pháp phát triển: ngoài các bước đi liền bậc nhạc sĩ sử dụng các bước chuyển động giai điệu theo dạng hợp âm rải, các bước Chromatique, các thủ pháp nhắc lại, mô phỏng, xé lẻ. Phần đệm cho các nhạc cụ theo lối phương Tây- sử dụng hòa âm, hợp âm trưởng -thứ. Các tác giả công trình, bài viết đều khẳng định các tác phẩm viết cho nhạc cụ dân tộc của các nhạc sĩ Việt Nam có sự ảnh hưởng, tiếp thu từ âm nhạc phương Tây. Tuy nhiên mức độ ảnh hưởng có khác nhau.
Cấu trúc, hình thức tác phẩm có sự tiếp thu những hình thức từ âm nhạc phương Tây: hình thức hai phần, ba phần (hai đoạn, ba đoạn). Theo nhận định một số công trình, bài viết cho thấy các tác phẩm viết cho nhạc cụ dân tộc hầu hết đều có tiêu đề, có sự tiếp nhận một số yếu tố từ phương Tây như: thể loại hình thức, cấu trúc… Về hình thức tiếp nhận từ âm nhạc phương Tây như hai đoạn, ba đoạn đơn, ba đoạn phức, hình thức hai phần, ba phần, sonate, biến tấu… có tác phẩm có thêm phần cadenza và coda… và một số tác phẩm không phân chia hình thức cụ thể. Về thể loại cũng chịu ảnh hưởng như: hòa tấu, độc tấu concerto, giao hưởng…. Các tác giả đều có chung quan điểm về việc sử dụng những yếu tố phương Tây trong các tác phẩm viết cho nhạc cụ dân tộc đó là: ngoài việc sử dụng thang năm âm dân tộc, các làn điệu còn có sự kết hợp giữa điệu thức bảy âm (trưởng-thứ châu Âu) với thang năm âm, các quãng, tiết tấu đặc trưng vùng miền…để mang đến một màu sắc mới mẻ, vừa hiện đại lại vừa đậm đà bản sắc âm nhạc dân tộc Việt Nam.
Trong các tác phẩm viết cho nhạc cụ truyền thống chồng âm quãng ba khá 15 phổ biến theo lối cổ điển châu Âu ngoài ra các nhạc sĩ còn đưa thêm các chồng âm, các quãng nghịch và chồng âm theo lối ngũ cung. Đối với phức điệu các nhạc sĩ thường sử dụng các thủ pháp mô phỏng, đối vị đơn giản… làm phương thức phát triển hữu hiệu và để mở rộng khuôn khổ tạo sự phong phú về hình thức cho tác phẩm của mình. Các thủ pháp phát triển dựa trên nguyên tắc nhắc lại nguyên dạng và nhắc lại có thay đổi. Còn trong phối khí tác giả đã phân loại thành phần dàn nhạc: toàn bộ nhạc cụ dân tộc, dàn nhạc dân tộc bổ sung một vài nhạc cụ phương Tây, nhạc cụ dân tộc độc tấu cùng dàn nhạc giao hưởng.
trong các tác phẩm viết cho dàn nhạc dân tộc. Cuối cùng là những kết luận về sự ảnh hưởng tiếp thu âm nhạc phương Tây nhằm hiện đại hóa nền âm nhạc dân tộc, đem hơi thở thời đại vào âm nhạc truyền thống dân tộc. Vấn đề phối khí trong các tác phẩm viết cho nhạc cụ dân tộc, do đặc thù riêng còn nhiều hạn chế về cả kỹ thuật lẫn âm sắc nên khi kết hợp các nhạc cụ dân tộc với nhau hoặc kết hợp với nhạc cụ phương Tây sẽ gặp nhiều khó khăn. Nhiều công trình, bài viết đã đề cập tới việc cải tiến các nhạc cụ dân tộc để phù hợp với sự sáng tạo của các nhạc sĩ.
