Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VE XÂY DỰNG Ý THỨC PHÁP LUẬT CUA BO DOI ĐẶC CÔNG Ở NƯỚC TA TRONG GIAI DOAN HIỆN NAY 1. Những vấn đề lý luận về ý thức pháp luật 1. Khải niệm, đặc trưng, vai trò của ý thức pháp luật Khi xã hội phát triển, trong những điều kiện lịch sử xã hội nhất định, trong xã hội xuất hiện sự phân chia về giai cấp, nhà nước và pháp luật ra đời thì ý thức pháp luật cũng xuất hiện. Xuất hiện cùng với sự xuất hiện của pháp luật trong đời sông xã hội, ý thức pháp luật là sản phẩm của quá trình phát triển xã hội, chịu sự ảnh hưởng sâu sắc của các hệ tư tưởng và các quan niệm trong xã hội.
Nó dần trở thành nhân tố không thé thiếu trong điều chỉnh hành vi của con người trong đời sông xã hội dé từ đó hình thành nên ý thức pháp luật. Nghiên cứu ý thức pháp luật có ý nghĩa hết sức quan trọng cả về lý luận và thực tiễn. Có thé nói không có yếu tố nào của quá trình điều chỉnh pháp luật mà thiếu đi sự chi phối của ý thức pháp luật, việc nghiên cứu ý thức pháp luật trong điều kiện quản lý xã hội bang pháp luật không đơn thuần chỉ dé nhận thức mà cần gắn với điều kiện, hoàn cảnh lịch sử cụ thé dé thấy được vai trò và sự thích ứng của nó. Có nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đến ý thức pháp luật ở các góc độ khác nhau.
Tuy còn nhiều vấn đề cần xem xét khi bàn về ý thức pháp luật, song hiện nay phan lớn các nhà khoa học pháp lý đều cho rằng: Ý thức pháp luật là tổng thé những tư tưởng, học thuyết, quan điểm, thái độ, tình cảm, sự đánh gia của con người về hiến pháp, pháp luật, về vai trò, giá trị, chức năng của hiến pháp, pháp luật, về tính công băng hay không công băng, đúng đắn hay không đúng đắn của các quy định pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua trong qua khứ, pháp luật cần phải có, về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong các quyết định, hành vi của cá nhân, tổ chức, nhà nước và xã hội; về quyên, nghĩa vụ của con người, về công bằng, bình dang; về trách nhiệm nhà nước đôi với con người và xã hội. [22, tr209-210] 8 Những quan niệm, quan điểm về pháp luật, là thái độ tâm lý, cảm xúc, tâm trạng, nguyện vọng của con người về pháp luật, về thực tiễn pháp luật. Một trong những phương diện cơ bản của ý thức pháp luật là “thai độ chu quan cua con người đối với pháp luật hiện hành và những mong muốn về những quy định pháp luật mới ”. Ý thức pháp luật tồn tại trong nhiều hình thái ý thức xã hội khác nhau như: ý thức kinh tế, ý thức chính trị, ý thức dao đức, ý thức tôn giáo, ý thức thẩm mỹ .Tuy nhiên, ý thức pháp luật luôn giữ vị trí trung tâm trong hệ thống ý thức xã hội.
Như vậy, ý thức pháp luật là một dạng cụ thể của ý thức xã hội, phản ánh những quy luật mang tính khách quan tác động lên mọi mặt của đời sống xã hội. Cũng như hình thái ý thức xã hội khác, ý thức pháp luật được nhận diện theo từng cá nhân, nhóm, cộng đồng xã hội, ý thức pháp luật trong xã hội có giai cấp. Ý thức pháp luật luôn chịu sự tác động đa chiều của nhiều yếu tổ như nền tảng kinh tế, kết cấu xã hội, tương quan so sánh lực lượng, quan điểm, tư tưởng của lực lượng cam quyền, xu thé thời đại. Suy cho cùng, ý thức pháp luật chính là sản phẩm của từng giai cấp trong sự phát triển của lịch sử xã hội.
Nó là tiền đề để xây dựng các giá trị, chuẩn mực pháp lý đối với xã hội, là cơ sở để hình thành thế giới quan pháp lý chính thống trong xã hội nói chung và trong một nhóm, một cộng đồng xã hội nói riêng. Trong xã hội có giai cấp, sự khác nhau về điều kiện sinh hoạt vật chất, tinh than của mỗi giai cấp, tầng lớp xã hội đã đem lại sự khác nhau nhất định về ý thức pháp luật giữa các giai cấp, tầng lớp. Trong đời sống pháp lý, ý thức pháp luật là nhân tô đóng vai trò quyết định chi phối trực tiếp đến tính chất, hiệu quả thực tế của các hoạt động pháp lý. - _ Đặc trưng của ý thức pháp luật Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hôi, chịu sự quy định của tồn tai xã hội, do tồn tại xã hội quyết định và luôn mang tính giai cấp sâu sắc là những đặc trưng cơ bản của ý thức pháp luật.
Đặc trưng cơ bản thứ nhất, Y thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội nên ý thức pháp luật luôn chịu sự quy định của tồn tại xã hội. Cũng như hình thái ý thức xã hội, ý thức pháp luật do tồn tại xã hội quy định. Các Mác đã viết: “Không phải ý thức của con người quy định tôn tại của họ, trái lại, chính tôn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ”. Y thức pháp luật được sinh ra do yêu cầu đòi hỏi của xã hội, cơ sở xuất phát là từ mục đích kinh tế, từ điều kiện vật chất xã hội.
