CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1.1 Bối cảnh nghiên cứu và lý do chọn đề tài 1.1 Bối cảnh nghiên cứu Trong những năm bắt đầu phát triển của nhân loại, khi khoa học kĩ thuật phát triển mạnh mẽ, cuộc sống con người nâng lên một tầm cao mới, đòi hỏi bản thân mỗi người cần cập nhật những tin tức mới để không bị lạc hậu với xã hội. Sự phổ biến của mạng xã hội cho phép người dùng tương tác và truyền bá những tin tức, những ý tưởng mới. Những thông tin chính thống và đáng tin cậy được truyền bá đến người đọc một cách phổ biến và rộng rãi, song kèm theo đó là những tin tức giả mạo. Tin tức giả mạo không phải là điều mới lại với người dùng mạng xã hội, nhưng trong những năm trở lại đây, sự gia tăng chóng mặt của tin tức giả mạo đang trở thành một vấn đề trên toàn thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng.
Người dùng mạng xã hội có thể đưa ra ý tưởng truyền bá tin tức thông qua các lượt thích, bình luận hoặc lượt chia sẻ. Do đó, chúng trơ thành một loại thông tin không thể kiểm soát, đặc biệt là tin tức đến từ các tác giả độc lập. Từ đó, có thể nói rằng mạng xã hội là nơi phổ biến thông tin sai lệch và tin tức giải mạo một cách vô cùng nhanh chóng. Theo thống kê của Ookla, một công ty sở hữu công cụ đo Speedtest nổi tiếng thế giới cho biết: Tính đến đầu năm 2020, tại Việt Nam có khoảng hơn 65 triệu nguời hiện đang sử dụng các phương tiện truyền thông xã hội (mạng xã hội), chiếm khoảng 67% dân số để giải trí, liên hệ bạn bẻ, chia sẻ tin tức,… và vẫn đang có dấu hiệu tăng lên cho đến hiện tại.
Kèm theo đó, vấn đề tin tức giả mạo được chia sẻ ngày một ”tràn lan” trên mạng xã hội Việt Nam. Cục An ninh mạng và phòng chống tội phạm công nghệ cao tại Việt Nam cũng cho hay, với số lượng đông người dân đang sử dụng, việc thông tin trên không gian mạng được lan truyền một cách nhanh chóng nhưng không được kiểm duyết gây nhiễu loạn thông tin, dẫn đến vấn nạn tin giả (Fake News) và mất an ninh trật tự. Tin tức giả được lan truyền trên các trang mạng xã hội đa phần mang tính cá nhân, vi phạm về thông tin dàn trải, thiếu kiểm chứng, lừa đảo, tung tin giả giật tít để lôi kéo người đọc. Hàng loạt vụ việc đăng tải thông tin giả mạo đã làm ảnh hưởng đến dư luận xã hội, gây tâm lý hoang mang, bứt xúc gây ảnh hưởng an ninh quốc gia và làm ảnh hưởng xấu đến dư luận xã hội như: "máy bay rơi tại sân bay Nội Bài năm 2017", "bắt chó thả rông ở TP.HCM cho sư tử ăn", "Hàng loạt 2 trẻ em nhập viện vì ngộ độc thịt lợn có chứa thuốc an thần", "Đề xuất cấm tất cả công chức Hà Nội đổ xăng tại trạm xăng Nhật”… Khoảng từ giữa năm 2020 đến thời điểm hiện tại, trong giai đoạn dịch bệnh COVID-19 diễn biến hết sức phức tạp, hàng loạt bài báo được đăng tải, số liệu cập nhật mỗi ngày về số lượng người nhiễm bệnh, người tiếp xúc, người khỏi bệnh, lệnh phong tỏa, lệnh cách ly,… Những trang báo chính thống, đáng tin cậy đã có rất nhiều bài báo hay, bổ ích giúp nguời dân cập nhật tin tức cũng như hướng dẫn cho người dân những biện pháp giúp phòng, chống dịch bệnh, bảo vệ bản thân, gia đình và xã hội.
