CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG TỔ CHỨC BIẾT HỌC HỎI Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Thế kỉ XXI với những bước phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ hiện đại đã tạo ra những thay đổi mạnh mẽ đến toàn thế giới. Quốc tế hóa, toàn cầu hóa trở thành xu thế chung đối với tất cả các nước. Các quốc gia muốn phát triển nền kinh tế - xã hội của mình thì không thể đứng ngoài xu thế hội nhập và toàn cầu hóa.
Việt Nam cũng nằm trong xu thế này khi ra nhập AFTA và WTO. Toàn cầu hóa là quá trình các quốc gia, các nhóm người, các cá nhân trên toàn cầu thông qua hệ thống thông tin điện tử, các phương tiện giao thông hiện đại. tương tác với nhau trong các hoạt động của đời sống xã hội và cá nhân, từ đó tạo ra những sự liên kết, giao lưu, hợp tác giữa các quốc gia, các nhóm người, các cá nhân thuộc các nền văn hóa, nền kinh tế, xã hội khác nhau. Dưới góc độ quản lí có thể hiểu, toàn cầu hóa là quá trình hình thành hệ thống các quan hệ liên kết giữa các tổ chức trong nhiều lĩnh vực và trên phạm vi toàn cầu.
Hội nhập về mặt bản chất là sự thay đổi để hòa vào những xu thế phát triển chung, quy luật chung. Sự thay đổi ở đây có tính bắt buộc để một quốc gia, một nền kinh tế, một tổ chức được thừa nhận là một bộ phận của một tổng thể lớn hơn. Hội nhập thường được đề cập nhiều trong lĩnh vực kinh tế. Trong đó, hội nhập kinh tế là sự gắn kết nền kinh tế nước ta với nền kinh tế khu vực và nền kinh tế thế giới theo luật chơi chung.
Sự thay đổi của bối cảnh xã hội đã tác động trực tiếp đến giáo dục. Giáo dục để chuẩn bị cho con người sống trong thế kỉ XXI diễn ra trên quy mô toàn cầu. Điều này tạo nên những thay đổi sâu sắc trong giáo dục từ quan niệm, triết lí, giá trị giáo dục đến phát triển hệ thống, xây dựng mục tiêu, nội 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dung, phương pháp giáo dục. Giáo dục cần phải góp phần quan trọng vào hình thành hệ thống giá trị và thang giá trị thích hợp, bồi dưỡng phẩm chất nhân cách mới, năng lực mới cho con người.
Nền giáo dục của mỗi quốc gia có trách nhiệm chuẩn bị để cho các công dân quốc gia mình sống với các công dân khác trên toàn cầu. Trong bối cảnh kinh tế - xã hội nói trên, nhà trường đòi hỏi phải có những sự thay đổi đề phù hợp với xu thế chung của thời đại. Toàn cầu và hội nhập đặt ra những yêu cầu mới trong việc xây dựng tổ chức nhà trường. Một mặt phải phân định rạch ròi quyền hạn, trách nhiệm thứ bậc trong quản lý, mặt khác phải làm thế nào để liên kết theo chiều ngang, hợp tác, chia sẻ, xoá đi ranh giới giữa các tổ nhóm, bộ phận, hạn chế hành động vì lợi ích nhóm và lợi ích cá nhân.
Nhà trường trong bối cảnh hiện nay phải là một “Tổ chức biết học hỏi” (TCBHH), phục vụ mục đích học tập suốt đời cho HS và GV. TCBHH là một tổ chức khuyến khích và tạo những điều kiện thuận lợi để mỗi cá nhân tự học tập phát triển bản thân, đồng thời các thành viên trong tổ chức học tập lẫn nhau để cùng phát triển. Trong TCBHH, toàn bộ các thành viên tham gia vào việc xác định các giá trị và nguyên tắc của tổ chức, làm việc cùng nhau một cách có trách nhiệm để tạo ra sự thay đổi trong tổ chức. Theo Peter Senge, [38] “TCBHH là những tổ chức mà ở nơi đó con người liên tục mở rộng khả năng của họ để tạo ra các kết quả mà họ thực sự mong muốn, nơi mà những mô hình mới, mở rộng được nuôi dưỡng, nơi mà khát vọng tập thể được quan tâm và là nơi mà mọi người đang liên tục học tập để cùng hướng đến mục đích chung” Vấn đề xây dựng Tổ chức biết học hỏi nói chung đã có nhiều tác giả nổi tiếng trên thế giới, trong nước đề cập đến và khẳng định đó là yếu tố đòn bẩy đối với sự phát triển của các tổ chức.1 Những nghiên cứu ngoài nước Nhà nghiên cứu Moya K.Mason đã chỉ ra rằng tổ chức biết học hỏi không chỉ đơn giản là “xu hướng thời trang” quản lý hoặc phong trào, mà thực chất là 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mọi thành viên làm việc trong tổ chức biết học hỏi được cung cấp một môi trường làm việc khuyến khích sự sáng tạo và hiểu rằng giải pháp cho các vấn đề liên quan đến công việc đã có sẵn trong mỗi người chúng ta.
