Nghiên cứu những yếu tố tác động đến nghèo ở tỉnh Bình Phước và giải pháp hiệu quả

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu những yếu tố tác động đến nghèo ở tỉnh bình phước và một số giải pháp, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực

• Tác giả: Bùi Quang Minh
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Phi Hổ
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Những Yếu Tố Tác Động Đến Nghèo Ở Tỉnh Bình Phước Và Một Số Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. SỰ CẦN THIẾT CỦA LUẬN VĂN
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5. MÔ HÌNH HỒI QUY TUYẾN TÍNH PHÂN TÍCH NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN NGHÈO ĐÓI
• 1.6. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.7. NHỮNG ĐIỂM NỔI BẬT CỦA LUẬN VĂN
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ KINH TẾ XÃ HỘI VÀ TÌNH TRẠNG NGHÈO ĐÓI
• 2.1. THỰC TRẠNG KINH TẾ - XÃ HỘI
• 2.2. MỘT SỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
• 2.3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TẠI TỈNH BÌNH PHƯỚC
• 2.4. GỢI Ý MỘT SỐ GIẢI PHÁP XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO Ở BÌNH PHƯỚC
• 2.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghèo đói ở Bình Phước và các yếu tố tác động

Tỉnh Bình Phước, một trong những tỉnh miền núi của Việt Nam, đang đối mặt với nhiều thách thức liên quan đến tình trạng nghèo đói. Mặc dù nằm trong vùng Đông Nam Bộ, nơi có nền kinh tế phát triển, nhưng Bình Phước vẫn có tỷ lệ hộ nghèo cao. Các yếu tố như chính sách, văn hóa, và điều kiện kinh tế xã hội đều ảnh hưởng đến tình trạng này. Nghiên cứu này sẽ phân tích các yếu tố tác động đến nghèo đói ở Bình Phước và đề xuất giải pháp giảm nghèo hiệu quả.

1.1. Tình hình kinh tế xã hội và nghèo đói ở Bình Phước

Bình Phước có nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp, nhưng sự phát triển không đồng đều giữa các vùng đã dẫn đến tình trạng nghèo đói. Theo số liệu thống kê, tỷ lệ hộ nghèo ở tỉnh vẫn còn cao, đặc biệt là ở các xã miền núi. Việc thiếu cơ sở hạ tầng và dịch vụ xã hội cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

1.2. Các yếu tố tác động đến nghèo đói ở Bình Phước

Nhiều yếu tố tác động đến nghèo đói ở Bình Phước, bao gồm chính sách hỗ trợ của chính phủ, trình độ học vấn của chủ hộ, và khả năng tiếp cận nguồn vốn. Các nghiên cứu cho thấy rằng hộ gia đình có trình độ học vấn cao hơn thường có khả năng thoát nghèo tốt hơn. Ngoài ra, việc tiếp cận các dịch vụ tài chính cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện đời sống.

II. Vấn đề và thách thức trong việc giảm nghèo ở Bình Phước

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc giảm nghèo, nhưng Bình Phước vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các chính sách hiện tại chưa đủ mạnh để giải quyết triệt để vấn đề nghèo đói. Sự phân bổ nguồn lực không đồng đều và thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng là những vấn đề cần được khắc phục.

2.1. Những thách thức trong chính sách giảm nghèo

Chính sách giảm nghèo hiện tại chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của người dân. Việc thiếu thông tin và sự tham gia của cộng đồng trong quá trình xây dựng chính sách là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự kém hiệu quả của các chương trình giảm nghèo.

2.2. Tình hình việc làm và thu nhập của người dân

Tình trạng thất nghiệp và thu nhập thấp vẫn là vấn đề nghiêm trọng ở Bình Phước. Nhiều hộ gia đình phụ thuộc vào nông nghiệp, nhưng sản xuất nông nghiệp không ổn định do biến đổi khí hậu và thị trường. Điều này dẫn đến việc người dân không có đủ thu nhập để trang trải cuộc sống.

III. Giải pháp giảm nghèo hiệu quả cho Bình Phước

Để giảm nghèo hiệu quả, Bình Phước cần áp dụng các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này không chỉ tập trung vào việc tăng thu nhập mà còn cần cải thiện điều kiện sống và tiếp cận dịch vụ xã hội cho người dân.

