Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG 1.Văn học kì ảo và yếu tố kì ảo 1. Văn học kì ảo “Kì ảo” được bắt nguồn từ thuật ngữ “le fantastique” trong tiếng Pháp, hoặc “the fantastic” trong tiếng Anh, có nghĩa là sản phẩm của trí tưởng tượng, được tạo ra nhờ khả năng suy tưởng, mà trong đó, cái siêu nhiên chiếm vị trí lớn nhất. Trải qua một quá trình sử dụng, nghĩa của nó đã được dùng để chỉ những sự kiện, hiện tượng mà ranh giới giữa thật và ảo không còn phân biệt rõ ràng. Song song đó, “kì ảo” không thể được đồng nhất với các dạng thức khác của tưởng tượng như nhân hóa, ẩn dụ, khoa trương…vì nó hướng đến những điều hư ảo, huyễn hoặc, có khi lại là phi thường, kì dị.
Trong văn học, khái niệm “kì ảo” vẫn là một cuộc tranh luận không hồi kết vì nội hàm rộng lớn của nó. Tuy nhiên, về cơ bản, hầu hết các nhà nghiên cứu đều xác định, một tác phẩm khi muốn được xem là “kì ảo”, phải chứa đựng cái “siêu nhiên” (supernatural), cái “không thể xảy ra” (impossible). Trong bài viết Cái kì ảo và văn học huyễn ảo đăng trên Tạp chí nghiên cứu Văn học số 8-năm 2006. Tác giả Lê Huy Bắc đã dùng khái niệm “huyễn ảo” (còn gọi là “huyễn tưởng”) để chỉ chung những tác phẩm văn học chứa đựng những yếu tố mà con người chúng ta không thể lí giải được bằng tư duy logic thông thường.
Trong những tác phẩm đó, tồn tại cả hai yếu tố “thực” và “ảo” nhưng yếu tố “ảo” trở thành đối tượng chính của nội dung và nghệ thuật. Cũng về vấn đề này, bài viết Khái niệm về cái kì ảo và văn học kì ảo trong nghiên cứu văn học của tác giả Lê Nguyên Long trên Tạp chí nghiên cứu Văn học số 9-năm 2006 đã phân biệt cái kì ảo (fantastic) và cái huyễn tưởng (fantasy). Ông giải thích: “cái fantasy khác với cái fantastic là ở chỗ, cái fantasy chỉ là những tưởng tượng huyễn hoặc, không có trong cuộc đời thực”. Bởi thực chất, thế giới của văn học huyễn tưởng luôn tồn tại những điều hoang đường, kì diệu, những hiện tượng được tạo ra bởi các thế lực siêu nhiên nào đó.
Thế nhưng, dựa vào cách lí giải của thuật ngữ “kì ảo” như trên, ở thời điểm GVHD: Ths.Phạm Phương Mai SVTH: Nguyễn Phi Yến 8 hiện tại, chúng ta vẫn có thể dùng cách gọi “văn học kì ảo” để nói về các tác phẩm mà nội dung của nó phần lớn được tạo ra bởi trí tưởng tượng bay bổng của tác giả, bằng những yếu tố ảo tưởng lạ kì. Theo hành trình phát triển của văn học kì ảo trên thế giới, chúng ta thấy rằng, đó là một sợi dây liên kết xuyên suốt nền văn học từ thuở sơ khai đến ngày nay. Tuy nhiên, theo từng thời đại mà nó có sự biến đổi khác nhau để phù hợp với sự phát triển của xã hội loài người. Vào thời cổ đại, tư duy con người chưa phát triển, chưa ý thức được sự hình thành của các hiện tượng tự nhiên và những yếu tố xuất hiện trong đời sống như bệnh tật, tai nạn… Họ lấy lực lượng siêu nhiên để lí giải cho tất cả những điều này.
Các vị thần được hình thành, trở thành chỗ dựa tin cậy cho suy nghĩ và hành động của họ. Kho tàng đồ sộ những câu chuyện thần thoại từ phương Đông sang phương Tây xuất phát từ thuở ấy và đã phản ánh chân thật nền văn hóa nguyên thủy. Và đây là nguồn gốc sâu xa nhất của văn học kì ảo. Khi công xã thị tộc bị xóa bỏ, tư duy và cuộc sống con người đã có những bước biến chuyển mới, sự chênh lệch giữa kẻ giàu người nghèo phân chia xã hội thành nhiều giai cấp.
