CHƯƠNG 1 CO SO LY LUAN VE QUAN LY XAY DUNG VAN HOA UNG XU CUA HOC SINH TAI CAC TRUONG THPT 1. Téng quan nghién ciru van dé 1. Những nghiên cứu trên thể giới Năm 1949, White (Mỹ) trong tác phâm “Khoa học về văn hóa: nghiên cứu con người và văn minh” đã khăng định: Các vật thê văn hóa là các “biểu trưng”, văn hóa là sản phẩm của quá trình biểu trưng. Như vậy, những tri thức nhà trường truyền đạt cho người học phải giúp họ tạo nên các “dấu hiệu” trong não - các “công cụ” tâm lý trong đầu - nói một cách khác văn hóa là trong tâm hồn - làm cho con người trở thành con người văn hóa.
Đó chính là mục tiêu của văn hoá học đường [37]. Nghiên cứu về xây dựng không khí nhà trường lành mạnh và hiệu quả, có tác giả Pace va Stern (1958), Halpin và Croft (1963), Denison (1996),.đã chỉ ra khuôn khổ và khái niệm về bầu không khí trong nhà trường: Nhận diện các loại hình không khí học đường cơ bản và đánh giá không khí nhà trường và xác định rõ học đường cơ bản và đánh giá không khí trong nhà trường và xác định rõ văn hóa ứng xử và bầu không khí ứng xử thân thiện có những điểm đồng nhất nhưng văn hóa ứng xử được thể hiện sâu hơn so với bầu không khí nhà trường. Trong những năm 1977 - 1978, Trung tâm Nghiên cứu khoa học về thanh niên ở Bungari nghiên cứu về van dé giáo dục đạo đức cho thanh niên. Trong đó, đề cập đến vấn dé giáo dục văn hóa ứng xử, định hướng lối sống của thanh niên.
Năm 1985, Viện nghiên cứu thế giới của Nhật Bản đã chú trọng nghiên cứu thanh niên của 11 quốc gia với lứa tuôi từ 15 - 24 tuổi. Tiếp theo đó, Viện khảo sát xã hội Châu Âu nghiên cứu trên thanh niên 10 nước Châu Âu. Cả hai cuộc điều tra này đều đề cập đến vấn đề định hướng lối sống và giáo dục văn hóa ứng xử cho thanh niên nhằm giúp họ chuẩn bị bước vào cuộc sống. Dưới góc độ văn hóa ứng xử, tác giả H.
Swartz (1998) Ứng xử văn hóa: những ảnh hưởng tích cực và những vấn đề nảy sinh (Cuitural behavior: genetic effects and related problems) đã nghiên cứu một cách chỉ tiết về văn hóa ứng xử, các cấp độ cũng như biểu hiện của văn hóa ứng xử, sự hình thành và phát triển của văn hóa trong các loại hình tổ chức khác nhau. Đồng thời, nhà nghiên cứu cũng phân tích cụ thể vai trò lãnh đạo trong xây dựng, thay đổi nhằm phát triển, cải thiện văn hóa ứng xử. Swartz văn hóa ứng xử bao gồm 3 cấp độ: thứ nhất: Những quá trình và cấu trúc hữu hình (Artifacts), thứ hai: Hệ thống giá trị được tuyên bố (Espoused), thứ ba: Những quan niệm chung (Basic underlying assumption) [3 ]. Văn hóa nhà trường nói chung và văn hóa ứng xử nói riêng là những nội dung đã được quan tâm nghiên cứu từ rất lâu trên thế giới.
Lý thuyết cấu trúc- chức năng của Hofstede (2000) G. Cultureal Dimensions trong x4 héi hoc van hoa đã nhìn nhận văn hóa như một chỉnh thể toàn diện, có tính độc lập tương đối và có mối quan hệ chặt chẽ với các bộ phận khác trong hệ thống xã hội. Theo ông, bất kỳ một hệ thống nao trong xã hội đề có những nét nổi bật chung và nhằm hoạt động thành công như một hệ thống, những điều kiện tiên quyết nhất định phải được thực hiện theo thứ tự tầm quan trọng tăng dần: Thích nghi - Đạt được mục tiêu - Thống nhất - Duy trì kiểu mẫu. Trong đó, điều kiện cuối cùng chính là các giá trị làm nên nền văn hóa của hệ thống xã hội.
