Tiểu luận về xu hướng phát triển thanh toán điện tử trong lĩnh vực fintech

Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0, thanh toán điện tử đang trở thành một xu hướng phát triển tất… 67 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân · 2021.

• Tác giả: Vũ Thị Bích Ngọc
• Người hướng dẫn: Ths. Tống Thị Minh Ngọc
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Công Nghệ Thông Tin
• Đề tài: Nghiên cứu về thanh toán điện tử và xu hướng phát triển Fintech
• Loại tài liệu: báo cáo đề án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Nội dung nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Kết cấu của đề án
• 1. Chương 1: Tổng quan về thanh toán điện tử
• 1.1. Thương mại điện tử
• 1.2. Thanh toán điện tử
• 1.3. Sự hình thành và phát triển của thanh toán điện tử
• 1.4. Phân loại các hình thức thanh toán điện tử
• 1.4.1. Thanh toán bằng thẻ
• 1.4.2. Thanh toán bằng séc trực tuyến
• 1.4.3. Thanh toán bằng ví điện tử
• 1.4.4. Thanh toán qua chuyển khoản ngân hàng
• 1.4.5. Thanh toán qua két điện tử
• 1.5. Lợi ích và rủi ro của thanh toán điện tử
• 1.5.1. Một số lợi ích chung
• 1.5.2. Một số lợi ích đối với ngân hàng và các doanh nghiệp
• 1.5.3. Một số lợi ích đối với khách hàng
• 2. Chương 2: Thanh toán điện tử ở các doanh nghiệp
• 2.1. Thực trạng thanh toán điện tử ở các doanh nghiệp
• 2.1.1. Trên thế giới
• 2.1.2. Tại Việt Nam
• 2.1.2.1. Tình hình chung
• 2.1.2.2. Cơ sở hạ tầng trong thanh toán điện tử ở Việt Nam
• 2.1.2.3. Cơ sở pháp lý trong thanh toán điện tử tại Việt Nam
• 2.2. Nghiên cứu về thanh toán điện tử ở một số doanh nghiệp tại Việt Nam
• 2.2.1. Dịch vụ Mobile Banking của các ngân hàng
• 2.2.1.1. Giới thiệu về Mobile Banking
• 2.2.1.2. Phân biệt Mobile Banking và Internet Banking
• 2.2.1.3. Các giao dịch được hỗ trợ
• 2.2.1.4. Bảo mật ứng dụng Mobile Banking
• 2.2.1.4.1. Những mối đe dọa ngày càng gia tăng
• 2.2.1.4.2. Những công nghệ bảo mật mới
• 2.2.1.4.3. Một số nguy cơ với ứng dụng Mobile banking
• 2.2.1.4.4. Chiến lược bảo mật tổng thể cho ứng dụng Mobile banking
• 2.2.2. Ví điện tử ShopeePay
• 2.2.2.1. Giới thiệu về ví điện tử ShopeePay
• 2.2.2.2. Đặc điểm nổi bật
• 2.2.2.3. Hệ thống thanh toán trực tuyến
• 2.2.2.4. Vấn đề bảo mật thông tin
• 3. Chương 3: Xu hướng và cơ hội phát triển Fintech
• 3.1. Hệ sinh thái Fintech
• 3.2. Xu hướng công nghệ và giải pháp
• 3.2.1. Xu hướng công nghệ
• 3.2.1.1. Ứng dụng công nghệ Blockchain/DLT
• 3.2.1.2. Công nghệ sổ cái phân tán Distributed ledger technology
• 3.2.1.3. Giao diện Open API
• 3.2.2. Giải pháp phát triển
• PHẦN KẾT LUẬN
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Xu hướng phát triển thanh toán điện tử trong Fintech

Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0, thanh toán điện tử đang trở thành một xu hướng phát triển tất yếu trong lĩnh vực Fintech. Sự kết hợp giữa công nghệ tài chính và nền tảng kỹ thuật số đã và đang tạo ra những thay đổi căn bản trong cách thức giao dịch và tiếp cận dịch vụ tài chính.

1.1. Sự lên ngôi của ví điện tử và thanh toán di động

Ví điện tử, như ShopeePay và Momo, đang dần thay thế tiền mặt trong các giao dịch hàng ngày. Thanh toán di động mang đến sự tiện lợi, nhanh chóng và lin hoạt cho người dùng, thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt.

1.2. Công nghệ Blockchain và tiền điện tử

Công nghệ Blockchain, với tính an toàn và minh bạch, đang được ứng dụng trong thanh toán xuyên biên giới và dịch vụ tài chính số. Tiền điện tử, như Bitcoin, mở ra tiềm năng cho hệ thống thanh toán phi tập trung.

1.3. Nâng cao trải nghiệm người dùng

Nền tảng thanh toán ngày càng được cải thiện để mang đến trải nghiệm người dùng tốt hơn. Giao diện thân thiện, quy trình đơn giản và bảo mật được đặt lên hàng đầu.

II. Cơ hội và thách thức

Xu hướng phát triển thanh toán điện tử tạo ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp Fintech. Tuy nhiên, thách thức cũng không hề nhỏ.

2.1. Môi trường pháp lý và an ninh mạng

Khung pháp lý cho thanh toán điện tử cần được hoàn thiện để đảm bảo an toàn, minh bạch và bảo vệ người tiêu dùng. An ninh mạng là yếu tố quan trọng để ngăn chặn rủi ro và lừa đảo.

2.2. Nâng cao nhận thức và đào tạo nguồn nhân lực

Nâng cao nhận thức của người dân về lợi ích và cách sử dụng thanh toán điện tử là rất cần thiết. Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực Fintech là yếu tố then chốt.