Tuy vậy, số lượng tin tức giả mạo trong tình hình này cũng gia tăng một cách mạnh mẽ tạo sự hoang mang cho người dân. Trong đợt dịch thứ tư vừa qua, toàn quốc đã xuất hiện rất nhiều tin giả và lan truyền nhanh chóng như chuyện bác sĩ Khoa", hình ảnh về "xác chết do COVID-19 tại TP.HCM", thông tin về "giờ giới nghiêm tại Hà Nội”. cho đến thông tin dán mác Bộ Y tế nói "virus gây bệnh COVID-19 là một loại vi khuẩn nhiễm phóng xạ", giả mạo phát ngôn của Phó thủ tướng Vũ Đức Đam. Ông Nguyễn Thanh Liêm, Giám đốc Sở TT&TT Hà Nội cũng cho biết: từ đầu năm 2021 đến nay, Sở TT&TT đã phát hiện và xử lý trên 30 trường hợp vi phạm đăng tải các thông tin chứa nội dung sai sự thật về dịch bệnh Covid-19, với tổng số tiền nộp phạt 270 triệu đồng.
Ngoài ra, các bộ phận chức năng của Sở TT&TT cũng đã tiến hành kiểm tra, rà soát, nhắc nhở, yêu cầu gỡ thông tin đối với nhiều trường hợp khác. Vấn đề nghiên cứu là cấp thiết hiện nay khi Việt Nam lọt vào top 5 nước có hành vi kém văn minh trên mạng xã hội do Microsoft công bố. Hầu hết trên mọi thể loại phương tiện truyền thông xã hội đều bị tấn công bởi hàng loạt tin giả. Các loại tin giả xuất hiện theo các nhóm thông tin gồm: tin giả về chính sách, pháp luật; kinh tế, tài chính; y tế, sản phẩm y tế liên quan đến sức khỏe con người; thiên tai, dịch bệnh; an ninh quốc gia, trật tự an toàn - xã hội; tài khoản giả mạo; đường link lừa đảo và các lĩnh vực khác (Theo Trung tâm xử lý tin giả Việt Nam – VAFC).
Điều này cho thấy hành vi chia sẻ tin tức giả mạo đang bị khá nhiều yếu tố tác động và chưa có dấu hiệu dừng lại.2 Lý do chọn đề tài Hiện nay, tại Việt Nam, khi đời sống được cải thiện, người dân có xu hướng và nhu cầu tìm hiểu thông tin, nắm bắt tin tức mới, kiến thức mới để làm nguồn vốn hiểu biết cho bản thân, bắt kịp đà phát triển của xã hội mà không bị bỏ lại phía sau. Mạng xã hội tại Việt Nam hiện nay đang trở nên rất phát triển. Chỉ cần một tài khoản cá nhân miễn phí, người dùng có thể truy cập, tìm kiếm và đọc tin tức cũng như là chia sẻ tin tức. Chính vì vậy, hàng loạt tin tức được chia sẻ liên tục mỗi ngày, bất kể là tin tức chính thống hay là tin tức giả mạo.
Người dùng có thể chia sẻ ngay thông tin, tin tức với một cú nhấn tay, nhưng không ai có thể đảm bảo rằng mình chia sẻ đúng những tin tức cần thiết hay những tin tức giả mạo. Nguồn đăng tải tin tức cũng trở nên khó kiểm soát vì đó là tài khoản cá nhân, không đăng kí chính chủ,… Bởi những lý do đó, số lượng tin tức giả cứ thế truyền tay nhau ngày càng nhiều và trở thành một vấn đề nghiêm trọng trên các trang mạng xã hội tại Việt Nam hiện nay. Trên thực tế, tin tức giả mạo lại tiếp cận đến người dùng một các nhanh chóng và mức độ chia sẻ rộng rãi là cao hơn rất nhiều so với các tin tức chính thống và đáng tin cậy. Đa phần người dùng mạng xã hội vẫn chưa thể khẳng định nguồn tin tức mà mình chia sẻ có đáng tin cậy hay không.