Chính hệ thống văn hóa giữ vai trò kiểm soát các phương tiện khác. Tác giả Tyler Lacoma (2002) Ứng xử văn hóa nơi céng sé (Cultural Behavior in the Workplace) nghiên cứu và đưa ra công cụ đánh giá văn hóa ứng xử. Công cụ đánh giá văn hóa ứng xử là một phương tiện khảo sát được nhiều nhà lãnh đạo sử dụng để tạo ra hồ sơ văn hóa ứng xử nói chung. Công cụ này đánh giá chiều kích thước của văn hóa ứng xử, dựa trên bộ khung lý thuyết về việc các tỏ chức vận hành như thế nào và văn hóa của tổ chức ấy đặt nền tảng trên những giá trị gì.
Bộ công cụ này xác định cả văn hóa ứng xử hiện hành lẫn văn hóa ứng xử mà người ta mong muốn có được trong tương lai. Bộ khung lý thuyết này có thể được dùng như một cách để chẵn đoán và đề xướng những thay đôi bước đầu văn hóa ứng xử mà các tô chức tạo ra trên bước đường phát triển của họ, khi họ phải đương đầu với áp lực của môi trường bên ngoài. Nghiên cứu về xây dựng văn hóa lành mạnh (strong culture) trong một tổ chức biết học hỏi (Learning Organization) có tác giả Ron Brandt ( 2003), Gladys Vivian Martoo (2006), Kelly, Luke và Green (2008),. Họ đã phân tích những đặc điểm cơ bản của nhà trường như một tổ chức biết học hỏi, cách thức để xây dựng nhà trường thành một tổ chức biết học hỏi.
Năm 2012, báo cáo nghiên cứu mã số DFE-RR218 của Bộ Giáo dục Anh nghiên cứu về ứng xử của học sinh trong các trường học ở Anh quốc, nhằm xem xét về bản chất và tiêu chuẩn của hành vi trong trường học ở Anh; tác động của ứng xử tiêu cực trên học sinh và giáo viên; những điều mà nhà trường và giáo viên có thể làm để phát huy tốt hành vi ứng xử của học sinh. Nghiên cứu của các nhà khoa học đã chỉ ra rằng: Có một mối liên hệ tích cực giữa bầu không khí lớp học (niềm tin, giá trị, thái độ) và ứng xử của học sinh. Một bầu không khí ứng xử nghèo nàn/không tốt sẽ dẫn tới những ứng xử xã hội xấu xí. Từ kết quả nghiên cứu, các nhà khoa học cũng nhận định: Việc ứng xử tốt sẽ mang lại hiệu quả làm việc cho đội ngũ lãnh đạo nhà trường.
Ngoài ra, sự phối hợp của cha mẹ học sinh với nhà trường cũng mang đến những kết quả tích cực cho hành vi ứng xử của học sinh [38]. Những nghiên cứu trong nước Trong tác phẩm “Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam”, tác giả Trần Ngọc Thêm (1997) đã xem xét văn hoá khởi đầu từ các điều kiện vật chất quy định và định vị van hoá Việt Nam. Qua đó, nhận thức được cái tỉnh thần là văn hóa nhận thức và văn hóa tổ chức đời sống cộng đồng, để rồi cái tỉnh thần đó lại tác động trở lại đời sống vật chất hình thành nên cách thức ứng xử giao lưu với môi trường tự nhiên và xã hội [27]. Tác giả Lê Văn Quán (2007), trong tác phâm “Văn hóa ứng xử truyền thống của người Việt Nam” đã bàn về văn hóa ứng xử của người Việt Nam.