III. Kết luận

Thanh toán điện tử trong Fintech đang phát triển mạnh mẽ, mang đến nhiều cơ hội và tiềm năng. Để phát triển bền vững, cần có sự chung tay của chính phủ, doanh nghiệp và người dùng trong việc hoàn thiện môi trường pháp lý, nâng cao nhận thức và đảm bảo an ninh mạng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đề án tốt nghiệp ngành Công nghệ thông tin với đề tài "Thanh toán điện tử và xu hướng phát triển Fintech" được thực hiện bởi sinh viên Vũ Thị Bích Ngọc (Mã sinh viên: 11193873), dưới sự hướng dẫn của ThS. Tống Thị Minh Ngọc tại Viện Công nghệ thông tin và Kinh tế số thuộc Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, 2021).

Nghiên cứu được đặt trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đang thúc đẩy thương mại điện tử (TMĐT) phát triển mạnh mẽ và trở thành động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Sự phát triển của Công nghệ Thông tin và Truyền thông (CNTT-TT) cùng đổi mới kỹ thuật số đã tạo ra những thay đổi trong môi trường kinh doanh, nơi các giao dịch dần chuyển dịch từ tiền mặt sang các phương thức điện tử. Trong đó, hệ thống thanh toán điện tử (E-Payment) đóng vai trò là một khía cạnh cốt lõi của TMĐT và hệ sinh thái công nghệ tài chính (Fintech).

Đề tài xác định các nội dung và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Hệ thống hóa các hình thức thanh toán điện tử phổ biến trên thế giới và tại Việt Nam.
2. Đánh giá thực trạng, sự phát triển công nghệ, cùng các ưu điểm và hạn chế của thanh toán điện tử trong doanh nghiệp.
3. Phân tích các cơ hội và thách thức nhằm nâng cao chất lượng thanh toán điện tử, định hình xu hướng phát triển Fintech trong TMĐT tại Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu của đề án bao gồm:

• Các doanh nghiệp tham gia vào hoạt động Thương mại điện tử.
• Hoạt động thanh toán điện tử của các cá nhân và tổ chức doanh nghiệp.
• Khía cạnh công nghệ và lộ trình phát triển kỹ thuật trong thanh toán điện tử.
• Hệ sinh thái Fintech và xu hướng phát triển các giải pháp Fintech tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Về mặt lý luận, tác giả hệ thống hóa các định nghĩa tiêu chuẩn về thương mại điện tử từ các tổ chức quốc tế và văn bản quy phạm pháp luật trong nước:

• Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO): TMĐT bao gồm sản xuất, quảng cáo, bán hàng và phân phối sản phẩm mua bán, thanh toán qua Internet, giao nhận hữu hình hoặc số hóa.
• Luật Mẫu về TMĐT của UNCITRAL (1996): TMĐT là việc trao đổi thông tin thương mại thông qua phương tiện điện tử, không cần in ra giấy ở bất kỳ công đoạn nào.
• Ủy ban TMĐT của APEC và Ủy ban Châu Âu (EC): Nhấn mạnh giao dịch thương mại, trao đổi hàng hóa/dịch vụ qua mạng máy tính, Internet và các kỹ thuật truyền thông như EDI, email.
• Nghị định số 52/2013/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam: Quy định hoạt động TMĐT là việc tiến hành một phần hoặc toàn bộ quy trình thương mại bằng phương tiện điện tử có kết nối mạng Internet, viễn thông di động hoặc mạng mở khác.
• Khái niệm thanh toán điện tử: Tiếp cận theo Báo cáo Quốc gia về kỹ thuật TMĐT (Bộ Thương mại) và định nghĩa của Hội đồng Kiểm tra Định chế Tài chính Liên bang Hoa Kỳ (FFIEC, 2010), xác định thanh toán điện tử là quá trình xử lý chứng từ, thông điệp điện tử qua mạng thay thế tiền mặt.

Về cơ sở pháp lý và tiêu chuẩn kỹ thuật, đề án căn cứ vào:

• Quyết định số 2545/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam giai đoạn 2016 - 2020.
• Quyết định số 241/QĐ-TTg năm 2018 về đẩy mạnh thanh toán dịch vụ công qua ngân hàng.
• Chỉ thị số 22/CT-TTg ngày 26/5/2020 về thúc đẩy phát triển thanh toán điện tử trong bối cảnh dịch bệnh COVID-19.
• Quyết định số 328/QĐ-NHNN ngày 16/3/2017 của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) thành lập Ban chỉ đạo về Fintech.
• Các Thông tư kỹ thuật: Thông tư 29/2001/TT-NHNN và Thông tư 47/2014/TT-NHNN; Bộ tiêu chuẩn cơ sở về thẻ chip nội địa và Đặc tả kỹ thuật QR Code; các tiêu chuẩn quốc tế như PCI DSS, FIPS 140-2, EMV, SSL/TLS.

Phương pháp nghiên cứu được tác giả sử dụng là phương pháp thu thập, thống kê, phân tích - tổng hợp dữ liệu thứ cấp từ các tổ chức uy tín như Ngân hàng Thế giới (WB), Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), Statista, Google & Temasek, Cục TMĐT và CNTT (Bộ Công Thương), Vụ Thanh toán (NHNN), cùng các báo cáo an ninh mạng của Kaspersky Lab, Trend Micro, IOActive và FS-ISAC.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về thanh toán điện tử

Chương 1 trình bày lịch sử phát triển, phân loại các công cụ thanh toán và đánh giá lợi ích, rủi ro của thanh toán điện tử.

