Chương 1 - An ninh khu vực: Trong phần này, nhóm sẽ đưa ra các định nghĩa về an ninh và an ninh khu vực, các hình thái của an ninh khu vực, và vai trò của tổ chức khu vực trong việc giữ gìn an ninh khu vực. Chương 2 - Cấu trúc và so sánh cấu trúc của EU và ASEAN: Trong phần phân tích cấu trúc EU và ASEAN, nhóm sẽ chia ra làm ba phần: tư cách pháp lý, quyền năng pháp lý và các cơ quan của hai tổ chức. Sau đó, nhóm so sánh điểm giống và khác về cấu trúc tổ chức của EU và ASEAN nhằm chứng minh giả thuyết cấu trúc của EU chặt chẽ hơn ASEAN. Chương 3 - Thực tiễn bảo vệ an ninh khu vực của EU và ASEAN: Trong phần cuối, nhóm sẽ phân tích các tình huống đại diện để chứng minh trong việc giải quyết vấn đề an ninh khu vực, EU giải quyết hiệu quả hơn ASEAN.
11 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. KHÁI NIỆM AN NINH Khái niệm an ninh vẫn luôn là một khái niệm gây tranh cãi trong giới học thuật.1 Trên thực tế không tồn tại một khái niệm an ninh duy nhất được nhất trí công nhận mà tùy vào từng giai đoạn trong lịch sử, cách hiểu và cách tiếp cận, các học giả sẽ định nghĩa an ninh theo những cách khác nhau. Bắt đầu với bài viết „An ninh quốc gia‟ - một biểu tượng mơ hồ, Arnold Wolfers cho rằng từ góc độ khách quan, an ninh có thể được hiểu là sự vắng mặt của các mối đe dọa đối với những giá trị đã có sẵn; còn từ góc độ chủ quan, an ninh là việc vắng đi nỗi lo sợ rằng các giá trị (có sẵn) đó sẽ bị tấn công.2 Tuy nhiên, khái niệm “vắng mặt các mối đe dọa” mà Wolfers đưa ra được xem là còn khá mơ hồ. Để giải quyết vấn đề này, Baldwin3 và William4 cho rằng nên định nghĩa lại khái niệm an ninh của Wolfer thành “có ít các khả năng gây tổn hại đến các giá trị có sẵn”.
Trước và trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, các yếu tố đe dọa đến an ninh chủ yếu đến từ các cuộc xung đột vũ trang và mang tính chất quân sự. Thời kỳ này, an ninh thường được hiểu theo nghĩa hẹp là an ninh của một quốc gia, bị đe dọa bởi khả năng quân sự của một quốc gia khác và được bảo vệ bởi chính sức mạnh quân sự của quốc gia đó. Có thể thấy mô hình an ninh này đại diện cho chủ nghĩa hiện thực trong lý thuyết quan hệ quốc tế khi quốc gia là là nhân tố quan trọng nhất, sở hữu, duy trì và bảo vệ an ninh thông qua sức mạnh quân sự hay liên minh với các quốc gia khác. Sau này, khi bắt đầu bước vào kỷ nguyên toàn cầu hoá, thế giới đã không còn phải đối mặt nhiều với các cuộc xung đột vũ trang, các mối đe dọa an ninh đã dần chuyển hoá theo hướng phi quân sự và không còn bị giới hạn bởi đường biên giới.
Các vấn đề như 1 Baldwin, D. (2012), Security studies: an introduction, In Security Studies, Routledge, 23-34. 12 kinh tế, thương mại, ô nhiễm môi trường, thiên tai, dịch bệnh… ngày càng trở thành mối bận tâm to lớn đối với các quốc gia. Hơn thế, nếu như khái niệm an ninh trước đây chỉ tập trung vào cấp độ quốc gia và hệ thống quốc tế thì giờ đây an ninh đã xoay quanh thêm cấp độ cá nhân.