Những người dân nghèo bị áp bức, chịu sự bất công do chế độ phong kiến hà khắc, họ khao khát được đổi đời, được một cuộc sống khác sung túc hơn và họ đưa ước mơ đó vào những câu chuyện. Thời điểm này, thế giới quan của thần thoại đã tan rã, nhường chổ cho truyện cổ tích, trong đó, những bà tiên, ông bụt, hay những sinh vật có phép màu trở thành lực lượng giúp họ hợp thức hóa ước mơ. Sau đó, văn học viết thời trung đại xuất hiện, có những câu chuyện truyền khẩu dân gian được tái hiện và lưu giữ lên trang giấy như Nghìn lẻ một đêm, là quyển sách tập hợp nhưng truyện cổ A Rập, tác phẩm được truyền đi nhiều nước và trở thành nguồn cảm hứng cho nền văn học kì ảo phương Tây. Ngoài ra, còn xuất hiện những tác phẩm kì ảo được các tác giả sáng tác mượn chất liệu từ thần thoại nói riêng và văn học dân gian nói chung, như Thần khúc của Dante, Gargantua và Pantagruel của Rabelais, hoặc những vở kịch của Shakespeare.
Thực chất, qua làn khói kì ảo ấy, những tác giả muốn gửi gắm vào tác phẩm của mình những ước mơ, những bài học nhằm răn dạy, giáo huấn người đọc về những đạo lí tốt đẹp.Phạm Phương Mai SVTH: Nguyễn Phi Yến 9 Bước qua giai đoạn văn học hiện đại, có thể nói, tư duy lí trí đã hoàn toàn thắng thế trước tư duy huyễn hoặc ngày trước, con người đã thôi tin vào sự có mặt của lực lượng siêu nhiên, đã thôi nghĩ về thế giới của thần thoại và cổ tích. Tuy vậy, văn học kì ảo vẫn tồn tại như một minh chứng cho sức sống bền bỉ của trí tưởng tượng và khả năng sáng tạo. Người được mệnh danh là “cha đẻ của văn học kì ảo hiện đại”, J.Tolkien, đã đưa những nhân vật vốn thuộc về thần thoại Bắc Âu trở về qua những dòng chữ trong tác phẩm Chúa tể của những chiếc nhẫn (Lord of the Rings). Chất liệu từ xa xưa của thời đại các vị thần đến với xã hội đương thời như một làn gió diệu kì, khiến văn học kì ảo trở nên vô cùng đặc sắc.
Trong những năm qua, nhiều tác phẩm kì ảo được ra đời dựa trên xu hướng thần thoại, truyền thuyết và cổ tích như Harry Potter của J.Rowling, Chạng vạng (Twilight) của Stephenie Meyer, Trò chơi vương quyền (Game of Thrones) của George R.Martin… Nếu như trong thời cổ đại, những câu chuyện về thế giới thần thánh là đặc trưng tư duy con người thuở ấy. Thì giờ đây, chúng xuất hiện để phục vụ nhu cầu giải trí cho xã hội, khi mà khoa học công nghệ đã phân cách rõ rệt ranh giới giữa huyễn tưởng và thực tại. Tóm lại, những nhận định về văn học kì ảo đến nay vẫn còn là một quá trình đang hoàn thiện. Quá trình này cần trải qua khoảng thời gian dài, trải qua sự phát triển không ngừng của xã hội để phù hợp với nhu cầu tinh thần của người đọc.
Bởi lẽ văn học bao giờ cũng gắn liền với lịch sử phát triển của con người và thời đại, những định nghĩa trong từ điển văn học cũng từ đó mà dần bổ sung và tân tiến hơn. Yếu tố kì ảo Yếu tố kì ảo hay cái kì ảo, là những “tế bào” xây dựng nên giá trị nghệ thuật và giá trị nội dung của tác phẩm văn học kì ảo. Có nhiều yếu tố thuộc những phương diện khác nhau như đề tài, chủ đề, tư tưởng, hình tượng. Sự kết hợp và tác động lẫn nhau giữa các chúng khiến tác phẩm trở thành một chỉnh thể nghệ thuật, mang tính thống nhất giữa nội dung thẩm mĩ và hình thức nghệ thuật.