Lịch sử thanh toán trải qua quá trình tiến hóa từ hàng đổi hàng (thế kỷ 10 TCN), tiền kim loại tại Hy Lạp và Ấn Độ (thế kỷ 10 - 6 TCN), séc thương nhân Ý thời Trung cổ, tiền giấy phát hành tại bang Massachusetts (năm 1960), đến thẻ tín dụng Diners Club ra mắt năm 1950. Thống kê của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ năm 2004 cho thấy năm 2003 đánh dấu bước ngoặt khi thẻ ghi nợ và thẻ tín dụng chiếm 52% tổng thanh toán nội bộ (vượt qua tiền mặt và séc), tỷ lệ sử dụng thẻ tín dụng tăng từ 21% (1999) lên 31% (2003), trong khi tiền mặt giảm từ 39% xuống 32%. Tại Việt Nam, thanh toán điện tử bắt đầu phát triển mạnh từ khoảng năm 2015 cùng với sự bùng nổ của mạng 3G, Internet, điện thoại thông minh và các sàn TMĐT.

Tác giả phân loại 5 hình thức thanh toán điện tử chủ yếu:

1. Thanh toán bằng thẻ: Chiếm 90% tổng số giao dịch TMĐT, bao gồm thẻ quốc tế (Visa, Mastercard, American Express, JCB qua cổng OnePay) và thẻ ghi nợ nội địa (Connect24 của Vietcombank, thẻ đa năng Đông Á).
2. Thanh toán bằng séc trực tuyến: Chiếm 11% giao dịch trực tuyến toàn cầu, vận hành qua hai phương pháp: "Print & Pay" (in séc vật lý) hoặc "Trung tâm giao dịch" (nhập thông tin form trực tuyến, mã hóa và xử lý thanh toán trong vòng 48 giờ).
3. Thanh toán bằng ví điện tử: Cho phép nạp tiền từ ngân hàng hoặc tiền mặt để chi trả trên các nền tảng chấp nhận (điển hình tại Việt Nam như Mobivi, Payoo, VnMart, MoMo).
4. Thanh toán qua chuyển khoản ngân hàng: Thực hiện qua máy ATM hoặc thiết bị di động, máy tính; là một trong hai hình thức thanh toán được pháp luật Việt Nam công nhận trên hóa đơn điện tử.
5. Thanh toán qua két điện tử: Két ảo lưu trữ thông tin thẻ tín dụng, ghi nợ, mật khẩu, cho phép sao chép tự động vào đơn đặt hàng trực tuyến.

Chương này cũng phân tích lợi ích ba bên (xã hội, ngân hàng/doanh nghiệp, người tiêu dùng) và các rủi ro phát sinh như: sử dụng thẻ bất hợp pháp, người mua từ chối giao dịch sau khi nhận hàng, và tin tặc đánh cắp dữ liệu thẻ lưu trữ trên hệ thống máy chủ chưa được cách ly.

Chương 2: Thanh toán điện tử ở các doanh nghiệp

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng thanh toán điện tử trên bình diện quốc tế và tại Việt Nam, đồng thời đi sâu vào hai trường hợp cụ thể: ứng dụng Mobile Banking của ngân hàng và ví điện tử ShopeePay.

Thực trạng thanh toán điện tử:

• Trên thế giới: Báo cáo của WB chỉ ra thanh toán điện tử chiếm trên 90% chi tiêu hàng ngày tại các nước phát triển. Tỷ lệ tiền mặt trong nền kinh tế năm 2016 chỉ chiếm 7,7% ở Mỹ, 10% ở khu vực Eurozone, và Thụy Điển đạt mức thấp 2% (với gần 2,4 tỷ giao dịch thẻ năm 2018 so với 213 triệu giao dịch 15 năm trước đó). Các quốc gia Đông Nam Á như Malaysia và Singapore đã chuyển đổi chuẩn EMV từ năm 2005.
• Tại Việt Nam: Năm 2014, tỷ lệ người dùng Internet đạt 30% dân số, tiền mặt giảm còn 14% tổng phương tiện thanh toán. Statista ghi nhận giá trị thanh toán điện tử năm 2020 đạt 7,8 tỷ USD (dự báo 12,3 tỷ USD năm 2022). Báo cáo của Google & Temasek cho thấy quy mô TMĐT Việt Nam nửa đầu năm 2020 đạt 5 tỷ USD và ước tính đạt 13 tỷ USD cả năm 2020. Tuy nhiên, theo WB năm 2012, tỷ lệ giao dịch phi tiền mặt của Việt Nam chỉ đạt 2,5% (so với 89% của Malaysia và 59% của Thái Lan). Tỷ lệ đơn hàng thanh toán tiền mặt tại Tiki vẫn chiếm 60%.

