CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Phí kiểm toán chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố nào luôn là chủ đề thu hút được nhiều sự quan tâm của giới học thuật trong và ngoài nước. Trong chương này, tác giả tiến hành xem xét các công trình nghiên cứu trước đây nhằm có cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu chủ đề này. Các nghiên cứu nước ngoài: Trên thế giới, đã có rất nhiều nghiên cứu về phí kiểm toán, một số nghiên cứu tiêu biểu như: Nghiên cứu của Dan A. Simunic là một trong những tác giả đầu tiên nghiên cứu về các yếu tố quyết định phí kiểm toán.
Trong nghiên cứu của mình, Dan A. Simunic đã cung cấp một khuôn khổ cho việc giải thích rủi ro kiểm toán có ảnh hưởng đến quyết định phí kiểm toán như thế nào và xây dựng mô hình phí kiểm toán, đây cũng là mô hình phí kiểm toán đầu tiên trong các nghiên cứu. Để có được một số hiểu biết ban đầu, Dan A. Simunic đã thảo luận các câu hỏi với đại diện của “Big 8” ở Chicago (Price Waterhouse & Co; Arthur Young & Co; Emst & Whinney; Deloitte Haskins & Sells; Arthur Andersen & Co; Peat Marwick Mitchell & Co; Touche Ross; Coopers & Lybrand) và các đại diện của một số tổ chức bằng văn bản bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp đối với kế toán.
Dựa trên thông tin tài chính của 397 công ty niêm yết tại Mỹ năm 1977, Simunic thấy rằng tài sản của các công ty là yếu tố chính quyết định mức phí kiểm toán của họ; Phí kiểm toán liên quan đến sự phức tạp của công ty được kiểm toán (bao gồm số công ty con, ngành của công ty và tỷ lệ các công ty con nước ngoài trong tổng tài sản của công ty). Ông cũng kết luận rằng phí kiểm toán không liên quan đáng kể đến nhiệm kỳ kiểm toán và liệu doanh nghiệp kiểm toán có phải là “Big 8” hay không. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 Đến năm 1984, Francis với bài nghiên cứu Ảnh hưởng của quy mô công ty kiểm toán đến phí kiểm toán: Một nghiên cứu tại thị trường Úc (The effect of audit firm size on audit prices: A study of the Australian market) đã mở rộng thêm nghiên cứu của Simunic. Tác giả đã thêm các biến có quan hệ với phí kiểm toán vào mô hình nghiên cứu như: hệ số thanh toán nhanh, hệ số nợ trên vốn chủ sở hữu, tỷ suất lợi nhuận trên vốn đầu tư.
Với dữ liệu được thu thập từ các công ty ở Úc, kết quả nghiên cứu của Francis đã chỉ ra rằng có sự khác biệt về phí kiểm toán về quy mô công ty kiểm toán, cụ thể là các công ty kiểm toán thuộc BIG8 có phí kiểm toán cao hơn so với các công ty kiểm toán không thuộc BIG8. Tác giả cũng cho rằng, phí kiểm toán cao làm cho chất lượng kiểm toán tăng lên. Năm 2011, dựa vào nghiên cứu của Simunic (1980) và các nghiên cứu có liên quan, Xu đã thực hiện nghiên cứu cho thị trường phí kiểm toán tại Trung Quốc với tiêu đề: Các yếu tố quyết định phí kiểm toán: Một nghiên cứu thực nghiệm tại các công ty niêm yết của Trung Quốc (The Determinants of Audit Fees: An Empirical Study of China’s listed companies). Với dữ liệu thu thập được từ 191 công ty thõa mãn các tiêu chí chọn mẫu: 1.