3.1. Tăng cường hỗ trợ tài chính cho hộ nghèo

Việc cung cấp các khoản vay ưu đãi và hỗ trợ tài chính cho hộ nghèo là rất cần thiết. Các chương trình tín dụng vi mô có thể giúp người dân đầu tư vào sản xuất và cải thiện thu nhập. Hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức phi chính phủ cũng cần được tăng cường.

3.2. Nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng nghề nghiệp

Đào tạo nghề và nâng cao trình độ học vấn cho người dân là một trong những giải pháp quan trọng. Các chương trình giáo dục và đào tạo nghề cần được triển khai rộng rãi để giúp người dân có cơ hội tìm kiếm việc làm tốt hơn và thoát nghèo.

3.3. Cải thiện cơ sở hạ tầng và dịch vụ xã hội

Cải thiện cơ sở hạ tầng, đặc biệt là giao thông và điện nước, sẽ giúp người dân dễ dàng tiếp cận các dịch vụ xã hội. Việc đầu tư vào y tế, giáo dục và các dịch vụ công cộng khác cũng cần được chú trọng để nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về nghèo đói

Nghiên cứu về nghèo đói ở Bình Phước đã chỉ ra rằng việc áp dụng các mô hình kinh tế lượng có thể giúp xác định rõ hơn các yếu tố tác động đến nghèo. Các kết quả nghiên cứu này có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách giảm nghèo hiệu quả hơn.

4.1. Kết quả khảo sát và phân tích dữ liệu

Kết quả khảo sát cho thấy rằng các yếu tố như trình độ học vấn, số người phụ thuộc trong hộ, và khả năng tiếp cận nguồn vốn đều có ảnh hưởng lớn đến tình trạng nghèo. Phân tích dữ liệu từ mô hình hồi quy cho thấy rằng việc cải thiện các yếu tố này có thể giúp giảm tỷ lệ nghèo ở tỉnh.

4.2. Ứng dụng mô hình hồi quy trong nghiên cứu

Mô hình hồi quy tuyến tính đã được áp dụng để phân tích các yếu tố tác động đến nghèo đói. Kết quả cho thấy rằng các yếu tố như diện tích đất, trình độ học vấn và khả năng vay vốn đều có ảnh hưởng tích cực đến chi tiêu bình quân đầu người của hộ gia đình.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho Bình Phước

Tình trạng nghèo đói ở Bình Phước vẫn còn là một thách thức lớn. Tuy nhiên, với các giải pháp đồng bộ và sự quyết tâm từ chính quyền và cộng đồng, có thể hy vọng vào một tương lai tươi sáng hơn cho người dân nơi đây. Việc tiếp tục nghiên cứu và đánh giá tình hình nghèo đói sẽ giúp đưa ra các chính sách phù hợp hơn.

5.1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu liên tục

Nghiên cứu về nghèo đói cần được thực hiện thường xuyên để theo dõi tình hình và điều chỉnh chính sách kịp thời. Việc đánh giá định kỳ sẽ giúp phát hiện sớm các vấn đề và tìm ra giải pháp hiệu quả hơn.

5.2. Hướng đi tương lai cho chính sách giảm nghèo

Chính sách giảm nghèo cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tế địa phương. Cần có sự tham gia của cộng đồng trong quá trình xây dựng và thực hiện chính sách để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu về tình trạng nghèo đói và các yếu tố tác động tại tỉnh Bình Phước được thực hiện trong bối cảnh địa phương đối mặt với nhiều nghịch lý phát triển kinh tế xã hội. Năm 2005, mật độ dân số của tỉnh chỉ đạt 119 người/km², thấp hơn đáng kể so với mức 331 người/km² của vùng Đông Nam Bộ và 235 người/km² của cả nước. Dù nằm trong vùng kinh tế năng động bậc nhất cả nước với kim ngạch xuất khẩu chiếm 79% toàn quốc và tỷ lệ hộ nghèo chỉ 1,7%, Bình Phước lại là tỉnh có tỷ lệ nghèo cao trong khu vực, với quy mô kinh tế chỉ đóng góp 0,56% vào tổng sản phẩm nội địa toàn quốc vào năm 2005. Mức thu nhập bình quân đầu người của tỉnh năm 2006 đạt 466 USD, còn khoảng cách khá xa so với mức bình quân 640 USD của cả nước.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là xây dựng mô hình hồi quy tuyến tính nhằm lượng hóa mức độ ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế, nhân khẩu học và xã hội đến mức sống của hộ dân nông thôn. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 4 huyện có tỷ lệ nghèo cao gồm Bình Long, Lộc Ninh, Phước Long và Bù Đăng. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp hệ thống luận cứ khoa học giúp chính quyền địa phương chuyển đổi phương thức giảm nghèo từ thống kê định tính sang phân tích định lượng, hỗ trợ theo dõi biến động mức sống định kỳ 2 năm một lần và tối ưu hóa nguồn lực trợ cấp xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý luận đa chiều về kinh tế phát triển và giảm nghèo bền vững. Trước hết, lý thuyết phát triển bền vững theo tinh thần của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới năm 1987 và Hội nghị Johannesburg năm 2002 được sử dụng làm nền tảng, nhấn mạnh sự cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ tài nguyên tự nhiên.