Tất cả những gì chúng ta phải làm là “gõ” vào cơ sở tri thức, cho chúng ta “khả năng tư duy phê phán và sáng tạo, khả năng truyền đạt ý tưởng và khái niệm, và khả năng hợp tác với những người khác trong quá trình nghiên cứu và hành động” [31]. Nhân viên không còn phải là “người chơi bị động” trong các chương trình; họ tìm hiểu để thể hiện ý tưởng và thử thách chính mình để đóng góp vào một môi trường làm việc được cải thiện bằng cách tham gia một sự thay đổi mô hình từ triết lý nơi làm việc truyền thống đến một nơi mà hệ thống phân cấp được chia nhỏ và tiềm năng con người được báo trước. TCBHH nuôi dưỡng một môi trường trong đó mọi người có thể “tạo ra các kết quả mà họ thực sự mong muốn”, và nơi họ có thể học hỏi để tìm hiểu nhau cho việc cải thiện hệ thống [31]. Quan niệm của Peter Senge (2006), [38] được sử dụng khá rộng rãi khi nói về TCBHH: là tổ chức khi tất cả mọi người liên tục phát triển năng lực của mình để đạt được kết quả công việc mà họ mong muốn, nơi mà các tư duy mới được ủng hộ và nuôi dưỡng và các thành viên học tập cùng nhau.
Theo ông, một TCBHH đòi hỏi phải có: Tư duy hệ thống: kết nối mọi người với nhau vào trong một cơ cấu lí thuyết và thực hành chung của tổ chức. Có mối quan hệ chặt chẽ giữa cá nhân và tổ chức học tập: tổ chức học tập tạo môi trường cho cá nhân học tập, cá nhân học tập tạo thành tổ chức học tập, các kiến thức mới được áp dụng; Cá nhân học tập và làm chủ việc học tập của mình: tất cả mọi người đều có khả năng học tập và những người có năng lực cao thường có khả năng làm chủ việc học tập của mình một cách liên tục; Tập thể cùng xây dựng và chia sẻ viễn cảnh; Các cá nhân tư duy cùng nhau; Có các mô hình tinh thần hỗ trợ việc học tập từ phía lãnh đạo và cộng đồng; Một tổ chức học tập sẽ diễn ra quá trình học tập nếu tổ chức đó thấy việc học tập là có giá trị, liên tục và các thành viên chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm với nhau 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và đặc biệt mỗi cá nhân đều có cơ hội để học tập; Cung cấp cơ hội học tập suốt đời cho tất cả các cá nhân; Thông qua việc học tập và dựa trên tri thức để đạt được các mục đích đề ra; Kết nối và thống nhất hoạt động của từng cá nhân với hoạt động của tổ chức; Đưa ra các quy định giúp các cá nhân dễ dàng chia sẻ tri thức; Hỗ trợ và tiếp nhiên liệu cho các ý tưởng sáng tạo, đổi mới; Học tập trong nhóm; Sự tương tác liên tục với môi trường. Theo ông thì: “TCBHH là một tập thể liên tục tăng cường kiến thức và khả năng để sáng tạo ra những gì họ muốn sáng tạo. Muốn vậy thì các cơ quan phải thay đổi cấu trúc quản lý và tổ chức đào tạo nhằm thích ứng với yêu cầu của nền kinh tế tri thức và quá trình toàn cầu hóa.
Trong tổ chức biết học hỏi mọi người phải liên tục mở rộng khả năng để sáng tạo ra những gì mà họ thật sự muốn, nơi mà các suy nghĩ và ý tưởng mới được nuôi dưỡng, nơi mà các mong muốn của tập thể được tự do phát triển và nơi mà mọi người liên tục học hỏi và học cách học tập chung với nhau”.Norris (2011), [20] thì cho rằng “Nhà trường như một TCBHH có tính chất hoạt động của một bộ não. Nhà trường kiểu loại này luôn tìm kiếm vấn đề, tư duy và tìm cách cải tiến. Kiến thức có vai trò to lớn và được chia sẻ giữa các thành viên của nhà trường, gia đình HS và cộng đồng”. Theo các tác giả này, TCBHH của nhà trường chỉ có thể phát triển trên nền tảng văn hóa của nhà trường, văn hóa chia sẻ và làm việc nhóm, có sự cộng tác và tinh thần trách nhiệm, tổ chức và thời gian linh hoạt.
Tất cả các GV chia sẻ các thông tin, các hiểu biết về chương trình, phương pháp dạy học, tư liệu dạy học và các vấn đề của HS.Norris (2011), đã chỉ ra năm tính chất thể hiện một nhà trường có môi trường học tập tốt: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Các hoạt động của nhà trường diễn ra trong bầu không khí tập thể. - Việc học tập diễn ra trong một môi trường có trật tự. - Môi trường có trật tự là môi trường người học tự quản và tự giác. - Đội ngũ tự quản.
- Các nguyên tắc chỉ dẫn hành vi đơn giản, rõ ràng và phổ biến. Môi trường học tập trong lớp tốt thể hiện ở các đặc điểm: - GV đặt ra các mong đợi cao và rõ ràng với HS. - GV tôn trọng HS. - GV giao tiếp trung thực, hiểu biết và có sự cảm thông với HS.
- Có các khuyến khích tích cực đối với HS. - Đặt ra các chuẩn mực hành vi cho HS. - Nhà trường phải an toàn, có bầu không khí hợp tác. Tóm lại, một tổ chức hay một nhà trường như một TCBHH là nơi mà các cá nhân đều làm chủ việc học tập của mình và có cơ hội để học tập, các kiến thức được chia sẻ, hoạt động của mỗi GV hay HS đều được kết nối và thống nhất với các hoạt động của nhà trường; các ý tưởng mới được khuyến khích và sự sáng tạo được nuôi dưỡng.
Tổ chức nhà trường liên tục phát triển và thích nghi tốt với môi trường.