Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về xuất khẩu nông sản Việt Nam. Chương 2: Thực trạng xuất khẩu cà phê Việt Nam sang thị trường EU. Chương 3: Một số giải pháp đối với xuất khẩu cà phê Việt Nam sang thị trường EU. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XUẤT KHẨU NÔNG SẢN 1.
Tổng quan về xuất khẩu 1. Khái niệm về xuất khẩu Theo lý thuyết về thương mại quốc tế cổ điển, khi phân công lao động xã hội đạt được mức độ nhất định, chuyên môn hóa sản xuất được thực hiện cho phép tạo ra năng suất cao hơn, hàng hóa ngày càng nhiều không chỉ đáp ứng đầy đủ nhu cầu tiêu dùng trong nước mà tất yếu sẽ dẫn tới sự trao đổi hàng hóa ra bên ngoài phạm vi lãnh thổ quốc gia. Như vậy, thực chất xuất khẩu chính là sự trao đổi hàng hóa giữa các quốc gia, có nhiều cách hiểu khác nhau về xuất khẩu. Thương mại quốc tế có thể được hiểu một cách đơn giản nhất là việc trao đổi hàng hoá và dịch vụ giữa các chủ thể kinh tế có quốc tịch khác nhau, trong đó đối tượng trao đổi thường vượt ra ngoài phạm vi địa lý của một quốc gia, thông qua hoạt động mua bán (Đỗ Đức Bình & Ngô Thị Tuyết Mai, 2012).
Theo Thư viện Học liệu Mở Việt Nam (VOER), xuất khẩu được hiểu là một hoạt động cơ bản của hoạt động ngoại thương. Từ hình thức cơ bản đầu tiên là trao đổi hàng hoá giữa các nước, cho đến nay nó đã rất phát triển và được thể hiện thông qua nhiều hình thức. Xuất khẩu ngày nay diễn ra trên phạm vi toàn cầu trong tất cả các ngành, các lĩnh vực của nền kinh tế, không chỉ là hàng hoá hữu hình mà cả hàng hoá vô hình với tỷ trọng ngày càng lớn. Căn cứ theo khoản 1 Điều 28 Luật Thương Mại số 36/2005/QH11 ban hành ngày 14 tháng 06 năm 2005 quy định như sau: “Xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật.” Xuất khẩu hàng hoá là một hoạt động nằm trong lĩnh vực phân phối và lưu thông hàng hoá của một quá trình tái sản xuất hàng hoá mở rộng, mục đích liên kết sản xuất với tiêu dùng của nước này với nước khác.
Hoạt động đó không chỉ diễn ra giữa các cá thể riêng biệt, mà có sự tham gia của toàn bộ hệ thống kinh tế với sự điều hành của nhà nước. Xuất khẩu hàng hoá là hoạt động kinh doanh buôn bán trên phạm vi quốc tế. Xuất khẩu hàng hoá có vai trò to lớn đối với sự phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia. Nền sản xuất xã hội của một nước phát triển như thế nào phụ thuộc rất lớn vào xuất khẩu.
Thông qua xuất khẩu có thể làm gia tang ngoại tệ thu được, cải thiện cán cân thanh toán, tăng thu ngân sách, kích thích đổi mới công nghệ, cải biến cơ cấu kinh tế, tạo công ăn việc làm và nâng cao mức sống của người dân. Đối với những nước có trình độ kinh tế còn thấp như nước ta, những yếu tố tiềm năng là tài nguyên thiên nhiên và lao động, 4 còn những yếu tố thiếu hụt như vốn, thị trường và khả năng quản lý. Chiến lược hướng về xuất khẩu thực chất là giải pháp mở của nền kinh tế nhằm tranh thủ vốn và kỹ thuật của nước ngoài, kết hợp chúng với tiềm năng trong nước về lao động và tài nguyên thiên nhiên để tạo ra sự tăng trưởng mạnh cho nền kinh tế, góp phần rút ngắn khoảng cách với nước giàu. Như vậy, xém xét theo quan điểm của thương mại quốc tế và luật thương mại của Việt Nam thì xuất khẩu: trước hết, là hoạt động trao đổi hàng hóa và dịch vụ của một quốc gia với các quốc gia khác trên thế giới dưới hình thức mua bán thông qua các quan hệ thị trường.
