Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG ÁN LỆ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI 1. Những khái niệm chủ yếu liên quan 1. Khái niệm án lệ Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam thì án lệ được hiểu là: “Quyết định hoặc bản án của tòa án cấp trên có giá trị bắt buộc đối với tòa án cấp dưới; tòa phá án cũng phải tôn trọng quyết định trước đó của bản thân mình” [26, tr. Theo Từ điển Luật học, án lệ được hiểu là: “Bản án đã tuyên hoặc một sự giải thích, áp dụng pháp luật được coi như một tiền lệ làm cơ sở để các thẩm phán sau đó có thể áp dụng trong các trường hợp tương tự” [34, tr.
Theo Từ điển pháp luật Anh- Việt, khái niệm án lệ “precedent” hay tiền lệ được hiểu như sau: “Lời phán quyết của tòa án, thông thường được ghi lại trong tập san án lệ (Law report) và sử dụng như một quyền để đưa ra quyết định tương tự trong các vụ án tiếp theo” [35, tr. Án lệ (tiếng Pháp – Jurisprudence) được hiểu là: đường lối giải thích và áp dụng pháp luật của các Tòa án về một quan điểm pháp lý, đường lối này đã được coi như một tiền lệ, khiến các thẩm phán sau đó có thể noi theo trong các trường hợp tương tự. Xử theo án lệ là việc tòa án cấp dưới vận dụng các phán quyết có từ trước của Tòa án cấp trên để đưa ra một phán quyết mới trong một vụ việc tương tự. Trong tiếng Anh án lệ là “precedent”, thuật ngữ này phát sinh từ dòng họ Common Law với hệ thống quan điểm lý luận khác biệt hẳn so với dòng họ pháp luật Civil Law.
Vì vậy, án lệ sẽ không dễ dàng để được tiếp nhận đối với các luật gia, các nhà nghiên cứu ở các nước thuộc hệ thống pháp luật Civil Law. Theo Gérard Cornu một nhà nghiên cứu nổi tiếng về thuật ngữ pháp lý của Pháp, có thể tạm định nghĩa 4 Tham khảo miễn phí các tài liệu khác tại luanvantot.com Dịch vụ viết luận văn trọn gói website: luanvantot.com Zalo/tele 0934573149 án lệ như là một thói quen áp dụng pháp luật của Tòa án theo một cách thức nhất định nào đó [38]. Theo Vocabulaire juridique của Hội Henry Capitant, do tác giả Gérard Cornu biên soạn, thì án lệ có thể được hiểu theo nhiều nghĩa: Theo nghĩa cụ thể, đó là tập hợp các quyết định của Tòa án được đưa ra trong một thời kỳ nhất định, về luật nói chung hoặc về một ngành luật đặc thù (án lệ thương mại) hoặc về một lĩnh vực đặc thù của luật (án lệ về bất động sản). Theo hình thức, đó là tập hợp (thành sách) các quyết định của Tòa án, ghi nhận việc áp dụng pháp luật để giải quyết các vụ án.
Theo nghĩa xã hội học, đó là thực tiễn xét xử, là thói quen tiến hành xét xử theo một cách nhất định nào đó. Thói quen được ghi nhận qua việc áp dụng pháp luật theo cùng một cách trong những trường hợp tương tự [3, tr. Quan điểm của các nhà luật học thuộc hệ thống luật Common Law thì án lệ được hiểu theo hai nghĩa. Theo nghĩa hẹp, án lệ bao gồm toàn bộ các quyết định, bản án được tuyên bố bởi Tòa án và có giá trị như nguồn luật đưa ra những nguyên tắc nền tảng áp dụng cho các vụ việc xảy ra tương tự sau này.
Còn theo nghĩa rộng, án lệ là nguyên tắc bắt buộc thẩm phán trong hệ thống các cơ quan Tòa án khi xét xử một vụ việc cụ thể cần phải căn cứ ngay vào các bản án, các vụ việc trước đó, đặc biệt là các phán quyết của Tòa án cấp cao, Tòa phúc thẩm và Tòa án tối cao hay là những nguyên tắc không tuân theo luật định được rút ra từ các quyết định tư pháp, hoặc hệ thống những nguyên tắc bất thành văn đã được công nhận và hình thành qua các quyết định của Tòa án [25]. Án lệ hay tiền lệ tư pháp là một trong hai loại tiền lệ cơ bản của tiền lệ pháp cùng với tiền lệ hành chính. Tiền lệ pháp là các quyết định của cơ quan 5 Tham khảo miễn phí các tài liệu khác tại luanvantot.com Dịch vụ viết luận văn trọn gói website: luanvantot.com Zalo/tele 0934573149 hành chính hoặc cơ quan tòa án được nhà nước thừa nhận như là khuôn mẫu có giá trị pháp lý để giải quyết những trường hợp tương tự [22, tr. Như vậy, án lệ là quyết định, lập luận, nguyên tắc hoặc sự giải thích pháp luật do tòa án đưa ra khi giải quyết một vụ việc cụ thể được nhà nước thừa nhận làm mẫu hoặc làm cơ sở để tòa án dựa vào đó đưa ra quyết định hoặc lập luận để giải quyết vụ việc khác xảy ra về sau có nội dung hoặc tình tiết tương tự.