Lý thuyết tăng trưởng nông nghiệp và nghèo đói nông thôn của Rao và Chopra (1991) cùng quan điểm của Shepherd (1998) giải thích tác động tiêu cực của hai phương thức thâm canh và quảng canh khi khai thác cạn kiệt tài nguyên đất, đẩy nông dân nghèo vào vòng luẩn quẩn nợ nần. Mô hình nghèo đói của Gillis, Perkins, Roemer và Snodgrass khẳng định 97% sự biến thiên thu nhập của 40% nhóm hộ nghèo nhất được giải thích bởi sự thay đổi tổng sản phẩm quốc dân bình quân đầu người.

Mô hình Ricardo (1772–1823) về giới hạn đất đai chỉ ra sự sụt giảm năng suất biên khi mở rộng sản xuất trên đất xấu, dẫn đến suy giảm tích lũy nông nghiệp. Nghiên cứu cũng kế thừa các khái niệm nghèo tuyệt đối, nghèo tương đối, đường cong Lorenz, hệ số bất bình đẳng GINI (giai đoạn 1993–1998 của Việt Nam tăng từ 0,33 lên 0,35), cùng tiêu chuẩn nghèo 2.100 calories/người/ngày theo quy định của Ngân hàng Thế giới và các Quyết định 1143/2000/QĐ-LĐTBXH, Quyết định 170/2005/QĐ-TTg của Chính phủ Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng mức chi tiêu bình quân đầu người (CTBQ) làm biến phụ thuộc thay vì thu nhập. Lý do lựa chọn là chi tiêu phản ánh chuẩn xác phúc lợi thực tế, ít bị che giấu do tâm lý e ngại, có tính ổn định cao hơn trong ngắn hạn và dễ nhớ hơn đối với hộ nghèo nông thôn.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập từ cuộc khảo sát thực địa từ tháng 7/2006 đến tháng 9/2006 tại 9 xã khó khăn gồm Đồng Nơ, Minh Đức, Lộc Tấn, Lộc Thành, Đa Kia, Đức Hạnh, Phú Riềng, Thọ Sơn và Bom Bo. Quy mô mẫu phát ra là 350 phiếu, thu về 296 mẫu hợp lệ (đạt tỷ lệ 84,5%), phân bổ đồng đều tại 4 huyện: Bình Long (64 mẫu), Lộc Ninh (59 mẫu), Phước Long (79 mẫu) và Bù Đăng (94 mẫu). Phương pháp chọn mẫu kết hợp phân tầng và tham vấn chính quyền thôn bản. Mô hình hồi quy tuyến tính OLS được thiết lập để kiểm định 8 biến độc lập: Thành phần dân tộc (DANTOC), Giới tính chủ hộ (GIOITINH), Số nhân khẩu (NHANKHAU), Số người phụ thuộc (PHUTHUOC), Học vấn chủ hộ (HOCVAN), Nghề nghiệp phi nông nghiệp (NGHECHU), Tình trạng vay ngân hàng (VAYNONH) và Quy mô đất bình quân (QMDATBQ).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa ghi nhận 94,2% người trả lời là chủ hộ, độ tuổi trung bình 44,5 tuổi và thời gian cư trú bình quân từ 16 đến 20 năm. Trình độ học vấn chung của chủ hộ chỉ đạt mức bình quân 5,78 năm học.