Tiếp đến, xuất khẩu nhằm mục đích thu ngoại tệ, tăng tích lũy cho ngân sách nhà nước, phát triển sản xuất kinh doanh, khai thác ưu thế tiềm năng đất nước và nâng cao chất lượng đời sống nhân dân. Xét ở góc độ của doanh nghiệp thì việc xuất khẩu hàng hóa của doanh nghiệp được hiểu là việc hàng hoá của doanh nghiệp sản xuất hoặc kinh doanh được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật. Xuất khẩu hàng hóa của doanh nghiệp cũng chính là hoạt động kinh doanh quốc tế đầu tiên của một doanh nghiệp. Hoạt động này được tiếp tục ngay cả khi doanh nghiệp đã đa dạng hóa hoạt động kinh doanh của mình.
Các hình thức xuất khẩu chủ yếu Theo luật quản lý ngoại thương năm 2017 và Thư viện Học liệu Mở Việt Nam (VOER), các nhà buôn trên thị trường quốc tế sẽ giao dịch với nhau theo những cách thức nhất định. Mỗi phương thức xuất khẩu sẽ tồn tại những đặc điểm, kỹ thuật tiến hành riêng Tuy nhiên trong thực tế các xuất khẩu hàng hóa của các doanh nghiệp thường sử dụng một trong những phương thức chủ yếu sau: 1. Xuất khẩu trực tiếp Khái niệm: Là hình thức xuất khẩu trực tiếp hàng hóa từ nước xuất khẩu (nước người bán) sang nước nhập khẩu (nước người mua) mà không thông qua trung gian (nước thứ ba). Theo đó, nhà sản xuất sẽ trực tiếp tiến hành trao đổi hàng hóa với các đối tác nước ngoài ở khu vực thị trường nước ngoài thông qua tổ chức, chi nhánh của mình, có thể là công ty con hoặc chi nhánh bán hàng tại nước ngoài.
Ưu điểm: Đây là hình thức xuất khẩu chủ yếu trong thương mại quốc tế. Với hình thức này, các nhà xuất khẩu sẽ có cơ hội tiếp xúc trực tiếp thị trường và khách hàng nước ngoài, do vậy có thể dễ dàng nắm bắt được diễn biến tình hình thị trường và nhu cầu thị trường để từ đó có thể chủ động đưa ra các phương án thích hợp với từng thị trường cụ thể. Nhờ đó, xuất khẩu thực hiện nhanh, chất lượng sản phẩm đáp ứng đúng 5 nhu cầu của khách hàng, đồng thời nhà xuất khẩu sẽ giảm được chi phí trung gian, không phải chia sẻ quyền lợi của mình nên lợi nhuận cao hơn. Nhược điểm: Nhà xuất khẩu sẽ phải chịu rủi ro lớn, tốn nhiều thời gian, chi phí để tìm hiểu về đối tác và thị trường.
Bên cạnh đó, những doanh nghiệp xuất khẩu nhỏ khó có cơ hội để thâm nhập các thị trường mới, nhất là những thị trường khó tính do hạn chế về điều kiện vốn sản xuất, am hiểu thương trường quốc tế còn mờ nhạt, chưa có thương hiệu và uy tín cao trên thị trường. Xuất khẩu gián tiếp Khái niệm: Xuất khẩu ủy thác là hình thức mà nhà xuất khẩu (bên ủy thác) thông qua dịch vụ của một tổ chức độc lập (bên nhận ủy thác) đặt ngay tại nước xuất khẩu để thực hiện xuất khẩu sản phẩm của mình ra nước ngoài. Theo đó, tổ chức này sẽ đóng vai trò là người trung gian, thay cho nhà sản xuất tiến hành ký kết hợp đồng xuất khẩu, làm các thủ tục cần thiết để xuất khẩu và sau đó sẽ nhận được một số tiền nhất định gọi là phí ủy thác xuất khẩu. Ưu điểm: Do bên nhận ủy thác hiểu rõ về thị trường, về pháp luật và tập quán địa phương nên có khả năng đẩy nhanh xuất khẩu và giảm bớt rủi ro cho nhà xuất khẩu.