Mẫu không bao gồm các công ty niêm yết không báo cáo kết quả kiểm toán hàng năm trong báo cáo thường niên; 2. Mẫu không bao gồm các công ty tài chính; 3. Phí kiểm toán BCTC trong báo cáo thường niên không bao gồm phí kiểm toán cho BCTC giữa niên độ; 4. Chi phí đi lại và chi phí khác của kiểm toán viên không bao gồm trong chi phí kiểm toán; 5.
Phí kiểm toán không bao gồm phí trả cho các công ty con, công ty liên kết; 6. Nếu có chỉ tiêu nào được yêu cầu (dành cho nghiên cứu) mà không có trong thông tin công bố của công ty thì công ty này sẽ bị xóa khỏi mẫu. Tác giả đã kết luận: tổng tài sản của các công ty niêm yết, số lượng các công ty con hợp nhất và quy mô doanh nghiệp kiểm toán là những yếu tố ảnh hưởng chính đến Phí kiểm toán; Các chỉ tiêu phản ánh rủi ro kiểm toán hoặc nhiệm kỳ kiểm toán không có tác động đáng kể đến Phí kiểm toán; Nhiệm kỳ kiểm toán không có mối quan hệ rõ ràng với Phí kiểm toán, hơn nữa, nhiệm kỳ kiểm toán còn có thể làm giảm Phí kiểm toán vì theo tác giả, khi nhiệm kỳ kiểm toán kéo dài, kiểm toán viên mới sẽ bắt đầu làm quen với hoạt động kinh doanh của khách hàng, TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 để duy trì hợp đồng với khách hàng, doanh nghiệp kiểm toán có thể làm giảm phí kiểm toán. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy rằng trong thị trường chứng khoán Trung Quốc, các công ty được kiểm toán bởi doanh nghiệp kiểm toán Big 4 có phí kiểm toán cao hơn đáng kể so với các công ty được kiểm toán bởi doanh nghiệp kiểm toán trong nước của Trung Quốc.
Điều này cho thấy rằng các doanh nghiệp kiểm toán Big 4 có một lợi thế rõ ràng trong thị trường kiểm toán và phi kiểm toán của Trung Quốc. Năm 2012, nhận thấy các nghiên cứu trước đây như nghiên cứu của Simunic (1980), Francis (1984)… đều thực hiện tại các nước có thị trường vốn lớn, Ha Thu đã dựa vào các nghiên cứu trước đây và áp dụng vào thị trường kiểm toán tại Thụy Điển – một nước có nền kinh tế phát triển nhưng thị trường vốn còn nhỏ bé. Trong nghiên cứu: Các yếu tố quyết định phí kiểm toán cho các công ty phi tài chính niêm yết Thụy Điển trên sàn NASDAQ OMX (Determinants of audit fees for Swedish listed non-financial firms in NASDAQ OMX Stockholm), Ha Thu đã dựa trên dữ liệu báo cáo thường niên 2010 của 150 công ty phi tài chính niêm yết Thụy Điển trên sàn NASDAQ OMX. Thông qua phương pháp phân tích tương quan 2 biến và phân tích hồi quy tuyến tính đa biến tác giả đã kết luận có ba yếu tố có khả năng tác động đến phí kiểm toán là: quy mô kiểm toán (đo bằng tổng tài sản), sự hiện diện của ủy ban kiểm toán và các chi phí khác.