Những lý do này đòi hỏi cần phải có một định nghĩa an ninh rộng và đầy đủ hơn. Dựa nguồn gốc của các mối đe dọa, có thể phân loại an ninh thành an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống. Còn nếu căn cứ vào đối tượng tác động, an ninh được chia thành an ninh quốc gia và an ninh con người. An ninh truyền thống như đã trình bày, chủ yếu nhấn mạnh mối đe dọa mang yếu tố quân sự.
An ninh truyền thống gắn liền với an ninh quốc gia, cùng với chủ thể chính là nhà nước. Nhà nước đảm bảo an ninh quốc gia bằng những công cụ như quân đội, chiến tranh… để đương đầu trước các nguy cơ về đe doạ an ninh. Khái niệm an ninh phi truyền thống được đưa ra khá súc tích trong bài viết của Richard H. Richard cho rằng an ninh quốc gia không nên hiểu theo nghĩa hẹp là bảo vệ nhà nước trước những cuộc tấn công quân sự qua biên giới lãnh thổ mà an ninh quốc gia còn phải đối mặt với những thách thức phi truyền thống, bao gồm: khủng bố quốc tế, tội phạm xuyên quốc gia có tổ chức, an ninh môi trường, di cư bất hợp pháp, an ninh năng lượng và an ninh con người.6 Thuật ngữ “an ninh phi truyền thống” xuất hiện chính thức trong Tuyên bố chung ASEAN – Trung Quốc về hợp tác trên lĩnh vực an ninh phi truyền thống tại Hội nghị thượng đỉnh lần thứ 6 giữa các nước ASEAN và Trung Quốc, diễn ra tại Phnôm Pênh (Campuchia) vào ngày 01/11/2002.
Trong bản tuyên bố này các nhà lãnh đạo của ASEAN và Trung Quốc bày tỏ “sự quan ngại về những vấn đề an ninh phi truyền thống ngày càng 5 Richard H.Ullman là thành viên của Ban Biên tập tờ New York Times. Từ tháng 7-1977, ông là Giáo sư ngành Quan hệ quốc tế tại Princeton University. 6 Đoàn Minh Huấn, An ninh phi truyền thống: Quan niệm và đặc điểm chủ yếu*, Tạp chí Cộng sản, tháng Mười Một 2007. Truy xuất từ http://www.vn/home/nghiencuu-traodoi/2017/47816/an- ninh-phi-truyen-thong-quan-niem-va-dac-diem-chu-yeu.aspx 13 gia tăng như buôn lậu, ma túy, buôn bán phụ nữ và trẻ em, cướp biển, khủng bố, buôn lậu vũ khí, rửa tiền, tội phạm kinh tế quốc tế và tội phạm công nghệ cao”.
7 Về phần “an ninh con người”, khái niệm này lần đầu được nêu lên trong Báo cáo Phát triển Con người của Chương trình Phát triển LHQ (United Nations Development Programme - UNDP) vào năm 1994. Theo đó, UNDP đề ra bao gồm bảy thành tố chính trong an ninh con người bao gồm an ninh kinh tế, an ninh lương thực, an ninh y tế, an ninh môi trường, an ninh cá nhân, an ninh cộng đồng, và an ninh chính trị. Tuy khái niệm này xuất hiện lần đầu vào năm 1994 nhưng ý tưởng về an ninh lấy con người làm trung tâm đã xuất hiện từ trước đó. Trong cuốn Con người, Quốc gia và Nỗi sợ hãi: Chương trình nghị sự cho các Nghiên cứu về An ninh quốc tế thời kỳ Hậu Chiến tranh Lạnh, Buzan đã tranh luận rằng, “an ninh của tập thể con người bị ảnh hưởng bởi yếu tố trong năm lĩnh vực: quân sự, chính trị, kinh tế, xã hội và môi trường”.
8 Tuy mỗi lĩnh vực tập trung và ưu tiên vào các yếu tố khác nhau nhưng năm lĩnh vực này không hoạt động độc lập mà liên kết với nhau chặt chẽ. Có thể thấy quân sự từ một yếu tố chính yếu trong an ninh truyền thống, giờ chỉ là một trong năm hình thức đe dọa mà một quốc gia có thể đối mặt. Tuy vẫn giữ quan điểm quốc gia là đối tượng chính của an ninh, Buzan vẫn lưu ý một trong những rắc rối có thể xảy ra khi giả định rằng công dân được đảm bảo an ninh. Theo ông, “mỗi công dân phải đối mặt với nhiều mối đe dọa trực tiếp hoặc gián tiếp từ nhà nước”.