Tuy nhiên cần phải bảo tồn, phát huy sở trường của các nhạc cụ này một cách cẩn trọng nhằm khắc phục những hạn chế mà vẫn không làm mất đi bản sắc, truyền thống văn hóa dân tộc. Khi tiếp cận với các công trình nghiên cứu về các tác phẩm viết cho nhạc cụ dân tộc, dù đã có những công trình, luận văn đã phân tích hoặc đề cập tới một số tác phẩm nhưng chỉ giới hạn riêng đối với từng nhạc sĩ mà chưa có sự tổng hợp tất cả các tác phẩm viết cho nhạc cụ dân tộc trong 5 tập “Hòa tấu dàn nhạc dân tộc đương đại”. Thiết nghĩ cần có một công trình chuyên biệt về tác phẩm mới viết cho nhạc cụ dân tộc của các nhạc sĩ Việt nam với một cách nhìn tổng quát và thống nhất theo dòng thời gian, lịch sử phát triển của nền âm nhạc dân tộc. Khái quát quá trình hình thành các tác phẩm mới viết cho nhạc cụ dân tộc Theo cuốn Âm nhạc mới Việt Nam- tiến trình và thành tựu [63.
; tr 580] Từ phong trào “ Khai thác vốn cổ” do Đảng và Nhà nước Việt Nam phát động đã thúc đẩy sự tìm tòi sáng tạo của các nhạc sĩ, nghệ sĩ để cho ra đời những tác phẩm viết 16 cho nhạc cụ dân tộc. Một số người có công đầu trong việc khơi nguồn cảm hứng cho các trào lưu, cho quá trình hình thành sáng tác mới về nhạc cụ dân tộc là nhạc sĩ Tô Vũ và nhạc sĩ Tạ Phước. Từ sau những năm 1954 là thời gian bắt đầu hình thành ra đời những tác phẩm mới viết cho nhạc cụ dân tộc. Có thể thấy các sáng tác cho nhạc cụ dân tộc đã bắt đầu rất sớm nhưng phải từ những năm 1956, sau khi thành lập trường Âm nhạc Việt Nam (tiền thân của Học Viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam ngày nay) mới thực sự được quan tâm, chú trọng mang tính chuyên nghiệp.
Đây cũng có thể được coi là sự khởi đầu tốt đẹp cho quá trình hình thành cho nền khí nhạc dân tộc Việt Nam. Từ một tổ chuyên môn về âm nhạc dân tộc sau này phát triển thành khoa Nhạc cụ truyền thống, người có công đặt nền móng phát triển khoa là nhà giáo nhân dân Vũ Tuấn Đức tiếp đến là các nhà giáo nhân dân như Bá Sách, Xuân Khải, Đức Tùy, Vinh Ngọc… Học sinh của khoa được đào tạo chuyên ngành từ các giáo viên, nghệ nhân, nghệ sĩ lành nghề và học song song các môn kiến thức âm nhạc cơ bản phương Tây. Ngoài lối kí âm cổ truyền theo chữ nhạc và một số ký hiệu biểu thị nhịp điệu, người học còn được tiếp thu thêm lối ghi nhạc theo hệ thống phương Tây trên khuông nhạc 5 dòng kẻ. Một số nhạc cụ dân tộc cũng được các nhạc sĩ, nghệ sĩ nghiên cứu tìm tòi để tăng thêm tính năng, mở rộng âm vực, bổ sung thêm những kỹ thuật diễn tấu mới và có thể sử dụng một cách hiệu quả, phù hợp với nhiều loại dàn nhạc.
Trước tác phẩm Nông thôn đổi mới của nhạc sĩ Tô Vũ và nhạc sĩ Tạ Phước còn có một số tác phẩm khác sáng tác theo kiểu mới cho các nhạc cụ dân tộc nhưng từ khi tác phẩm này ra đời đã tạo ra một trào lưu. Đó là năm 1958, tác phẩm Nông thôn đổi mới được trình diễn lần đầu tiên tại 32 Nguyễn Thái Học đã trở hành một hiện tượng âm nhạc của đất nước và mở ra những khuynh hướng mới cho các sáng tác về nhac cụ dân tộc [63. Nhạc sĩ Tạ Phước còn có tác phẩm Mừng hội cướp bông, Nghe theo lời Bác và chuyển soạn bài Lý Hành Vân cho đàn bầu và tốp nhạc đệm nhưng theo lối hòa thanh phương Tây. Một số nghệ sĩ chơi đàn dân tộc cũng bắt đầu viết những bản độc tấu và hòa tấu từ một bài dân ca hay một làn điệu dân ca thành tác phẩm mới.