Chỉ số / Thực trạng thị trường TMĐT Việt Nam	Số liệu ghi nhận trong văn bản
Tỷ lệ người tiêu dùng TMĐT dùng tiền mặt (WB)	90% (chỉ 10% thanh toán trực tuyến)
Tỷ lệ giao dịch tiền mặt trong TMĐT (NHNN công bố)	88% tiền mặt, 12% trực tuyến
Tăng trưởng giao dịch Internet (7 tháng đầu 2020)	240,9 triệu giao dịch (15,2 triệu tỷ đồng, +39,1% giá trị)
Tăng trưởng giao dịch Di động (7 tháng đầu 2020)	574,4 triệu giao dịch (5,9 triệu tỷ đồng, +184,2% SL, +186,3% GT)
Phương thức thanh toán khách hàng lựa chọn khi mua online	Tiền mặt/COD: 91%, Chuyển khoản: 48%, Thẻ: 20%
Tỷ lệ website TMĐT chấp nhận các hình thức	Trực tiếp tại công ty: 87%, Chuyển khoản: 77%, COD: 64%, Trực tuyến (thẻ/ví/SMS): 25%
Khó khăn của website TMĐT trong triển khai	Hạ tầng chưa đáp ứng: 31%, Khách lo an toàn: 25%, Tích hợp kỹ thuật: 10 - 17%
Lý do người dùng chưa mua sắm trực tuyến	Không tin tưởng đơn vị bán: 50%, Mua tại cửa hàng tiện/rẻ hơn: 37%, Không có thẻ: 26%, Sợ lộ thông tin: 25%

Hạ tầng kỹ thuật và pháp lý: Tính đến cuối tháng 7/2016, số lượng thẻ phát hành tại Việt Nam vượt 107 triệu thẻ (tăng 3,48 lần so với năm 2010). Sự sáp nhập giữa Smartlink và Banknetvn hình thành nên Napas. Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng (IBPS) kết nối 322 đơn vị thành viên (64 đơn vị NHNN, 258 đơn vị thuộc 99 tổ chức tín dụng), xử lý bình quân 323.000 món/ngày với giá trị gần 177 nghìn tỷ đồng trong năm 2016. Việt Nam duy trì 9 hệ thống thanh toán chính (IBPS, bù trừ, nội bộ NHTM, song phương, VCB-Money, thanh toán chứng khoán của BIDV, thẻ, internet/mobile và SWIFT).

Nghiên cứu ứng dụng Mobile Banking của các ngân hàng: Đề án lập bảng so sánh giữa Internet Banking và Mobile Banking:

Tiêu chí	Internet Banking	Mobile Banking
Thiết bị sử dụng	Máy tính bảng, laptop, điện thoại	Điện thoại
Cài đặt	Không cần cài đặt	Tải ứng dụng từ App Store, CH Play
Cách sử dụng	Truy cập website Internet Banking	Mở ứng dụng Mobile Banking
Bảo mật	Mật khẩu và OTP	Mật khẩu, OTP hoặc Smart OTP
Tính năng đặc thù	Không có tính năng QR Pay	Hỗ trợ QR Pay - Thanh toán qua mã QR

Các cụm tính năng của Mobile Banking được chia thành: Tài chính (chuyển tiền 24/7, tiết kiệm trực tuyến, tra cứu, rút tiền QR, quản lý thẻ), Thanh toán (hóa đơn điện, nước, cước viễn thông), Di chuyển (đặt vé máy bay, tàu xe, taxi, phòng khách sạn), Mua sắm (QR Pay, VnShop) và Giải trí (vé xem phim, hoa, thiệp).

Về mặt bảo mật, nghiên cứu của Fed (2014) chỉ ra 69% người dùng từ chối sử dụng Mobile Banking vì lo ngại an ninh. Dữ liệu từ Trend Micro và Kaspersky Lab cho thấy 98% mã độc di động năm 2013 nhắm vào Android (với hơn 1 triệu mẫu mới phát hiện, đạt tổng 1,4 triệu mẫu), xuất hiện các lỗ hổng nghiêm trọng như Stagefright, Stagefright 2, WireLurker, Masque Attack, XcodeGhost, Heartbleed (OpenSSL) và các dòng mã độc đánh cắp SMS OTP (Zeus, Zitmo, Citadel, Perkele). Khảo sát của IOActive trên các ứng dụng Mobile Banking quốc tế cho thấy:

• 90% ứng dụng chứa liên kết phi SSL.
• 40% không xác thực chứng chỉ SSL, dễ bị tấn công Man-in-the-Middle (MITM).
• 50% bị chèn mã JavaScript qua UIWebView không an toàn.
• 20% không bật cơ chế bảo vệ PIE và Stack Smashing Protection.
• 70% thiếu cơ chế xác thực đa yếu tố thay thế.

Để giải quyết, các ngân hàng áp dụng công nghệ mới: TouchID (Apple Pay), vòng tay Nymi đo nhịp tim (Bionym thử nghiệm tại Halifax), Eyeprint ID quét mạch máu tròng mắt (EyeVerify tích hợp tại Wells Fargo), xác thực giọng nói (Nuance Communications cho ngân hàng ING, US Bank với tỷ lệ thành công ≥95%). Tác giả tổng hợp danh mục kiểm tra an toàn lập trình ứng dụng di động bao gồm: kiểm soát truy cập, không dùng UDID/IMEI làm tên tài khoản, mã hóa dữ liệu theo chuẩn FIPS 140-2, quản lý phiên làm việc (session timeout), hạn chế log nhạy cảm và làm rối mã nhị phân (obfuscation).

Nghiên cứu Ví điện tử ShopeePay: Tiền thân là AirPay (được tự động chuyển đổi từ ngày 08/06/2021), ví ShopeePay tích hợp trong hệ sinh thái Shopee, đạt chuẩn bảo mật thẻ PCI DSS. Đề án phân tích mô hình trao đổi dữ liệu thanh toán trực tuyến giữa cổng VASC Payment và Nhà cung cấp (NCC) qua giao thức TCP/IP Socket, sử dụng ủy nhiệm chi mã hóa khóa riêng với 4 trạng thái lệnh:

• A: Gửi lệnh thành công sang VASC Payment.
• W: Đang chờ ngân hàng xử lý.
• R: Lệnh thanh toán không thực hiện được.
• D: Lệnh thanh toán đã thực hiện thành công.

