CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XẾP HẠNG TÍN DỤNG TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ HIỆP ƯỚC BASEL II 1. Những vấn đề cơ bản về xếp hạng tín dụng 1. Khái niệm về xếp hạng tín dụng Cho đến nay có nhiều cách định nghĩa về xếp hạng tín dụng, có thể nêu một số cách định nghĩa như sau: John Moody’s đưa ra thuật ngữ xếp hạng tín dụng vào năm 1909 trong cuốn “Cẩm nang chứng khoán đường sắt” khi tiến hành nghiên cứu, phân tích và công bố bảng xếp hạng tín dụng lần đầu tiên cho 1.500 loại trái phiếu của 250 công ty theo một hệ thống ký hiệu gồm 3 chữ cái A, B, C được xếp lần lượt là AAA đến C (hiện nay những ký hiệu này đã trở thành chuẩn mực quốc tế. Theo Moody’s thì “Xếp hạng tín dụng là ý kiến về khả năng và sự sẵn sàng của một nhà phát hành trong việc thanh toán đúng hạn cho một khoản nợ nhất định trong suốt thời hạn tồn tại của khoản nợ”.
Theo Bohn, John A viết trong cuốn “Phân tích rủi ro trên các thị trường đang chuyển đổi” thì “Xếp hạng tín dụng là sự đánh giá về khả năng một nhà phát hành có thể thanh toán đúng hạn cả gốc và lãi đối với một loại chứng khoán trong suốt thời gian tồn tại của nó”. Theo định nghĩa của công ty Merrill Lynch thì “Xếp hạng tín dụng là đánh giá hiện thời của công ty xếp hạng tín dụng về chất lượng tín dụng của một nhà phát hành chứng khoán nợ, về một khoản nợ nhất định. Nói khác đi, đó là cách đánh giá hiện thời về chất lượng tín dụng đang được xem xét trong hoàn cảnh hướng về tương lai, phản ánh sự sẵn sàng và khả năng phát hành có thể thanh toán gốc và lãi đúng hạn”. download by : skknchat@gmail.com 16 Từ các định nghĩa trên, thì có thể khái quát xếp hạng tín dụng như sau: Xếp hạng tín dụng là đánh giá mức độ rủi ro của một khoản nợ thông qua hệ thống tiêu chuẩn đánh giá của tổ chức xếp hạng.
Vai trò xếp hạng tín dụng tại các NHTM 1. Với các NHTM Đánh giá chính xác mức độ rủi ro của người vay: Việc xếp hạng tín dụng có vai trò quan trọng trong việc đánh giá mức độ rủi ro của người vay vốn. Trước khi cho vay, ngân hàng cũng tiến hành xếp hạng rủi ro của khách hàng. Trên cơ sở kết quả xếp hạng tín dụng, các NHTM sẽ ra quyết định cho vay hay không.
Nếu khách được xếp ở mức quá rủi ro, ngân hàng không thể chấp nhận được, buộc phải từ chối cấp tín dụng cho khách hàng. (i) Xây dựng chính sách tín dụng phù hợp: Mỗi NH có khẩu vị rủi ro khác nhau thể hiện qua chính sách tín dụng. Chính sách khách hàng bao gồm: Chính sách tín dụng; Chính sách lãi suất; Chính sách tài sản đảm bảo; Chính sách các loại phí … Các NHTM có chính sách đó phù hợp với hạng của khách hàng. Khách hàng được xếp ở mức rủi ro khách nhau, sẽ phải có mức phí bù rủi ro cũng như tài sản đảm bảo khác nhau.