Thứ nhất, phân phối chi tiêu bình quân đầu người hàng năm có giá trị trung vị là 5.827 ngàn đồng và giá trị trung bình là 6.189 ngàn đồng. Khi chia mẫu thành 5 nhóm chi tiêu ngũ phân vị, nhóm nghèo nhất chi tiêu bình quân 2.077 ngàn đồng/người/năm, trong khi nhóm giàu nhất đạt mức 13.604 ngàn đồng/người/năm (gấp 6,55 lần, cao hơn khoảng cách 6,03 lần của cả nước năm 2002). Tỷ lệ hộ thuộc nhóm nghèo và khá nghèo chiếm 52,7%, và khi tính cả nhóm trung bình thì con số lên tới 84,2%.

Thứ hai, nhân khẩu học tạo áp lực lớn lên mức sống. Quy mô hộ trung bình toàn mẫu là 4,9 người/hộ (cao hơn mức 4,02 người/hộ của vùng Đông Nam Bộ). Nhóm nghèo nhất có quy mô bình quân 5,59 người/hộ và 1,5 người phụ thuộc, trong khi nhóm giàu chỉ có 3,55 người/hộ. Hộ đồng bào dân tộc thiểu số có quy mô trung bình 5,9 người/hộ, cao hơn đáng kể so với hộ người Kinh là 4,7 người/hộ.

Thứ ba, quy mô tư liệu sản xuất và bất bình đẳng giới bộc lộ rõ rệt. Nhóm dân tộc thiểu số sở hữu bình quân 4,1 ha đất nhưng trình độ học vấn chủ hộ chỉ đạt lớp 3; ngược lại, hộ người Kinh sở hữu 3,1 ha đất với học vấn đạt lớp 6. Về giới tính, hộ có chủ hộ là nam giới sở hữu bình quân 3,35 ha đất với mức chi tiêu bình quân 6.121 ngàn đồng/năm (nông nghiệp) và 6.192 ngàn đồng/năm (phi nông nghiệp). Hộ có chủ hộ là nữ chỉ sở hữu 2,41 ha đất, chi tiêu bình quân thấp hơn từ 550 đến 700 ngàn đồng/người/năm.

Thảo luận kết quả

Mô hình tính toán xu hướng theo công thức Kuznets chỉ ra tỷ trọng đóng góp của nông nghiệp vào tăng trưởng GDP của Bình Phước giảm từ 47% năm 1997 xuống còn 42% năm 2005, dù năng suất lao động nông nghiệp tăng 11,8%/năm. Sự gia tăng này chủ yếu dựa vào mở rộng diện tích canh tác (quảng canh) thay vì nâng cao năng suất đất trên nền tảng đất đỏ Bazan chiếm 60,60% tổng diện tích tự nhiên (415.453 ha).

Dữ liệu phân tích qua biểu đồ phân phối tần số (Histogram) và đồ thị tương quan tuyến tính phản ánh mối quan hệ nghịch biến chặt chẽ giữa quy mô nhân khẩu, số người phụ thuộc với mức chi tiêu bình quân đầu người. Ngược lại, diện tích đất canh tác và số năm đi học của chủ hộ thể hiện tương quan thuận với khả năng thoát nghèo. Khác với một số địa phương lân cận nơi khoảng cách dân tộc tạo ra bất bình đẳng mức sống sâu sắc, tại Bình Phước, sự chênh lệch chi tiêu giữa người Kinh (6.189 ngàn đồng) và người dân tộc thiểu số không quá lớn nhờ quy mô đất của hộ dân tộc thiểu số bù đắp cho sự thiếu hụt về học vấn và kỹ thuật canh tác.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả hồi quy và thực trạng địa phương, bốn nhóm giải pháp hành động cụ thể được đề xuất nhằm tạo đột phá trong công tác giảm nghèo:

1. Tối ưu hóa quản lý đất đai và chuyển dịch sang thâm canh nông nghiệp: Hoàn thành cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho 100% hộ dân tộc thiểu số tại 4 huyện nghèo trước năm 2008. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với Trung tâm Khuyến nông triển khai mô hình thâm canh cây công nghiệp dài ngày (cao su, điều), đặt mục tiêu tăng năng suất đất thêm 15% giai đoạn 2007–2010.
2. Kiểm soát quy mô hộ và giảm tỷ lệ phụ thuộc: Chi cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình cùng Hội Phụ nữ tỉnh đẩy mạnh tuyên truyền chăm sóc sức khỏe sinh sản tại 9 xã trọng điểm, phấn đấu giảm tỷ lệ sinh con thứ ba, hạ quy mô nhân khẩu bình quân của nhóm hộ nghèo từ 5,59 người xuống dưới 4,5 người/hộ vào năm 2010.
3. Đào tạo nghề gắn với chuyển dịch cơ cấu lao động sang phi nông nghiệp: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo từ 18,7% năm 2005 lên mức 25–30% năm 2010. Tận dụng 3.500 ha đất quy hoạch khu công nghiệp để thu hút các nhà máy chế biến nông sản sâu, tạo việc làm phi nông nghiệp cho ít nhất 15.000 lao động nông thôn.
4. Mở rộng tín dụng chính sách gắn với chuyển giao kỹ thuật: Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội tỉnh nâng tỷ lệ hộ nghèo dân tộc thiểu số được tiếp cận vốn vay từ 11% (1.400 hộ) lên trên 50% trong vòng 3 năm. Bãi bỏ cơ chế bao cấp thụ động, kết hợp giải ngân vốn vay với hướng dẫn quy trình sản xuất của cán bộ khuyến nông cơ sở.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước và cán bộ hoạch định chính sách cấp tỉnh, huyện: Vận dụng mô hình kinh tế lượng để xây dựng chuẩn nghèo tương đối và phân bổ nguồn lực trợ cấp xã hội chính xác cho các xã vùng sâu, vùng xa.
2. Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu kinh tế phát triển: Sử dụng tài liệu làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp phân tích ngũ phân vị chi tiêu, kỹ thuật ước lượng OLS và cách xử lý dữ liệu khảo sát nông thôn.
3. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế: Tham khảo nguồn dữ liệu thực địa để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế vi mô, bình đẳng giới và phát triển cộng đồng dân tộc thiểu số S'tiêng tại vùng Đông Nam Bộ.
4. Cán bộ khuyến nông và ban điều hành các hội đoàn thể cơ sở: Khai thác kết quả khảo sát để điều chỉnh phương pháp chuyển giao tiến bộ kỹ thuật thâm canh điều, cao su phù hợp với trình độ học vấn của từng nhóm hộ dân cư.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao luận văn chọn mức chi tiêu thay vì thu nhập để đo lường nghèo đói?
Số liệu chi tiêu có độ chính xác cao hơn do hộ nghèo ít khi giấu giếm khoản chi hàng ngày so với thu nhập. Hơn nữa, thu nhập nông nghiệp mang tính mùa vụ và dễ biến động bất thường, trong khi chi tiêu phản ánh đúng mức hưởng thụ phúc lợi và mức sống thực tế của hộ gia đình qua các năm.

Nghịch lý lớn nhất trong phát triển kinh tế xã hội ở Bình Phước là gì?
Bình Phước sở hữu tới 60,60% diện tích đất đỏ Bazan màu mỡ và thuộc vùng Đông Nam Bộ giàu có nhất nước (chiếm 79% kim ngạch xuất khẩu toàn quốc năm 2005), nhưng GDP của tỉnh chỉ chiếm 0,56% cả nước và thu nhập bình quân đầu người năm 2006 chỉ đạt 466 USD, thuộc nhóm thấp.

Yếu tố nhân khẩu học nào tác động mạnh nhất làm tăng nguy cơ nghèo?
Quy mô hộ gia đình và số người sống phụ thuộc là hai rào cản lớn nhất. Nhóm hộ nghèo nhất có trung bình 5,59 người/hộ và tỷ lệ phụ thuộc cao, làm phân tán nguồn lực kinh tế và khiến mức chi tiêu bình quân đầu người bị kéo xuống mức rất thấp (2.077 ngàn đồng/năm).

Đặc điểm sở hữu đất đai của đồng bào dân tộc thiểu số tại Bình Phước có gì đặc biệt?
Hộ dân tộc thiểu số có diện tích đất bình quân lớn hơn hộ người Kinh (4,1 ha so với 3,1 ha) nhờ lịch sử cư trú lâu đời (34,8 năm). Tuy nhiên, do học vấn thấp (bình quân lớp 3) và thiếu kỹ thuật canh tác thâm canh, hiệu quả sinh kế từ đất chưa cao.

