Chương 1: Tổng quan về thư viện điện tử và xu hướng phát triển thư viện điện tử trong các trường đại học tại Việt Nam 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương 2. Xây dựng thư viện điện tử tại Trung tâm Thông tin Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội Chương 3. Đề xuất giải pháp hoàn thiện thư viện điện tử tại Trung tâm trong thời gian tới Kết luận và khuyến nghị Tài liệu tham khảo Phụ lục 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ THƢ VIỆN ĐIỆN TỬ VÀ XU HƢỚNG PHÁT TRIỂN THƢ VIỆN ĐIỆN TỬ TRONG CÁC TRƢỜNG ĐẠI HỌC TẠI VIỆT NAM 1. Thƣ viện điện tử và các yếu tố cấu thành thƣ viện điện tử Sách là sản phẩm quan trọng để bảo lưu, truyền bá và phát triển tri thức.
Để bảo quản sách, cách đây hơn 2000 năm, các triều đại, các trung tâm tôn giáo đều thành lập thư viện. Thư viện ngày nay khác xa so với thư viện truyền thống. Trong thư viện không những có sách, mà còn có sách điện tử, báo, tạp chí và các vật mang tin hiện đại khác. Thư viện không chỉ phục vụ cho đối tượng trí thức và các tầng lớp trên, mà còn là nơi phục vụ rộng rãi cho mọi tầng lớp trong xã hội.
Thông tin đã trở thành nhân tố cơ bản quyết định sự phát triển của một quốc gia. Mặt khác, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và Internet cho phép người sử dụng dễ dàng tiếp cận thông tin từ xa. Chính vì vậy, sự xuất hiện của thư viện điện tử có thể nói như một xu thế tất yếu nhằm thoả mãn nhu cầu tìm kiếm, khai thác và sử dụng thông tin của con người trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên của tri thức 1. Khái niệm thư viện điện tử Mặc dù hiện nay nhiều trường đại học, cao đẳng cho biết đã xây dựng được thư viện điện tử nhưng cách hiểu về thư viện điện tử, vẫn chưa đầy đủ, từ đó dẫn đến việc xây dựng nặng về hình thức mà không chú trọng đến nội dung hoạt động.
Song, ngay trong giới thông tin- thư viện cũng còn đang tranh cãi để tìm ra một khái niệm thống nhất về vấn đề này. Trong cuốn “Từ điển dành cho công tác thư viện và khoa học thông tin” của Nhà xuất bản Libraries Unlimited in năm 2005, tác giả Joan M.Reitz 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đã khẳng định không còn phân biệt giữa khái niệm thư viện điện tử và thư viện số. Như vậy, phải hiểu hai khái niệm này chính là một. Vì vậy xây dựng thư viện điện tử là phải biết chọn lọc, sưu tầm và tổ chức thông tin có ý nghĩa và hữu ích nhằm đáp ứng đúng yêu cầu của người sử dụng Có thể hiểu khái niệm thư viện điện tử (electronic library) là tin học hóa, điện tử hóa toàn bộ các quá trình hoạt động của một thư viện truyền thống.
Cùng quan điểm với Joan M.Reitz, một chuyên gia trong ngành thư viện cho rằng: thư viện điện tử cũng chính là thư viện số, đó là nơi mà toàn bộ các tài liệu của thư viện đó được số hoá và được quản lý bằng một phần mềm chuyên nghiệp có tổ chức để người dùng tin dễ dàng truy cập, tìm kiếm và xem được nội dung toàn văn của chúng từ xa thông qua hệ thống mạng thông tin và các phương tiện truyền thông. Theo tác giả Vũ Văn Sơn: “Thư viện điện tử là hình thức kết hợp giữa thiết bị tính toán, lưu trữ và truyền thông số với nội dung và phần mềm cần thiết để tái tạo, thúc đẩy và mở rộng các dịch vụ của các thư viện truyền thống vốn dựa trên các biện pháp thu thập, biên mục và phổ biến thông tin trên giấy và các vật liệu khác” Tuy ý kiến chưa hoàn toàn thống nhất, nhưng tựu chung lại, thư viện điện tử phải sử dụng các phương tiện điện tử trong thu thập, lưu trữ, xử lý, tìm kiếm và phổ biến thông tin. Đây là nơi phối hợp giữa các nhà thư viện học, nhà xuất bản, các nhà khoa học và công nghệ nhằm tiếp cận tới tới đầy đủ thông tin, ở mọi nơi và mọi lúc. Một thư viện điện tử vừa là nơi phổ biến các nguồn tin điện tử nhưng đồng thời cũng tham gia vào việc tạo ra các nguồn tin đó.