9 Điều này có thể hiểu rằng thay vì là người bảo vệ, chính quốc gia cũng có thể trở thành mối đe dọa với an ninh của công dân nước đó. Nếu chỉ hiểu an ninh đơn thuần là an ninh quốc gia, ta sẽ bỏ qua sự mất an ninh của những cá nhân đang bị đe dọa bởi chính quốc gia đó. 7 Chu Duy Ly, An ninh phi truyền thống (Nontraditional Security), Nghiên cứu Quốc tế, tháng Mười một 2014. Truy xuất từ http://nghiencuuquocte.org/2014/11/16/an-ninh-phi-truyen-thong/ 8 Buzan, B.
(1991), People, states & fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era, London, Harvester Wheatsheaf, tr. 14 Ken Booth trong cuốn An ninh và Giải phóng đưa ra một cách tiếp cận an ninh khác. 10 Ông cho rằng đối tượng của an ninh không phải là các quốc gia mà là con người. Theo Booth, giải phóng chính là an ninh và cá nhân con người mới là đối tượng nền tảng của an ninh.
Mặc dù an ninh quốc gia và an ninh con người có cách tiếp cận khác nhau, nhưng chúng không hoàn toàn đối nghịch, mà ngược lại có mối quan hệ nhất định. Năm 2003, Ủy ban về An ninh và Con người đưa ra một báo cáo cho rằng nếu không có an ninh con người thì an ninh quốc gia sẽ không được bảo đảm và ngược lại. Điều này cũng dễ lý giải vì nếu người dân của một nước phải chịu đựng các vấn đề như nghèo đói, bệnh tật, ô nhiễm môi trường,. thì nguồn lực của quốc gia đó sẽ bị suy giảm và làm ảnh hưởng tới khả năng tự vệ của quốc gia đó trước các nguy cơ xâm lược.
Ngược lại, nếu quốc gia bị xâm lược thì an ninh của người dân cũng sẽ bị đe dọa nghiêm trọng. Vì vậy, có thể nói nâng cao an ninh con người chính là góp phần đảm bảo an ninh quốc gia và ngược lại. Có thể thấy khái niệm an ninh đã có nhiều sự thay đổi theo thời gian. Từ khái niệm an ninh truyền thống lấy quân sự làm trung tâm đã mở rộng sang an ninh phi truyền thống liên quan đến các vấn đề từ “chính trị cấp thấp” như kinh tế, xã hội cho đến môi trường, việc làm, từ an ninh tập trung vào cấp độ quốc gia sang an ninh con người.
Nhưng dù có thay đổi thế nào đi chăng nữa, việc đảm bảo an ninh luôn là một mục tiêu tối thượng của mỗi quốc gia hay cá nhân con người, nhất là trước bối cảnh các mối đe dọa ngày càng trở nên khó nắm bắt hơn và không bị giới hạn bởi các đường biên giới. AN NINH KHU VỰC 1. Khái niệm an ninh khu vực Chúng ta sẽ không thể hiểu được mô hình an ninh quốc gia nếu không có sự hiểu biết vững chắc về mô hình an ninh khu vực. Trong suốt thế kỷ 20, các quốc gia nhìn nhận những nước láng giềng kề bên mình hoặc là mối đe dọa hoặc là người bảo vệ tiềm năng.
Bằng việc tập trung vào các quốc gia gần bên, các quốc gia đã tìm cách đưa ra các quy tắc và chuẩn mực chung, quy định phương thức một nhóm quốc gia trong cùng một khu vực 10 Booth, K. 15 nên hành động. Không phải ở cấp độ toàn cầu hay địa phương, cấp độ khu vực mới là nơi tập trung chủ yếu các mối đe dọa và bất ổn an ninh; 11 và đây cũng là nơi hầu hết các thỏa thuận an ninh đạt được sau năm 1945.