Rủi ro của công ty được kiểm toán (ROE, lỗ trong 3 năm), ngành của công ty được kiểm toán (hàng tiêu dùng, dịch vụ y tế và công nghệ thông tin), doanh nghiệp kiểm toán có ảnh hưởng trong các phép kiểm tra hai biến. Trong khi đó, niên độ kế toán và nhiệm kỳ của kiểm toán viên không có liên quan đến phí kiểm toán trong cả hai phép kiểm tra tương quan 2 biến và hồi quy tuyến tính đa biến. Ngoài ra, dữ liệu mô tả chỉ ra rằng thị trường kiểm toán Thụy Điển đã bị chi phối bởi Big4 và do đó sự cạnh tranh trong thị trường kiểm toán Thụy Điển thực sự là cuộc cạnh tranh giữa Big4. Tương tự, năm 2014, Ling và cộng sự cũng đã thực hiện nghiên cứu về phí kiểm toán áp dụng cho các công ty sản xuất tại Malaisia với đề tài Các yếu tố quyết định phí kiểm toán của các công ty niêm yết thuộc lĩnh vực sản xuất tại Malaysia TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Thông qua dữ liệu thứ cấp từ báo cáo thường niên 169 công ty sản xuất Malaysia từ năm 2009 đến năm 2013, nghiên cứu đã đưa ra kết luận: Quy mô công ty được kiểm toán, độ phức tạp của công ty được kiểm toán, rủi ro của công ty được kiểm toán, doanh nghiệp kiểm toán có mối liên quan đến Phí kiểm toán, trong khi đó, lợi nhuận của công ty được kiểm toán không có mối liên quan với Phí kiểm toán. Các nghiên cứu tại Việt Nam Tại Việt Nam, hầu như các nghiên cứu có liên quan đến Phí kiểm toán chỉ xoay quanh vấn đề về sự ảnh hưởng của Phí kiểm toán đến chất lượng kiểm toán, các nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến Phí kiểm toán của các doanh nghiệp kiểm toán tại Việt Nam rất hiếm gặp. Trong phần này, tác giả xin được trình bày một số nghiên cứu tiêu biểu về sự ảnh hưởng của Phí kiểm toán đến chất lượng kiểm toán như sau: Nghiên cứu “Xây dựng cơ chế kiểm soát chất lượng cho hoạt động kiểm toán độc lập tại Việt Nam” của Trần Khánh Lâm (2011), dựa trên việc nghiên cứu các lý thuyết cũng như tình huống trong thực tiễn của các quốc gia trên thế giới, kết hợp với hiểu biết về thực trạng kiểm soát chất lượng hoạt động kiểm toán tại Việt Nam nhằm đưa ra quan điểm xây dựng cơ chế và giải pháp hoàn thiện cơ chế kiểm soát chất lượng hoạt động kiểm toán tại Việt Nam cả trong ngắn lẫn dài hạn. Dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ các báo cáo hoạt động thường niên của hơn 100 các doanh nghiệp qua 3 năm từ 2007 đến 2009, các dữ liệu của các nghiên cứu trước và các báo cáo thường niên của Vụ chế độ kế toán – kiểm toán (Bộ tài chính) và Hội kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA).
Ngoài ra, tác giả còn khảo sát thông tin từ 69 doanh nghiệp độc lập có quy mô và hình thức sở hữu khác nhau trong 2 năm từ 2008 đến 2009. Trong các quan điểm được nêu ra ở công trình nghiên cứu này, tác giả đưa ra một ý kiến về phí kiểm toán, trong đó cho rằng việc giảm phí kiểm toán sẽ làm giảm chất lượng kiểm toán. Từ đó đề xuất ra công thức tính phí kiểm toán bình quân nhằm tránh việc cạnh tranh không lành mạnh từ phía các doanh nghiệp nhỏ. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 11 Nhận thấy các nghiên cứu công bố tại Việt Nam trước đó, các nhà nghiên cứu mới dừng lại ở việc nhận xét xem xét phí kiểm toán như một nhân tố tác động đến chất lượng kiểm toán thông qua các nhận định mang tính chủ quan, chưa được chứng minh bằng thực nghiệm, Phạm Trường Quân (2015) đã thực hiện nghiên cứu trong luận văn Thạc sĩ của mình với đề tài “Mức độ tác động của phí kiểm toán và các nhân tố liên quan đến chất lượng kiểm toán BCTC tại các doanh nghiệp trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận”.
Tác giả đã thu thập dữ liệu của các công ty có trụ sở chính ở thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai và Long An trong giai đoạn từ năm 2012 – 2014.