Chương 3: Xu hướng và cơ hội phát triển Fintech

Chương 3 trình bày bức tranh toàn cảnh về hệ sinh thái Fintech tại Việt Nam và phân tích các công nghệ cốt lõi định hình tương lai ngành tài chính.

Hệ sinh thái Fintech Việt Nam có sự tham gia của khoảng 150 doanh nghiệp, trong đó gần 72% công ty lựa chọn mô hình liên kết hợp tác kinh doanh với các NHTM. Đến thời điểm đề án, NHNN đã cấp phép cho 31 tổ chức phi ngân hàng cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán.

Lĩnh vực hoạt động Fintech tại Việt Nam	Tỷ trọng phần trăm (%)
Mảng thanh toán (Payment)	60,526%
Gọi vốn cộng đồng (Crowdfunding)	10,526%
Bitcoin / Blockchain	7,895%
Quản lý điểm chấp nhận thanh toán (POS/mPOS Management)	5,263%
Quản trị dữ liệu (Data Management)	5,263%
Tài chính cá nhân (Personal Finance)	5,263%
Cho vay ngang hàng (P2P Lending)	2,632%
Trang web so sánh tài chính (Comparison sites)	2,632%

Các xu hướng công nghệ then chốt được đề xuất bao gồm:

• Blockchain và Công nghệ Sổ cái Phân tán (DLT): Khởi nguồn từ thiết kế của Satoshi Nakamoto (2008) cho mạng lưới Bitcoin nhằm giải quyết triệt để bài toán chi tiêu gian lận hai lần (double spending). Blockchain kết hợp ba nền tảng: Mật mã học (khóa công khai và hàm băm), Mạng ngang hàng (P2P) và Lý thuyết trò chơi (các cơ chế đồng thuận PoW, PoS). Năm định nghĩa cốt lõi của công nghệ bao gồm: chuỗi khối, cơ chế đồng thuận phân tán, tính toán tin cậy, hợp đồng thông minh (smart contracts) và bằng chứng công việc. Công nghệ này có khả năng ứng dụng trong quản lý hợp đồng thông minh, điện toán đám mây phi tập trung, lưới điện vi mô, IoT, logistics và kiểm toán ngân hàng.
• Các giải pháp công nghệ đi kèm: Định danh điện tử khách hàng (e-KYC), Cho vay ngang hàng (P2P Lending), Giao diện lập trình ứng dụng mở (Open API) nhằm thúc đẩy sự dịch chuyển từ hệ sinh thái ngân hàng đóng sang ngân hàng mở.

Kết quả và đóng góp

Về mặt dữ liệu và phân tích thực tiễn, đề tài tổng hợp được hệ thống số liệu chi tiết về thị trường thanh toán số Việt Nam giai đoạn 2012 - 2020:

• Chỉ ra sự chênh lệch lớn giữa tỷ lệ tiếp cận Internet (82% truy cập mạng tốc độ cao) với tỷ lệ sẵn sàng thanh toán trực tuyến trong TMĐT (chỉ đạt 10 - 12%, còn 88 - 90% vẫn là tiền mặt/COD).
• Làm rõ cấu trúc phân bổ thị trường Fintech Việt Nam với tỷ trọng áp đảo của mảng dịch vụ thanh toán (60,526%), trong khi các mảng Lending, Data Management còn chiếm tỷ lệ nhỏ.
• Hệ thống hóa các số liệu an ninh di động thực tế từ IOActive, Kaspersky, làm cơ sở cho danh mục kiểm soát bảo mật ứng dụng.

Về giải pháp và khuyến nghị, tác giả đề xuất:

• Đối với cơ quan quản lý: Tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý, ban hành các hướng dẫn chi tiết nối tiếp Thông tư 29/2001/TT-NHNN và Thông tư 47/2014/TT-NHNN, triển khai các đề án thanh toán không dùng tiền mặt theo Quyết định 2545/QĐ-TTg và Chỉ thị 22/CT-TTg.
• Đối với tổ chức tài chính và nhà phát triển ứng dụng: Áp dụng quy trình phát triển phần mềm an toàn, tích hợp các công nghệ sinh trắc học mới (TouchID, Eyeprint ID, nhận diện giọng nói), mã hóa cơ sở dữ liệu theo FIPS 140-2, và phòng chống dịch ngược mã nguồn bằng kỹ thuật Obfuscation.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề án gắn liền với phạm vi nguồn dữ liệu:

• Đề án sử dụng chủ yếu dữ liệu thứ cấp được công bố trong giai đoạn 2012 - 2020, chưa thực hiện được các khảo sát định lượng sơ cấp độc lập với cỡ mẫu người tiêu dùng quy mô lớn.
• Phần nghiên cứu công nghệ Blockchain/DLT và Open API dừng lại ở mức độ phân tích tổng quan cấu trúc lý thuyết và ứng dụng tiềm năng, chưa đi sâu vào kiểm thử mô hình thực nghiệm hoặc mã nguồn cụ thể.

Hướng nghiên cứu mở rộng bao gồm việc tiếp tục theo dõi biến động thị trường Fintech sau đại dịch COVID-19, đánh giá hiệu quả của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) và phân tích các giao thức kết nối Open API liên ngân hàng tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo học thuật cho sinh viên, học viên các ngành Công nghệ thông tin, Kinh tế số, Thương mại điện tử và Tài chính - Ngân hàng.