Sự hình thành và phát triển của yếu tố kì ảo gắn liền với dòng chảy của văn học kì ảo. Mỗi thời kì là mỗi đặc điểm riêng phụ thuộc vào lối tư duy của con người GVHD: Ths.Phạm Phương Mai SVTH: Nguyễn Phi Yến 10 trong thời đại ấy. Vào thời cổ đại, yếu tố kì ảo bao trùm trên mọi phương diện của truyện thần thoại. Trong đó, nhân vật là những vị thần có năng lực vĩ đại, đại diện cho các hiện tượng tự nhiên như mưa, sấm chớp, gió, nắng, cũng như đại diện cho vạn vật thuộc về thiên nhiên như sông, biển, núi, rừng cây, hoặc những anh hùng có sức mạnh siêu phàm.
Tương ứng với nhân vật, thời gian không gian trong thần thoại cũng thiên về sự hư ảo. Không gian thần thoại là không gian vũ trụ, khó xác định cụ thể kích thước hay vị trí. Đó là không gian trên trời, không gian mặt đất, không gian dưới nước, không gian âm phủ. Tuy nhiên những không gian đó không ngăn cách thành thế giới riêng biệt mà nó luôn biến chuyển, hòa nhập với nhau.
Còn thời gian mang tính chất vĩnh hằng, thế nên những vị thần không xác định tuổi tác. Bởi lẽ thần thoại vốn là sự giải thích một cách phi hiện thực trước một sự vật, hiện tượng nào đó, vượt ngoài tầm hiểu biết ít ỏi của cư dân nguyên thủy. Thế nên, yếu tố kì ảo giai đoạn này biểu trưng cho niềm tin tuyệt đối của con người vào lực lượng siêu nhiên, họ tin rằng khắp cả đất trời đều có sự hiện diện của thần thánh, và những điều họ trông thấy, họ gặp phải là do thần thánh tạo nên. Có lẽ vì thế mà ở mỗi vùng đất khác nhau trên thế giới, yếu tố kì ảo trong các câu chuyện thần thoại cũng khác nhau tùy theo đặc điểm vùng miền.
Chẳng hạn như cùng lí giải hiện tượng sấm sét, thần thoại Hi Lạp cho rằng nó xuất phát từ vũ khí hình tia chớp của thần Zeus, thần thoại Bắc Âu lại là do chiếc búa Mjollnir của thần Thor, còn Trung Hoa và Việt Nam thì là Thiên Lôi, hay cùng nói về mặt trời và mặt trăng, trong Thần thoại Hy Lạp là nam thần Helios với nữ thần Artemis, nhưng trong Thần thoại Bắc Âu thì cho rằng đó là hai anh em Sol và Mani điều khiển hai cổ xe đi qua bầu trời vào ban ngày và ban đêm. Truyện cổ tích xuất hiện, phản ánh trọn vẹn bước phát triển của tư duy loài người qua những yếu tố kì ảo. Dù thực chất, ở thể loại này, yếu tố kì ảo vẫn là sự hiện diện của các lực lượng siêu nhiên như tiên, bụt, thần, quỷ… hoặc những sự kiện kì lạ xảy ra trong cuộc sống đời thường. Nhưng cách nhìn nhận của con người lại đi theo một hướng khác với thần thoại.
Yếu tố kì ảo thay vì là biểu tượng cho niềm tin tuyệt đối vào thần thánh như trong thần thoại, giờ đây lại trở thành yếu tố GVHD: Ths.Phạm Phương Mai SVTH: Nguyễn Phi Yến 11 trợ giúp cho con người. Nàng công chúa Lọ Lem được bà tiên giúp đỡ có quần áo đẹp đi dạ tiệc và kết hôn cùng hoàng tử, nàng Tiên cá bé nhỏ nhờ mụ phù thủy hóa chiếc đuôi cá thành đôi chân để được lên đất liền.