Tác giả đề xuất tần suất điều tra nghèo đói tại địa phương như thế nào?
Tác giả khuyến nghị chính quyền tỉnh cần tổ chức khảo sát và đánh giá tình trạng nghèo định kỳ 2 năm một lần theo phương pháp định lượng để kịp thời cập nhật sự thay đổi của các yếu tố tác động và điều chỉnh chính sách xóa đói giảm nghèo sát với thực tế.

Kết luận

• Nghiên cứu đã lượng hóa thành công tác động của 8 biến số kinh tế - xã hội đến chi tiêu bình quân đầu người của hộ dân tại 4 huyện nghèo tỉnh Bình Phước.
• Xác định quy mô đất canh tác và học vấn chủ hộ là hai động lực tích cực giúp thoát nghèo, trong khi quy mô nhân khẩu lớn và tỷ lệ phụ thuộc cao là nguyên nhân kìm hãm mức sống.
• Chỉ ra đặc thù tăng trưởng nông nghiệp địa phương giai đoạn 1997–2005 chủ yếu dựa vào quảng canh, đòi hỏi chuyển dịch cấp bách sang thâm canh chiều sâu.
• Đóng góp khung phương pháp luận định lượng giúp thay thế các báo cáo hành chính thuần túy bằng công cụ đánh giá chính sách chuẩn xác.
• Kêu gọi các nhà quản lý và nhà nghiên cứu ứng dụng ngay mô hình phân tích chi tiêu định kỳ nhằm xây dựng chiến lược phát triển kinh tế bền vững cho toàn vùng Đông Nam Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Lý thuyết về phát triển kinh tế: Khái niệm phát triển kinh tế được lý giải như là một quá trình thay đổi theo hướng hoàn thiện về mọi mặt của nền kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế trong một thời gian nhất định. Những mục tiêu cơ bản mà quá trình phát triển kinh tế hướng đến, trong đó có nêu: Phải duy trì được tăng trưởng kinh tế ổn định trong dài hạn. Đây là điều kiện tiền đề để thực hiện các mục tiêu khác của quá trình phát triển.

Nền kinh tế có tăng trưởng thì ngân sách nhà nước ngày càng mở rộng, thu nhập dân cư cũng nâng lên và như vậy có điều kiện nâng cao mức hưởng thụ về vật chất cũng như tinh thần cho người dân (thông qua tăng cường ngân sách cho đầu tư cơ sở hạ tầng, giáo dục, chăm sóc y tế, XĐGN. Mặt trái của phát triển kinh tế có thể gặp phải. Đó là, mặc dù nền kinh tế tăng trưởng nhanh, nhưng sự tăng nhanh này được hưởng thụ bởi một bộ phận nhỏ dân cư trong khi phần lớn dân cư vẫn trong tình trạng thu nhập thấp và nghèo đói, sự phân hóa giàu nghèo giữa các tầng lớp dân cư ngày càng lớn. Lý thuyết về phát triển kinh tế bền vững: Từ những mặt trái xuất hiện trong phát triển kinh tế đòi hỏi phát triển kinh tế cần quan tâm tới phát triển toàn diện.

Hay nói cách khác là hướng tới sự phát triển bền vững (Sustainable Development), đây là thuật ngữ mới phát hiện lần đầu vào năm 1987, trong báo cáo của Ủy ban Môi trường và Phát triển thế giới (World Committee of Invironment and Development, WCED), tựa đề “Tương lai chung của chúng ta” có nêu: Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng những nhu cầu hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau. Quan niệm này chủ yếu nhấn mạnh đến khía cạnh sử dụng có hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên và đảm bảo môi trường sống cho con người trong quá trình phát triển. Hiện nay, khái niệm này còn được đề cập hoàn chỉnh hơn, trong đó còn TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 16 lưu tâm tới yếu tố tài nguyên, môi trường, xã hội. Hội nghị thế giới về phát triển bền vững tổ chức tại Johannesbug (Cộng hòa Nam Phi) năm 2002 đã thống nhất khái niệm phát triển bền vững như là quá trình phát triển có sự kết hợp hài hòa giữa các mặt phát triển: tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường.

Lý thuyết về nông nghiệp với phát triển kinh tế. Nông nghiệp là một trong những ngành sản xuất vật chất quan trọng của nền kinh tế quốc dân. Hoạt động nông nghiệp có từ lâu đời, nên còn được coi là lĩnh vực sản suất truyền thống. Hoạt động này không những gắn liền với các yếu tố kinh tế, xã hội mà còn gắn liền với các yếu tố tự nhiên.