Các nội dung có giá trị tham khảo nổi bật bao gồm:

• Bảng tổng hợp số liệu về hạ tầng thanh toán, tỷ lệ chấp nhận thanh toán trực tuyến tại Việt Nam giai đoạn 2014 - 2020.
• Bảng tiêu chí so sánh chi tiết giữa Internet Banking và Mobile Banking.
• Danh mục kiểm tra an toàn lập trình và phòng ngừa lỗ hổng bảo mật cho ứng dụng di động tài chính.
• Sơ đồ logic và quy trình cập nhật trạng thái đơn hàng giữa cổng VASC Payment và Nhà cung cấp.

Câu hỏi thường gặp

1. Những điểm khác biệt cơ bản giữa Internet Banking và Mobile Banking được tác giả chỉ ra là gì?
Internet Banking hoạt động trên nền tảng web thông qua trình duyệt của máy tính bảng, laptop, điện thoại mà không cần cài đặt ứng dụng, sử dụng mật khẩu và OTP, không tích hợp tính năng QR Pay. Mobile Banking bắt buộc tải và cài đặt ứng dụng từ App Store hoặc CH Play trên điện thoại, hỗ trợ cơ chế bảo mật nâng cao (Smart OTP, sinh trắc học) và tích hợp tính năng quét mã QR Pay.

2. Tỷ trọng các mảng hoạt động của các công ty Fintech tại Việt Nam phân bổ như thế nào?
Theo số liệu trong đề tài, thị trường Fintech Việt Nam phân bổ theo các tỷ lệ: Thanh toán chiếm 60,526%; Gọi vốn cộng đồng (Crowdfunding) chiếm 10,526%; Bitcoin/Blockchain chiếm 7,895%; Quản lý POS/mPOS chiếm 5,263%; Quản trị dữ liệu chiếm 5,263%; Tài chính cá nhân chiếm 5,263%; Cho vay (Lending) chiếm 2,632% và So sánh tài chính chiếm 2,632%.

3. Khảo sát của IOActive chỉ ra những lỗ hổng an ninh nào phổ biến nhất trong ứng dụng Mobile Banking?
Nghiên cứu của IOActive cho thấy 90% ứng dụng chứa liên kết phi SSL; 40% không kiểm tra chứng thực SSL dẫn đến nguy cơ bị tấn công Man-in-the-Middle; 50% bị chèn mã JavaScript do dùng UIWebView không an toàn; 20% không áp dụng PIE/Stack Smashing Protection và 70% không có cơ chế xác thực thay thế/đa yếu tố.

4. Mô hình thanh toán VASC Payment quản lý các trạng thái lệnh như thế nào?
Giao dịch được truyền qua giao thức TCP/IP Socket với 4 mã trạng thái: A (Gửi lệnh thành công sang VASC Payment), W (Đang chờ ngân hàng xử lý), R (Lệnh thanh toán không thực hiện được), và D (Lệnh thanh toán đã thực hiện thành công). Nhà cung cấp căn cứ vào các mã này để tiếp tục xử lý đơn hàng.

5. Thực trạng tỷ lệ thanh toán tiền mặt trong TMĐT Việt Nam được phản ánh qua những con số nào?
Theo báo cáo của WB, 90% người tiêu dùng TMĐT Việt Nam sử dụng tiền mặt để mua sắm trực tuyến (chỉ 10% trả trực tuyến). Số liệu từ Vụ Thanh toán NHNN ghi nhận tỷ lệ tiền mặt trong TMĐT là 88% (thanh toán trực tuyến chiếm 12%). Trên sàn TMĐT Tiki, đơn hàng thanh toán bằng tiền mặt vẫn chiếm 60%.

Kết luận

Đề án tốt nghiệp của tác giả Vũ Thị Bích Ngọc đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận, khung pháp lý và bức tranh thực trạng của thanh toán điện tử cũng như hệ sinh thái Fintech tại Việt Nam tính đến năm 2021. Công trình làm rõ sự phát triển mạnh mẽ về hạ tầng kỹ thuật thanh toán song song với rào cản từ thói quen dùng tiền mặt và các nguy cơ mất an toàn thông tin trên thiết bị di động. Các phân tích về kiến trúc bảo mật ứng dụng ngân hàng, cổng thanh toán VASC Payment và tiềm năng của Blockchain, Open API mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho việc nghiên cứu và phát triển công nghệ tài chính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về thanh toán điện tử Chương 2: Thanh toán điện tử ở doanh nghiệp Chương 3: Xu hướng và cơ hội phát triển Fintech BẢNG THUẬT NGỮ VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT Ch ương I. T ổng quan vềầ thanh toán điện tử I. Thương mại điện tử Thương mại điện tử, hay còn gọi là e-commerce, e-comm và EC, là sự mua bán sản phẩm hay dịch vụ trên các hệ thống điện tử như Internet và các mạng máy tính. Một số khái niệm thương mại điện tử được định nghĩa bởi các tổ chức uy tín thế giới như sau: Theo Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), “Thương mại điện tử bao gồm việc sản xuất, quảng cáo, bán hàng và phân phối sản phẩm được mua bán và thanh toán trên mạng Internet, nhưng được giao nhận một cách hữu hình, cả các sản phẩm giao nhận cũng như những thông tin số hoá thông qua mạng Internet.” Theo luật mẫu về Thương mại điện tử (UNCITRAL Model Law on Electronic Commerce, 1996): “Thương mại điện tử là việc trao đổi thông tin thương mại thông qua các phương tiện điện tử, không cần phải in ra giấy bất cứ công đoạn nào của toàn bộ quá trình giao dịch.” Theo Ủy ban Thương mại điện tử của Tổ chức Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) định nghĩa: “Thương mại điện tử liên quan đến các giao dịch thương mại trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa các nhóm (cá nhân) mang tính điện tử chủ yếu thông qua các hệ thống có nền tảng dựa trên Internet.” Các kỹ thuật thông tin liên lạc có thể là email, EDI, Internet và Extranet có thể được dùng để hỗ trợ thương mại điện tử.