Chúng ta cũng cần có sự phân biệt giữa thư viện điện tử, thư viện số, thư viện ảo. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo định nghĩa của Liên hiệp Thư viện số Hoa Kỳ năm 1999: Thư viện số là các cơ quan, tổ chức có các nguồn lực, kể cả các nguồn nhân lực chuyên hóa, để lựa chọn, cấu trúc, cung cấp việc truy cập đến, diễn giải, phổ biến, bảo quản sự toàn vẹn, đảm bảo sự ổn định trong thời gian dài của sưu tập công trình số hóa mà chúng ở dạng sẵn sàng để sử dụng một cách kinh tế cho một hoặc một số cộng đồng nhất định. Theo tác giả Vũ Văn Sơn: “Thư viện số là hình thức kết hợp giữa thiết bị tính toán, lưu trữ và truyền thông số với nội dung và phần mềm cần thiết để tái tạo, thúc đẩy và mở rộng các dịch vụ của các thư viện truyền thống vốn dựa trên các biện pháp thu thập, biên mục và phổ biến thông tin trên giấy và các vật liệu khác” Trong “bài giảng môn thư viện điện tử” của TS. Nguyễn Huy Chương: “Thư viện số (TVS) là một bước tiến xa hơn của thư viện điện tử, cho phép đọc được thông tin toàn văn cá tư liệu dưới dạng đồ họa và đa phương tiện” Tóm lại, thư viện điện tử được hiểu là nơi lưu trữ nguồn thông tin số hóa, đặc biệt là thông tin toàn văn, đồng thời sử dụng các phương tiện điện tử trong thu thập, lưu trữ, xử lý, tìm kiếm và phổ biến thông tin Có thể nhận dạng sự khác biệt giữa thư viện điện tử và thư viện số như sau: Thư viện điện tử Thư viện số - thư viện điện tử lưu trữ và phục - thư viện số chỉ lưu trữ các tư liệu vụ cả ấn phẩm (tài liệu dạng giấy điện tử truyền thống) và tài liệu số hóa Trong thời đại số hiện nay còn xuất hiện một khái niệm nữa là thư viện ảo.
Thư viện ảo được xây dựng trên cơ sở công nghệ, nhấn mạnh đến tính chất "phi không gian" của loại hình thư viện này về phương diện vốn tư liệu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và dịch vụ. Loại hình thư viện không có kho riêng, mà phụ thuộc vào kho của các thư viện khác. Thư viện ảo còn gọi là thư viện không tường [8]. Bất cứ thư viện nào tạo điều kiện cho người đọc tiếp cận được những tư liệu nằm tại bất cứ nơi nào khác trên thế giới đều có thể được coi là "thư viện ảo".
Nói cách khác, thư viện ảo không phụ thuộc vào một địa điểm cố định và cho phép truy nhập thông tin từ xa thông qua mạng. Đây cũng chính là đặc điểm để các nhà quản lý và hoạch định chính sách căn cứ vào để phân định với thư viện điện tử. Thư viện điện tử Thư viện ảo -thư viện điện tử có một địa điểm -thư viện ảo cung cấp cổng vào tới cụ thể, hữu hình, nơi bạn đọc hay thông tin số ở ngoài thư viện người sử dụng có thể tới để nhận những sản phẩm và dịch vụ được cung cấp dưới dạng điện tử 1. Đặc điểm thư viện điện tử Hiện nay chưa có một tiêu chuẩn cụ thể nào để đánh giá một thư viện điện tử tiêu biểu, song có thể tổng kết lại một số đặc điểm như sau: - Các TVĐT đều được bố trí trên giao diện Web - Một TVĐT phải có hạ tầng cơ sở đủ mạnh, bao gồm: Mạng Inrtranet có tốc độ kết nối nhanh với mạng Internet, hệ thống máy chủ lớn thực hiện việc quản trị và các dịch vụ khác nhau (máy chủ web, máy chủ sao lưu, tường lửa, máy chủ phục vụ các ứng dụng khác), hệ thống máy trạm để truy cập và tiếp cận thông tin, các thiết bị công nghệ chuyên dụng phục vụ cho thư viện điện tử (mã vạch, thiết bị quản lý kho sách bằng công nghệ từ tính,…) [24] - Thư viện phải tạo lập và phát triển kho tư liệu số (số hóa tài liệu từ dạng giấy sang dạng số, bổ sung/tích hợp nguồn tin điện tử thông qua mua tài 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com liệu nước ngoài đang được xuất bản cả dạng giấy và dạng điện tử quyền truy cập, mua quyền truy cập các cơ sở dữ liệu của các nhà xuất bản lớn trên thế giới,.) - Sử dụng phần mềm thư viện điện tử- là một hệ quản trị thư viện tích hợp với đầy đủ các modul như: bổ sung, biên mục, xuất bản phẩm định kỳ, lưu thông, OPAC, bạn đọc, mượn liên thư viện, phát hành, quản lý, tư liệu điện tử; phải nối mạng LAN, Internet.
- Phải cung cấp và tạo điều kiện cho người dùng sử dụng các dịch vụ điện tử như: yêu cầu và gia hạn mượn qua mạng, tìm tin trong các cơ sở dữ liệu, truy nhập và khai thác các nguồn tin tại chỗ và với tới các nguồn tin ở nơi khác,. Tầm quan trọng của thư viện điện tử Thế kỷ 21, thông tin trở thành nguồn tài nguyên quan trọng nhất của xã hội. Hiện tượng bùng nổ thông tin và nhu cầu thông tin, cuộc cách mạng công nghệ thông tin và xu hướng toàn cầu hóa đã đặt ra cho ngành Thư viện nhiều thời cơ và thách thức. Thư viện điện tử trở thành hình mẫu lý tưởng của các thư viện trên thế giới.
Ở Việt Nam, hệ thống máy tính đã, đang và tiếp tục được trang bị tại các thư viện hiện nay, khả năng xây dựng các thư viện điện tử, thư viện số sẽ trở thành hiện thực. Thư viện điện tử sẽ cung cấp các phương tiện cho phép xem vô tuyến vệ tinh, truyền hình cáp, tiếp cận các cơ sở dữ liệu quốc tế và dịch vụ thư viện tại nhà, các trạm tương tác CD-I (Compact Disk-Interactive), các trạm để xem phim, mục lục công cộng trực tuyến (Online Public Access Catalogue) và hệ thống cho mượn tự động. Mặc dù hiện nay các thư viện còn rất nhiều khó khăn về cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin, vấn đề đào tạo cán bộ, khả năng tài chính v. nhưng việc hình thành, xây dựng các thư viện điện tử là hết sức cần thiết trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.