(ii) Dự phòng rủi ro phù hợp Dựa trên kết quả XHTD khách hàng của hệ thống XHTD nội bộ sẽ làm căn cứ để tính toán và trích lập dự phòng rủi ro. Dự phòng rủi ro sẽ giúp NH tránh được nguy cơ phá sản. (iii) Là cơ sở để NH xác định mức độ an toàn vốn: Theo phương pháp quản trị vốn hiện đại, trên cơ sở qui định tại Hiệp ước Basel, từ việc xếp hạng các NH sẽ tính mức độ rủi ro của tài sản (tài sản có rủi ro) và mức vốn tự có, sau đó xác định hệ số vốn tự có/tài sản rủi ro để biết mức độ đủ vốn của NH. Với các cơ quan quản lý download by : skknchat@gmail.com 17 Với các cơ quan quản lý, việc xếp hạng tín dụng có vai trò quan trọng trong việc đánh giá hệ thống tài chính cững như có biện pháp điều tiết vĩ mô phù hợp.
(i) Là cơ sở để cơ quan nhà nước thiết lập chính sách vĩ mô. Đối với NHTW, qua thông tin từ XHTD, NHTW có thể đánh giá được chất lượng tài sản của các NHTM và có cơ sở thông tin để so sánh mức độ rủi ro theo từng loại đối tượng, vùng kinh tế, ngành kinh tế, lĩnh vực hoạt động, để từ đó có chính sách tiền tệ, tín dụng thích hợp. ( ii) Là cơ sở để cơ quan thanh tra NHTW tiến tới xác định mức độ đủ vốn của NHTM, từ đó có biện pháp yêu cầu các NHTM tăng mức vốn cho đủ với yêu cầu theo chuẩn mực quốc tế. Các phương pháp xếp hạng tín dụng Để xếp hạng tín dụng, tại các NH thường sử dụng các phương pháp sau: 1.
Phương pháp phán đoán Phương pháp phán đoán là phương pháp sử dụng kỹ năng phân tích, đánh giá của các chuyên gia trên cơ sở thu thập thông tin và phán đoán mức độ rủi ro của khách hàng. Việc XHTD theo phương pháp này dựa trên kinh nghiệm đã được đúc kết của các chuyên gia, qua đó có thể tìm ra bản chất của mối quan hệ giữa nguy cơ phá sản và các nhân tố ảnh hưởng đến nó. Trên cơ sở năng lực phán đoán của mình, các chuyên gia xếp hạng sẽ đưa ra một mức độ rủi ro với từng khách hàng thể hiện qua bảng xếp hạng tổng hợp của tất cả các khách hàng. Phương pháp phán đoán có những ưu và nhược điểm sau đây: (i) Ưu điểm: • Phương pháp này tận dụng được kinh nghiệm và tri thức chuyên sâu của các chuyên gia trong chuyên ngành của họ.
Phương pháp có thể xem xét được các yếu tố định tính trên sự phán đoán của chuyên gia mà ở phương pháp khác không thể có được. download by : skknchat@gmail.com 18 • Trong trường hợp việc xếp hạng theo hướng chuyên môn hóa, mỗi chuyên gia phân tích một vài nội dung thì kết quả được tập hợp từ nhiều người, nên nó được xem xét trên nhiều phương diện khác nhau, tránh được sự phiến diện, một chiều. (ii) Nhược điểm: • Phương pháp này không thể loại bỏ hoàn toàn khía cạnh chủ quan của các chuyên gia trong kết quả đánh giá. Yếu tố tâm lý cũng tác động khá nhiều đến kết quả đánh giá của chuyên gia.
• Chi phí đánh giá có thể rất cao khi số lượng người tham gia đông và số vòng thu thập ý kiến gồm nhiều lần, làm kéo dài thời gian phân tích. Phương pháp tính điểm Phương pháp tính điểm là phương pháp xếp hạng khách hàng dựa trên hệ thống điểm số, điểm số càng cao thì mức độ rủi ro càng thấp. Để có thể xếp hạng theo phương pháp này, các NHTM xây dựng một hệ thống điểm chuẩn với nhiều tiêu chí khác nhau tương ứng với các yếu tố tác động đến khả năng trả nợ. Mức độ tác động càng lớn thì trọng số càng cao trong hệ thống xếp hạng.