Do vậy, ý thức pháp luật phan ánh những điều kiện vật chất cụ thé và chịu sự chi phối của chính những điều kiện vật chất xã hội đó. Đồng thời nó cũng phản ánh những điều kiện chính trị theo từng giai đoạn nhất định. Mặc dù vậy, ý thức pháp luật có tính độc lập tương đối với tồn tại xã hội. Gắn liền với sự vận động phát triển của xã hội, ý thức pháp luật tác động trở lại đối với tồn tại xã hội theo những chiều hướng khác nhau, nó là tích cực nếu là ý thức pháp luật tiễn bộ, ngược lại là tiêu cực nếu là ý thức pháp luật lạc hậu hoặc không phù hợp trong xã hội mà nó tồn tại.
Ý thức pháp luật phản ánh điều kiện ton tại xã hội và là cơ sở nhận thức dé cải tạo, phục vụ xã hội của con người. Trong quá trình vận động và phát triển, ý thức pháp luật có tính kế thừa trên cơ sở chọn lọc đối với một số nhân tố của ý thức pháp luật trước đó, như các nguyên lý, học thuyết của pháp luật hoặc các tư tưởng, giá trị pháp lý ghi nhận về quyền con người. Trong ý thức pháp luật có bộ phận tư tưởng khoa học về pháp luật có thể vượt lên trước tồn tại xã hội. Đối với hệ tư tưởng pháp luật thì tri thức khoa học là yếu tố cơ bản bởi nó có thé đem lại sự tổn tại khách quan đối với tồn tại xã hội.
Trong những điều kiện nhất định, tư tưởng khoa học có tính dẫn đường, đi trước đối với tồn tại xã hội. Điều này không đơn thuần khẳng định sự độc lập trương đối của ý thức pháp luật so với tồn tại xã hội mà nó là tiền đề tư tưởng- pháp lý trực tiếp góp phần phục vụ cho quá trình điều chỉnh pháp luật và công cuộc cải tạo xã hội trên thực tê. 10 Ý thức pháp luật là một trong những van dé cơ bản, đa dạng và phức tạp của đời sống pháp luật. Trong điều kiện xây dung nhà nước pháp quyền, ý thức pháp luật đã có nhiều thay đối, theo nhiều chiều hướng khác nhau, ý thức pháp luật tác động đến sự phát triển của các quan hệ xã hội.
Việc nghiên cứu ý thức pháp luật trên phương diện lý thuyết và thực tiễn có ý nghĩa to lớn trong giai đoạn hiện nay. Đặc trưng cơ bản thứ hai là ý thức pháp luật mang tính giai cấp Khi xã hội phát triển đến một giai đoạn nhất định xuất hiện giai cấp. Giai cấp nào muốn thống trị xã hội bao giờ cũng cụ thê hóa ý chí của giai cấp mình bằng cách thông qua con đường nhà nước, biến ý chí của giai cấp thống trị thành pháp luật dé thực hiện việc quản lý xã hội, buộc toàn xã hội phải tuân theo. Bằng cách này, giai cấp thống trị sẽ luôn bảo đảm duy trì trật tự xã hội một cách có lợi nhất cho giai cấp mình.
Trong đời sống thực tiễn, pháp luật luôn là của một giai cấp thống trị và chỉ có ý thức pháp luật của giai cấp thống trị mới được phản ánh đầy đủ trong pháp luật của xã hội đó. Ý thức pháp luật của giai cấp thống trị được thê hiện đầy đủ trong tất cả các khâu các bước của quá trình xây dựng, thực hiện và áp dụng pháp luật. Trong pháp luật của nhà nước bao giờ cũng thé hiện đầy đủ các quan điểm, đường lối, chủ trương, chính sách của giai cấp cầm quyền. Các giai cấp khác cũng có ý thức pháp luật của mình, song ý thức pháp luật này không thể thể hiện day đủ trong pháp luật của nhà nước mà chủ yếu được thé hiện thông qua thái độ, quan điểm, hành vi của họ đối với pháp luật hiện hành và phản ứng của họ trước việc duy trì, quản lý xã hội của nhà nước dé bảo đảm quyền lợi của mình.
Chính vì vậy có thé thay ý thức pháp luật mang tính giai cấp sâu sắc. Trong đời sống xã hội, ý thức pháp luật có vai trò đặc biệt quan trọng. Điều đó được thê hiện thông qua các hoạt động xây dựng pháp luật; tổ chức thực hiện pháp luật và trong áp dụng pháp luật. - Vai trò của ý thức pháp luật trong xây dựng pháp luật Xã hội càng phát triển thì pháp luật càng đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội.
Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật đã ngày càng trở thành 11 nguyên tắc tối quan trọng trong hoạt động của nhà nước. Đề thực hiện nguyên tắc đó đòi hỏi nhà nước càng phải chú trọng đến việc xây dựng và hoàn thiện hệ thông pháp luật. Mặt khác, những đặc trưng của pháp luật cho thấy, pháp luật luôn mang tính giai cấp sâu sắc. Pháp luật là hình thức mà giai cấp thống trị thé hiện ý chí của giai cấp mình.
Điều đó cũng có nghĩa là pháp luật được xây dựng dé thé hiện ý chí của giai cấp đã được ý thức một cách day đủ. “Những thay đổi khách quan trong đời sống xã hội trước hết phải được phản ánh trong ý thức pháp luật, rồi sau đó thé hiện thành các quy phạm pháp luật". [22,tr100] Ý thức pháp luật có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm chất lượng, hiệu quả hoạt động xây dựng chính sách pháp luật.