Nông nghiệp xét theo đối tượng sản xuất của nó sẽ bao gồm các ngành: trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp và thủy sản. Mọi nỗ lực xóa bỏ nghèo đói và bất bình đẳng về thu nhập ở các nước đang phát triển cũng chưa đủ hiệu ứng để thúc đẩy phát triển kinh tế. Khi mà vẫn còn một bộ phận lớn dân cư sống ở vùng nông thôn thu nhập chủ yếu từ nông nghiệp, công nghiệp chưa đủ sức để lôi kéo hết lao động thặng dư nông nghiệp, tốc độ tăng trưởng chung của nền kinh tế còn bị ảnh hưởng đáng kể bởi tốc độ tăng trưởng của nông nghiệp, thì nông nghiệp vẫn giữ vị trí quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của nhiều nước đang phát triển. Nông nghiệp có phát huy được vai trò tích cực đối với quá trình phát triển kinh tế chỉ khi được quan tâm đầu tư đúng mực và thoát khỏi sự trì trệ lạc hậu.

Do đó, phát triển nông nghiệp cũng đặt trong mối quan hệ với phát triển kinh tế. Nông nghiệp có những đặc điểm khác biệt sau: - Nông nghiệp có đối tượng sản xuất là những cây trồng, vật nuôi, chúng có quy luật sinh học riêng gắn với môi trường tự nhiên như nước, đất, thời tiết, khí hậu nên môi trường tự nhiên không thuận lợi sẽ dễ làm tổn thương đến nông dân làm nông nghiệp. - Ruộng đất sử dụng trong nông nghiệp được coi là tư liệu sản xuất đặc biệt, nên việc bảo tồn quỹ đất và nâng cao chất lượng đất là vấn đề tồn tại của nông nghiệp. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 17 - Hoạt động của lao động và tư liệu sản xuất trong nông nghiệp có tính thời vụ.

Nên việc chuyên môn hóa và đa dạng hóa sản xuất với sự can thiệp của Chính phủ đối với thị trường nông nghiệp để tránh thiệt hại do tính thời vụ gây ra. - Nông nghiệp có địa bàn sản xuất rộng lớn, nhưng lại mang tính khu vực nên các chính sách KTXH phải thích hợp cho từng khu vực. Lý giải cho tình trạng tuột hậu của nhiều nước đang phát triển, các nhà kinh tế mô tả “Vòng luẩn quẩn của nghèo đói”. Sinh sản Năng nhiều suất Thiếu dinh Bệnh Đông Thu nhập Đầu tư dưỡng tật con thấp Thất Tích học lũy Góc độ xã hội Góc độ kinh tế Hình 1.1: Vòng luẩn quẩn của nghèo đói 3 Tác động thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao thu nhập cho dân cư là cơ sở để thoát khỏi vòng luẩn quẩn này.

Trong chiến lược phát triển kinh tế của các nước đang phát triển thì nông nghiệp cũng được chọn là một lĩnh vực sản xuất quan trọng để tác động tăng trưởng. Điều này càng quan trọng hơn đối với những nước có ưu thế về tiềm năng tự nhiên gắn với nông nghiệp. Nông nghiệp tham gia giải quyết khó khăn của tình trạng kém phát triển ở các nước đang phát triển được thông qua vai trò kích thích tăng trưởng và đóng góp của nông nghiệp vào mức tăng trưởng GDP của nền kinh tế.Đinh Phi Hổ (2003), Kinh tế nông nghiệp: Lý thuyết và thực tiễn, Nhà xuất bản Thống kê [11] TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Lý thuyết tăng trưởng nông nghiệp và sự nghèo đói nông thôn.

Rao CHH và Chopra K (1991) tranh luận về mối quan hệ này như sau: Trong quá trình tăng trưởng nông nghiệp, hai phương thức chủ yếu được thực hiện là quảng canh (tăng sản lượng do mở rộng diện tích) và thâm canh (tăng năng suất trên đơn vị diện tích bằng cách tăng cường sử dụng các yếu tố đầu vào do ngành công nghiệp hóa chất sản xuất). - Phương thức quảng canh, do bóc lột chất dinh dưỡng tự nhiên trong đất, mở rộng diện tích bởi phá rừng, tăng trưởng nông nghiệp có thể đạt trong ngắn hạn, nhưng khi môi trường tự nhiên bị suy thoái, sản lượng và thu nhập sẽ sụt giảm trong khi dân số tăng và hệ quả là thất nghiệp và sự nghèo đói xuất hiện. - Phương thức thâm canh, để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng nhanh nông nghiệp, tình trạng lạm dụng các hóa chất sử dụng vào sản xuất nông nghiệp ngày càng tăng làm suy thoái tài nguyên đất và nước. Khi sự suy thoái này bắt đầu gây ảnh hưởng thì năng suất và thu nhập giảm dần, trong khi dân số tăng, nông thôn không thu hút được việc làm và cũng có hệ quả là thất nghiệp và sự nghèo đói xuất hiện.