Trên cơ sở hệ thống điểm chuẩn và thực tế dữ liệu của khách hàng mà NH thu thập được, những ngân hàng khi ứng dụng công nghệ thông tin, dùng phương pháp này sẽ tự động quy điểm cụ thể cho từng loại khách hàng. Phương pháp tính điểm có những ưu và nhược điểm sau đây: (i) Ưu điểm: • Tính toán nhanh, ít tốn thời gian và chi phí, chỉ cần cán bộ tín dụng nhập các số liệu về khách hàng, máy tính sẽ tự động tính điểm và cho kết quả phân hạng. • Khách quan, ít chịu ảnh hưởng năng lực, tâm lý của chuyên gia xếp hạng. ( ii) Nhược điểm: download by : skknchat@gmail.com 19 • Không loại trừ được trường hợp kết quả sai do có những yếu tố định tính như tiêu chí trả nợ, năng lực pháp lý, dự báo ngành mà không thể dùng máy tính để tính điểm các yếu tố.
Phương pháp kết hợp Do hai phương pháp trên có những hạn chế nhất định, do vậy, thực tế các NHTM áp dụng phương pháp kết hợp, vừa sử dụng phương pháp phán đoán và phương pháp tính điểm. Phương pháp này được tiến hành như sau: ( i) Trước tiên NH sử dụng phương pháp tính điểm cho từng khách hàng, in kết quả gửi chuyên gia. ( ii) Chuyên gia sẽ căn cứ vào kết quả, kiểm tra lại mức độ chính xác của các tiêu chí, đồng thời sử dụng kỹ năng phán đoán của các chuyên gia để phân tích các yếu tố định tính mà phương pháp tính điểm không thể thực hiện được. ( iii) Chuyên gia ra quyết định phân hạng và trình cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Các nhân tố ảnh hưởng đến kết quả XHTD Kết quả việc XHTD chịu ảnh hưởng bởi các nhân tố sau đây: 1. Cách thức tổ chức xếp hạng Khâu tổ chức cực kỳ quan trọng trong việc xếp hạng tín dụng. Mọi thành bại đều do khâu tổ chức. Thông thường có 2 cách tổ chức xếp hạng tín dụng tại các NHTM đó là: ( i) Giao cho một người thực hiện với từng khách hàng (nhân viên này thường là cán bộ tín dụng).
Theo phương pháp này toàn bộ việc xếp hạng với khách hàng do một người thực hiện, có thể cán bộ tín dụng nào quản lý khách hàng nào thì xếp hạng với chính khách hàng được phân công quản lý. download by : skknchat@gmail.com 20 Người được giao việc xếp hạng sẽ chuyển giao cho bộ phận tổng hợp để tổng hợp lại kết quả của tất cả khách hàng của NH. Theo phương pháp này có những ưu và nhược điểm sau: ➢ Ưu điểm: • Nhanh, bởi tự từng cán bộ tín dụng phải xây dựng kế hoạch cá nhân để đảm bảo việc phân loại, xếp hạng theo đúng tiến độ mà NH phân công. • Mặt khác, chính cán bộ tín dụng quản lý khách hàng do vậy am hiểu thực tế tình hình từng khách hàng cho nên có kết quả chính xác.
➢ Nhược điểm: • Kết quả sẽ phụ thuộc vào năng lực, tâm lý của người xếp hạng. Theo cách thức này việc xếp hạng sẽ được phân công cho nhiều bộ phận thực hiện. Mỗi bộ phận sẽ phân tích một hay vài nội dung trong hệ thống xếp hạng sau đó chuyển cho bộ phận tổng hợp. Phương pháp tổ chức này có ưu và nhược điểm như sau: ➢ Ưu điểm: Kết quả khách quan bởi nó được tổ hợp từ nhiều bộ phận, loại trừ một phần kết quả sai bởi năng lực và tâm lý của người xếp hạng.
➢ Nhược điểm: Trường hợp này, việc xếp hạng được giao nhiều bộ phận nên có thể không nắm rõ tường tận khách hàng hơn so với cán bộ tín dụng là người trực tiếp quản lý. Do vậy, kết quả có thể kém chính xác.