Những cá nhân phát tán tin tức giả mạo thông qua họ chia sẻ, thứ nhất gây hoang mang dư luận với những tin đồn, thứ hai làm ảnh hưởng tâm lý người dùng, tạo sự phẫn nộ, làn sóng dư luận với những tin giật tít, câu view, thứ ba gây mất trật tự, an ninh xã hội với những tin tức thời sự giả mạo và còn tạo nên nhiều vấn đề xã hội khác. Mặc dù đã có nhiều cá nhân, tổ chức quan tâm đến vấn đề này và Chính phủ cũng đã có luật ban hành xử phạt khi tung tin tức giả mạo cho người khác nhưng vẫn chưa thấy được hiểu quả cũng như là hạn chế được sự phát tán, lây lan của tin tức giả mạo. Các nghiên cứu trước đây của McGonagle (2017), Zhou & Zafarani (2018), Rampersad và cộng sự (2019), Hou và cộng sự (2020), Sahu và cộng sự (2020), Apuke và cộng sự (2020) đã chỉ ra nhiều vấn đề, yếu tố ảnh hưởng đến hành vi chia sẻ tin tức giả mạo. Những yếu tố này tác động vừa trực tiếp, vừa gián tiếp đến quyết định ấn nút chia sẻ tin tức giả mạo đó.
Vì vậy, đề tài này nghiên cứu tìm hiểu về "Những yếu tố tác động đến hành vi chia sẻ tin giả mạo của người dùng trên mạng xã hội".2 Mục tiêu nghiên cứu Tác giả đã tìm hiểu các nghiên cứu trước đây cả trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài, tình hình và thực trạng của việc chia sẻ tin tức giả mạo trên mạng xã hội tại Việt Nam để tiến hành phân tích bối cảnh nghiên cứu học thuật và thực tiễn, lý do chọn đề tài nghiên cứu. Qua đó đề tài nghiên cứu này nhằm mục tiêu làm rõ mối quan hệ của các yếu tố tác động bao gồm: Thời gian nhàn rỗi. giải trí, lòng vị tha, xã hội hóa, tìm kiếm thông tin, ý định chia sẻ tin tức và mức độ nhận thức đối với hành vi chia sẻ tin giả mạo của người dùng trên mạng xã hội tại Việt Nam.1 Mục tiêu tổng quát Mục tiêu tổng quát của đề tài nghiên cứu này là xác định, đánh giá những yếu tố tác ảnh hưởng, tác động dẫn đến hành vi chia sẻ tin giả mạo của người dùng trên mạng xã hội Việt Nam. Từ đó đề xuất một số hàm ý quản trị và giải pháp hỗ trợ làm hạn chế hành vi chia sẻ tin tức giả mạo của người dùng khi tham gia mạng xã hội.
Ngoài ra cũng đóng góp một số ý kiến cá nhân đối với những cơ quan, tập thể, tổ chức hoặc các cá nhân quản lý và sở hữu các trang mạng xã hội tìm cách gia tăng dộ tin cậy của tin tức, rà sát, triệt để tin giả mạo và tuyên truyền cho nguời dùng về việc làm giảm, ngăn chặn và phòng chống tin giả mạo trên mạng xã hội để từ đó gia tăng nhận thức của người dùng mạng xã hội và giảm thiểu hành vi chia sẻ tin giả mạo.2 Mục tiêu cụ thể Đề tài nghiên cứu tập trung vào ba mục tiêu cụ thể và đươc trình bày như sau: Mục tiêu 1: Xác định những yếu tố tác động đến hành vi chia sẻ tin giả mạo của người dùng trên mạng xã hội tại Việt Nam. Mục tiêu 2: Đánh giá những yếu tố tác động đến hành vi chia sẻ tin giả mạo của người dùng trên mạng xã hội tại Việt Nam. Mục tiêu 3: Đề xuất một số hàm ý quản trị cho các cơ quan, tổ chức, cá nhân nhằm gia tăng nhận thức người dùng mạng xã hội và làm giảm thiểu hành vi chia sẻ tin giả mạo của người dùng trên mạng xã hội tại Việt Nam.