Shepherd A (1998) cho rằng ngay cả việc đảm bảo không suy thoái tài nguyên môi trường bằng kỹ thuật tốt cũng xuất hiện sự nghèo đói, do đặc điểm tự nhiên khác nhau theo vùng, hiệu quả áp dụng tiến bộ kỹ thuật cũng đem lại kết quả khác nhau. Giai đoạn đầu áp dụng kỹ thuật mới, do đòi hỏi tăng nhanh đầu tư về giống, phân bón, thuốc sâu, làm đất nên cũng gắn với rủi ro cao, và như vậy chỉ các hộ giàu ở vùng nông thôn mới có khả năng thực hiện và hưởng lợi ích lớn từ việc tiên phong. Sau khi tiên phong mô hình này sẽ được nhân rộng bởi sự hỗ trợ của nhà nước cho đến khi đại bộ phận nông dân được thực hiện mô hình này, sản lượng sẽ tăng nhanh và giá sẽ rớt xuống làm giảm hiệu quả đầu tư của nông dân với quy mô nhỏ. Nếu quá trình này tiếp tục họ sẽ bị rơi vào gánh nặng nợ nần, từ bỏ việc đầu tư, trong khi dân số tăng, làm tăng thất nghiệp và tình trạng nghèo đói sẽ trầm trọng.

TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 19 Việc gia tăng nghèo đói ở nông thôn, đòi hỏi các hộ nghèo đói phải đáp ứng được nhu cầu hiện tại của họ. Trong bối cảnh đó, họ sẽ sẵn sàng đáp ứng nhu cầu tiêu dùng hàng hóa tự nhiên của bộ phận dân cư có thu nhập cao bằng cách khai thác nguồn lực tự nhiên (hàng hóa công) như săn bắn, phá rừng để tăng thu nhập. Hệ quả là môi trường tự nhiên vẫn suy thoái, thu nhập người dân giảm, và lại rơi vào vòng lẩn quẩn của nghèo đói. Như vậy, một hệ thống nông nghiệp mà không đảm bảo sinh kế bền vững trên mức nghèo đói cho người dân nông thôn thì không thể nào là hệ thống nông nghiệp bền vững được, hay phải đòi hỏi tăng trưởng nông nghiệp bằng phương thức sản xuất tiến bộ nhưng không làm suy thoái môi trường và mất cân bằng tự nhiên, đảm bảo được sinh kế bền vững trên mức nghèo đói cho nông dân.

Biểu hiện của nông nghiệp bền vững trên khía cạnh này có thể đo lường bởi các chỉ tiêu: tỷ lệ hộ nghèo đói; tỷ lệ lao động thất nghiệp ở nông thôn. Mô hình nghèo đói của Gillis – Perkins – Roemer - Snodgrass: Mối quan hệ giữa giảm nghèo đói và tăng trưởng kinh tế theo hướng khi GNP/người tăng, thu nhập trung bình của người nghèo sẽ tăng Y = f(YP), trong đó: - Y: Thu nhập trung bình trong năm của 40% hộ nghèo nhất của xã hội. - YP: GNP/người/năm. Dựa vào phương trình trên, các nhà kinh tế học đã tính toán cho số liệu thu thập được của 63 quốc gia trên thế giới trong giai đoạn 1965 - 1988 cho kết quả: 97% sự thay đổi thu nhập trung bình trong năm của 40% hộ nghèo nhất của xã hội được giải thích bởi sự thay đổi GNP/người/năm.

Ngoài ra, mối tương quan dương giữa tình trạng nghèo đói và vùng địa lý có GNP/người thấp cũng được tìm thấy. Hay số người nghèo đói tập trung phần lớn trong các vùng địa lý có GNP/người thấp. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.