Xuất khẩu ủy thác còn giúp nhà xuất khẩu tiết kiệm thời gian, chi phí trong việc nghiên cứu thị trường, tìm kiếm đối tác, giao dịch và ký kết hợp đồng nhờ vào việc tận dụng ưu thế có sẵn của bên nhận ủy thác. Nhược điểm: Nhà xuất khẩu không có cơ hội tiếp cận trực tiếp với thị trường, khách hàng nên ít có khả năng đáp ứng đúng và kịp thời nhu cầu của các thị trường, khách hàng tiềm năng. Nhà xuất khẩu bị phụ thuộc vào năng lực của bên nhận ủy thác, không đảm bảo được tính chủ động trong xuất khẩu của mình, đồng thời lợi nhuận bị chia sẻ cho bên nhận ủy thác nên hiệu quả kinh doanh không cao. Buôn bán đối lưu Khái niệm: Buôn bán đối lưu là phương thức mua bán trong đó xuất khẩu kết hợp nhập khẩu một cách chặt chẽ, người bán đồng thời là người mua, hàng hóa được trao đổi có giá trị tương đương với nhau.
Mục đích của hình thức này không phải để thu về ngoại tệ mà nhằm thu về một lượng hàng hóa khác có giá trị tương đương. Vì vậy mà phương thức này còn có tên gọi khác là xuất nhập khẩu liên kết hay hàng đổi hàng. Ưu điểm: Do không sử dụng tiền tệ làm trung gian nên phương thức này tránh được các rủi ro về sự biến động của tỷ giá hối đoái trên thị trường ngoại hối cũng như các vấn đề về chi phí giao dịch và thanh toán. Nhược điểm: Do gắn chặt giữa xuất khẩu và nhập khẩu nên buôn bán đối lưu có nghiệp vụ phức tạp và khó khăn hơn.
Do nguyên tắc đòi hỏi phải cân bằng nên phạm vi 6 ứng dụng cho các loại hàng hóa có hạn chế. Đặc biệt, rất khó để đảm bảo sự công bằng trong trao đổi giữa các bên. Gia công quốc tế Khái niệm: Gia công quốc tế là hình thức xuất khẩu trong đó một bên gọi là bên nhận gia công nhận nguyên vật liệu của một bên khác gọi là bên đặt gia công để sản xuất, chế biến ra thành phẩm giao lại cho bên đặt gia công và nhận thù lao gọi là phí gia công. Ưu điểm: - Đối với bên đặt gia công: Hình thức này giúp họ thu được lợi nhuận cao hơn nhờ tận dụng giá nhân công và nguyên phụ liệu tương đối rẻ của nước nhận gia công.
- Đối với bên nhận gia công: Bên nhận gia công không phải bỏ vốn kinh doanh nhưng vẫn thu được lợi nhuận, đó là nguồn thù lao. Bên cạnh đó, bên nhận gia công còn có nhiều thuận lợi như: có điều kiện đổi mới và cải tiến máy móc kỹ thuật công nghệ mới nhằm nâng cao năng lực sản xuất cho nước mình, tạo công ăn việc làm cho lao động trong nước, giúp người lao động tiếp thu nhiều kinh nghiệm quốc tế và được tiếp cận với nhiều trang thiết bị và công nghệ tiên tiến hơn. Nhược điểm: Bên nhận gia công thường là bên yếu kém về nhiều mặt như vốn, công nghệ, kỹ thuật,… nên thường nhận được thù lao rẻ mạt.