Tại các dòng họ pháp luật lớn trên thế giới án lệ giữ vai trò khác nhau trong tư cách là một loại nguồn pháp luật. Common Law là dòng họ pháp luật trong đó các hệ thống pháp luật trực thuộc ít nhiều chịu ảnh hưởng của hệ thống pháp luật Anh và thừa nhận án lệ như là nguồn luật chính thống tức là thừa nhận học thuyết về tiền lệ pháp. Thẩm phán trong dòng họ pháp luật Common Law đóng vai trò quan trọng trong việc sáng tạo và phát triển các quy phạm pháp luật. Khi nói về nguồn luật Anh, án lệ được coi là một trong hai nguồn lớn nhất của pháp luật.
Án lệ là những nguyên tắc pháp lý được rút ra từ những phán quyết của tòa án do Thẩm phán sáng tạo ra, cung cấp tiền lệ hay cơ sở pháp lý để các thẩm phán giải quyết các vụ việc có tình tiết tương tự trong hiện tại và tương lai. Điểm đặc thù trong hệ thống pháp luật Anh bộ phận quan trọng của luật thực địa Anh là do cơ quan tư pháp, tức tòa án sáng tạo ra dựa trên cơ sở áp dụng và phát triển án lệ hay tiền lệ pháp. Ở Anh việc bám sát vào tiền lệ pháp được coi là một yêu cầu nghiêm ngặt [5, tr. Án lệ ở Hoa Kỳ được coi như một phương pháp, cách thức giải thích pháp luật.
Tuy nhiên án lệ ở Hoa Kỳ khác với án lệ ở Anh mặc dù hệ thống pháp luật của hai quốc gia này có chung nguồn gốc lịch sử và đều thuộc dòng họ pháp luật Common Law. Tuy nhiên, vai trò của nguyên tắc stare decicis ở mỗi nước là không giống nhau và nguyên tắc này được áp dụng ở 6 Tham khảo miễn phí các tài liệu khác tại luanvantot.com Dịch vụ viết luận văn trọn gói website: luanvantot.com Zalo/tele 0934573149 Anh khắt khe hơn so với ở Hoa Kỳ. Nguyên tắc stare decicis có nghĩa là tuân thủ các phán quyết trước đây của Tòa án và không phá vỡ những quy phạm pháp luật được thiết lập trong án lệ. Ở Hoa Kỳ án lệ được các tòa án sử dụng khá thường xuyên nhưng trong các bản án cũng giành rất nhiều chỗ cho quan điểm của Thẩm phán về chính sách chung đặc biệt là những vụ án mà Tòa án coi là quan trọng.
So với các thẩm phán Anh, các thẩm phán Hoa Kỳ rõ ràng đề cập nhiều hơn đến hệ quả thực tiễn của một phán quyết và liệu những hệ quả này có phù hợp với nhu cầu chính sách hơn là với sự kiên định của người thẩm phán trong việc xem xét vụ việc hiện tại có mối quan hệ như thế nào đối với án lệ [5, tr. Civil Law là dòng họ pháp luật chịu ảnh hưởng sâu sắc của pháp luật La Mã. Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil Law có trình độ pháp điển hóa cao. Dòng họ pháp luật Civil Law do chịu ảnh hưởng sâu sắc của học thuyết phân chia quyền lực nên không thừa nhận vai trò lập pháp của cơ quan xét xử.
Các luật gia châu Âu lục địa hầu như có quan điểm tương đối thống nhất rằng lập pháp là hoạt động của nghị viện, tòa án là cơ quan áp dụng pháp luật để xét xử chứ không phải bằng hoạt động xét xử tạo ra luật. Án lệ là hình thức pháp luật không được khuyến khích phát triển và chỉ áp dụng một cách hạn chế như là hình thức khắc phục khiếm khuyết của luật thành văn. Án lệ do tòa án tạo ra trong quá trình xét xử nên nguồn luật án lệ còn được gọi là luật được hình thành từ vụ việc hay luật do thẩm phán ban hành [5, tr. Trong khi đó, nguồn luật văn bản chủ yếu được tạo ra bằng con đường nghị viện ban hành.
Những lập luận lý giải tại sao lại trao thẩm quyền làm luật cho tòa án hay nghị viện đều có những lý lẽ hợp lý riêng. Các luật gia của hệ thống Civil Law cho rằng, pháp luật không nên tạo ra từ các phán quyết của các thẩm phán bởi họ không có đủ thời gian để đưa ra các quy định chung mang tính công minh. Các quy phạm pháp luật là sản phẩm 7 Tham khảo miễn phí các tài liệu khác tại luanvantot.com Dịch vụ viết luận văn trọn gói website: luanvantot.com Zalo/tele 0934573149 của tư duy trên cơ sở tổng kết thực tiễn, phù hợp với các điều kiện kinh tế, chính trị, đạo đức chứ không phải là các quyết định nhất thời của thẩm phán. Pháp luật nên được tạo ra bằng trí tuệ tập thể cần phải có sự thận trọng và công việc làm luật thích hợp hơn cho nghị viện.
Như vậy, vai trò của Tòa án ở các quốc gia này chỉ là người áp dụng pháp luật chứ không phải là người sáng tạo pháp luật. Trong khi đó, các luật gia của hệ thống Common Law cho rằng luật được tạo ra bằng con đường nghị viện sẽ không mang tính thực tiễn cao, khó thay đổi, mang tính khái quát cao và trừu tượng [25]. Khái niệm tranh chấp thương mại Tranh chấp thương mại là một trong những hệ quả của hoạt động thương mại. Đây là một hiện tượng phổ biến và thường xuyên diễn ra trong nền kinh tế thị trường.