Từ các nhân tổ tạo nên các ứng xử, tác giả nêu lên các bình diện và phương châm ứng xử của người Việt theo nhân các giá trị chân - thiện - mỹ [20]. Nhiều tác giả khi nghiên cứu về văn hóa nhà trường đã xem việc ứng xử phù hợp chuân mực của các thành viên trong nhà trường là một nội dung, một biểu hiện của văn hóa nhà trường hay còn gọi là văn hóa học đường. Chia sẻ quan điểm này có các tác giả: Phạm Vũ Dũng (1996), Trần Thái Hà (2009), Hoàng Thị Nhị Hà (2010), Hoàng Hoa Quế, Nguyễn Thị Hà Lan, Trần Quốc Thành, Lê Gia Khánh (2011), Phạm Văn Khanh (2013), Nguyễn Dục Quang (2016),. Theo các tác giả, văn hóa ứng xử trong nhà trường mang lại nhiều ý nghĩa: Tạo nên bản sắc của nhà trường, tạo đựng môi trường sư phạm lành mạnh, phát huy truyền thống tốt đẹp của người Việt Nam và góp phần vào sự thành bại của nhà trường.
Vì vậy, văn hóa ứng xử trong nhà trường là một nét đẹp cần giữ gìn. Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Dục Quang đã chỉ ra rằng, các mối quan hệ ứng xử trong nhà trường là một thành phần trong hệ thống các giá trị cốt lõi để phát triển văn hóa nhà trường. Mỗi nhà trường tự đề ra bộ quy tắc ứng xử, cụ thê hóa các quy tắc ứng xử có văn hóa trong mọi hoạt động giáo dục đề tạo bầu không khí nghiêm túc nhưng cởi mở, thân thiện trong mối quan hệ người - người: Giáo viên, học sinh, cha mẹ học sinh, khách đến trường,.Cũng như sự ứng xử phù hợp với môi trường, ở đó mọi người luôn hướng đến việc duy trì và phát triển môi trường nhà trường trở thành môi trường có văn hóa, học sinh gần gũi với thiên nhiên, bảo vệ thiên nhiên, giáo viên gắn kết chặt chẽ việc dạy học trên lớp với thực hành tại môi trường, tạo nên cảnh quan trường học luôn gần gũi với thiên nhiên [22]. Tác giả Hồ Thị Nhật (2009) với nghiên cứu “Giáo dục hành vi giao tiếp có văn hóa cho học sinh trong nhà trường phổ thông” đã chi ra cau trúc của hành vi giao tiếp có văn hóa gồm 3 yếu tố: Yếu tố nhận thức, yếu té tình cảm, yếu tổ ý chí.
Ba yếu tố này có mối quan hệ chặt chẽ, tạo nên cơ cấu chỉnh thể điều chỉnh hành vi con người trong các hành vi ứng xử hàng ngày thông qua các phương tiện giao tiếp: Lời nói, điệu bộ, cử chỉ [12, tr. Trong nghiên cứu của tác giả, nhóm giá trị trong mối quan hệ ứng xử với người khác là một nội dung của hành vi giao tiếp có văn hóa. Tác giả Lê Gia Khánh (2011) định nghĩa văn hóa ứng xử học đường là “quan niệm, thái độ và cách thức của một cá nhân hay một tập thể trong việc tiếp cận và xử lý những mối quan hệ với các đối tác trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của nhà trường” [11, tr. Tác giả Tô Lan Phương (2011), xem văn hóa ứng xử học đường là “các giá trị văn hóa, đạo đức, thâm mỹ của mỗi cá nhân được thể hiện thông qua thái độ, hành vi, cử chỉ, lời nói của chính cá nhân đó.
Tác giả Lê Gia Khánh (2011), với bài viết “Văn hóa ứng xử trong nhà trường - Một biểu hiện của văn hóa học đường” cho rằng: Văn hóa ứng xử trong nhà trường là biểu hiện quan trọng nhất của văn hóa học đường. Trình độ văn hóa ứng xử của một nhà trường cao hay thấp tùy thuộc vào toàn bộ nhân sinh quan và năng lực tổ chức của mỗi thành viên mà trước hết là ở hiệu trưởng. Văn hóa ứng xử học đường là tiền đề cho những thắng lợi, thành công của mỗi con người, mỗi cộng đồng, mỗi nhà trường [11, tr.