BẢNG THUẬT NGỮ VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT Theo Ủy ban châu Âu: “Thương mại điện tử có thể định nghĩa chung là sự mua bán, trao đổi hàng hóa hay dịch vụ giữa các doanh nghiệp, gia đình, cá nhân, tổ chức tư nhân bằng các giao dịch điện tử thông qua mạng Internet hay các mạng máy tính trung gian (thông tin liên lạc trực tuyến). Thuật ngữ bao gồm việc đặt hàng và dịch thông qua mạng máy tính, nhưng thanh toán và quá trình vận chuyển hàng hay dịch vụ cuối cùng có thể thực hiện trực tuyến hoặc bằng phương pháp thủ công.” Ngày 16/5/2013, Chính phủ ban hành Nghị định số 52⁄2013⁄NĐ-CP về TMĐT. Trong Nghị định này, TMĐT được hiểu như sau “Hoạt động TMĐT là việc tiến hành một phần hoặc toàn bộ quy trình của hoạt động thương mại bằng phương tiện điện tử có kết nối với mạng Internet, mạng viễn thông di động hoặc các mạng mở khác”. Thanh toán điện tử Khi kinh doanh trên mạng Internet doanh nghiệp và cá nhân có thể tiến hành và quản lý mọi giao dịch thông qua một hệ thống thanh toán mà chỉ cần một chiếc máy tính với một trình duyệt và kết nối mạng.

Theo báo cáo Quốc gia về kỹ thuật thương mại điện tử của Bộ thương mại: Thanh toán điện tử cần được hiểu theo nghĩa rộng được định nghĩa là việc thanh toán tiền thông qua các thông điệp điện tử thay cho việc trao tay tiền mặt. Theo nghĩa hẹp: thanh toán điện tử có thể hiểu là việc trả tiền và nhận tiền hàng cho các hàng hóa, dịch vụ được mua bán trên mạng Internet. Thanh toán điện tử (Electronic Payment) là hành động thực hiện thanh toán thông qua các ứng dụng công nghệ thông tin mà trong đó các thông điệp điện tử, chứng từ điện tử liên quan được truyền đi nhờ hệ thống máy tính có kết nối mạng BẢNG THUẬT NGỮ VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT Internet, giúp quá trình thanh toán mau lẹ hơn rất nhiều so với phương thức thanh toán truyền thống. Như vậy, thanh toán điện tử là quá trình thanh toán bằng các thông điệp điện tử thay cho tiền mặt.

Theo Hội đồng Kiểm tra Định chế Tài chính Liên bang (2010), thanh toán điện tử là một hình thức thanh toán mới thực hành cho bán lẻ trong đó người bán truy xuất thông tin thanh toán cho hàng hóa và dịch vụ và đặt thông tin trong một mẫu điện tử tạo ra các tệp điện tử để xử lý qua mạng. Sự hình thành và phát triển của thanh toán điện tử Theo Sapsford (xuất bản năm 2004): “Một đồng tiền có thể sẽ là tất cả nếu con người muốn như thế”. Thế kỷ thứ 10 trước công nguyên, thực phẩm thường được đem ra trao đổi với nhau. Các đồng tiền bằng kim loại đã xuất hiện tại Hy lạp và Ấn độ khoảng giữa thế kỷ thứ 10 và 6 trước công nguyên và được dùng trong mua bán trong 2000 năm.

Vào thời Trung cổ, các thương nhân Ý đã dùng phương thức thanh toán bằng Séc. Tại Mỹ, tiền giấy được phát hành tại bang Massachusetts vào năm 1960. Đến năm 1950, thẻ tín dụng được hãng Diners Club giới thiệu đến công chúng. Đến tận bây giờ, tiền giấy đã được sử dụng phổ biến nhất, còn Séc thì phổ biến trong việc thanh toán phi tiền mặt.

Ngày nay, chúng ta đang ở giữa cuộc cách mạng thanh toán, với phương thức thanh toán bằng thẻ điện tử đang dần thay thế cho thanh toán bằng tiền mặt và Séc. Năm 2003, việc sử dụng kết hợp giữa thẻ tín dụng và thẻ ghi nợ trong nội bộ công ty lần đầu tiên đã chiếm lĩnh ưu thế hơn việc thanh toán bằng tiền mặt và Séc ( theo thống kê năm 2004 của Cục dự trữ liên bang Mỹ). Thẻ ghi nợ và thẻ tín dụng chiếm khoảng 52% thanh toán nội bộ, còn lại là tiền mặt. Từ năm 1999 đến năm 2003, việc sử dụng thẻ tín dụng trong thanh toán đã tăng lên từ 21% đến 31%, BẢNG THUẬT NGỮ VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT trong khi thanh toán bằng tiền mặt giảm xuống từ 39% còn 32% (theo thống kê năm 2004 của Cục dự trữ liên bang Mỹ).

Tại Việt Nam, thanh toán điện tử phát triển mạnh mẽ cùng với sự phát triển của Internet, 3G, điện thoại thông minh, thẻ ngân hàng và các trang thương mại điện tử, cụ thể là từ khoảng 2015. Người tiêu dùng thời đại mới đề cao sự thuận tiện nên sự ra đời của những trang thương mại điện tử kéo theo sự ra đời của thanh toán điện tử giúp cho người dùng tiết kiệm được thời gian trong việc mua sắm (mua vé máy bay, mua hàng trực tuyến) cũng như thanh toán các hóa đơn mỗi ngày (dịch vụ điện, nước, Internet, điện thoại, truyền hình cáp, đóng phí bảo hiểm) một cách nhanh chóng và thuận tiện hơn. Từ năm 2005 trở về trước, các website TMĐT Việt Nam chủ yếu chỉ cung cấp thông tin sản phẩm và dịch vụ. Các giao dịch B2C và C2C tự phát triển theo nhu cầu của thị trường một cách nhỏ lẻ do thiếu sự bảo hộ về pháp luật.

Lúc đó, cơ sở hạ tầng cho thanh toán điện tử trong các giao dịch TMĐT chưa được xây dựng. Đến năm 2006, khung pháp lý về TMĐT cơ bản đa hình thành, thanh toán điện tử bắt đầu được nhắc đến, một số ngân hàng tiên phong triển khai thanh toán điện tử nhưng vẫn có tính chất đơn lẻ, manh mún với dịch vụ thanh toán hoá đơn qua ATM, dịch vụ ngân hàng trực tuyến chỉ dừng lại ở tiện ích cung cấp thông tin. Tuy nhiên, từ đầu năm 2007, thanh toán điện tử đã có bước phát triển mạnh với một số đặc điểm chính sau:  Mở rộng đối tượng triển khai và ứng dụng thanh toán trực tuyến: Tháng 2/2007, Công ty Hàng không Cổ phần Pacific Airlines và Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam (VCB) cùng triển khai dịch vụ bán vé máy bay qua mạng Internet, áp dụng giải pháp thanh toán điện tử qua thẻ tín dụng. Tháng 4/2007, mạng thanh toán BẢNG THUẬT NGỮ VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT điện tử Công ty Mạng thanh toán Vina (PayNet) ra mắt, cung cấp các giao dịch thanh toán hoá đơn điện nước, Internet, điện thoại, bảo hiểm,v.

qua máy ATM, điểm chấp nhận thẻ (POS) và ePOS. Dịch vụ F@st-Vietpay của Ngân hàng Kỹ Thương và thẻ đa năng Ngân hàng Đông Á cho phép chủ thẻ thanh toán tiền mua hàng trực tuyến tại một số website. Tháng 10/2007, Công ty Giải pháp thanh toán Việt Nam chính thức cung cấp dịch vụ thanh toán VnTopUp qua điện thoại di động.  Kết nối sâu rộng của các liên minh thẻ: 27 ngân hàng liên kết tạo nên mạng thanh toán Smartlink cùng với việc kết nối thành công của 4 ngân hàng lớn trong Công ty Cổ phần Chuyển mạch Tài chính Quốc gia Việt Nam (Banknetvn) đã giúp thị trường thẻ phát triển mạnh và mang lại nhiều tiện ích hơn cho người tiêu dùng.

Hai mạng thanh toán này chiếm khoảng 90% thị phần thẻ cả nước đã ký cam kết hợp tác và đang nỗ lực cho ra mắt loại thẻ thanh toán có thể thực hiện mọi giao dịch cần đến thanh toán điện tử.  Đa dạng hóa các loại hình thanh toán điện tử: các kênh thanh toán điện tử phổ biến bao gồm thanh toán thẻ qua hệ thống ATM/POS, thanh toán trực tuyến qua Internet. Phân loại các hình thức thanh toán điện tử 1. Thanh toán bằng thẻ Đây là hình thức thanh toán đặc trưng nhất, chiếm tới 90% trong tổng số các giao dịch TMĐT.

Thẻ thanh toán (thẻ chi trả) là một loại thẻ có khả năng thanh toán tiền mua hàng hóa, dịch vụ tại một vài địa điểm, kể cả website mua hàng trực tuyến nếu chấp nhận tiêu dùng bằng thẻ đó. Hoặc có thể dùng để rút tiền mặt trực tiếp từ các ngân hàng hay các máy rút tiền tự động. Hiện nay, các loại thẻ thanh BẢNG THUẬT NGỮ VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT toán được chia làm 2 loại, có thể được phát hành bởi các ngân hàng, các tổ chức tài chính. Ví dụ như:  Thanh toán bằng thẻ tín dụng hoặc ghi nợ quốc tế: Nếu khách hàng sở hữu các loại thẻ như Visa, Mastercard, American Express, JCB đều có thể thanh toán tại hơn 60 website đã kết nối với cổng thanh toán OnePay.

 Thanh toán bằng thẻ ghi nợ nội địa: Loại hình này chưa thực sự phổ biến ở Việt Nam nhưng khá phát triển ở nước ngoài. Với cách thanh toán này các chủ thẻ tại Connect24 của ngân hàng Vietcombank hay chủ thẻ đa năng của ngân hàng Đông Á đã có thể thực hiện thanh toán điện tử tại các website đã kết nối với 2 ngân hàng này cũng như cổng thanh toán OnePay. Thanh toán bằng séc trực tuyến Phương thức thanh toán bằng séc hiện chiếm tới 11% tổng các giao dịch trực tuyến. Tuy phương thức này khá phức tạp, sau khi giao dịch trực tuyến được thực hiện, người mua phải ra khỏi mạng và gửi séc qua thư đến cho người bán.

Séc điện tử thực chất là một loại “séc ảo”, cho phép người mua thanh toán bằng séc qua mạng Internet.