Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÂM THẾ SẴN SÀNG CHIẾN ĐẤU CỦA BỘ ĐỘI TĂNG THIẾT GIÁP HIỆN NAY 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Tư tưởng của các nhà chỉ huy quân sự, các triết gia về xây dựng tâm thế sẵn sàng chiến đấu cho người lính trong lịch sử chiến tranh và xây dựng quân đội trên thế giới Tư tưởng về xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý, xây dựng TTSSCĐ cho người lính gắn liền với việc ra đời của nhà nước, thành lập quân đội, tổ chức các cuộc chiến tranh nhằm bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị, quốc gia, dân tộc trên thế giới. Tư tưởng đó có tính tiến trình lịch sử và ngày càng được coi trọng, dần dần mang tính hệ thống theo sự phát triển của lịch sử xã hội - quân đội.
Dưới lập trường giai cấp khác nhau dẫn đến quan niệm về sức mạnh của quân đội cũng khác nhau và việc xác định mục đích, nội dung, phương pháp xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý cho binh lính của quân đội các nước, các thời đại cũng khác nhau. Tuy vậy, nhà nước, giai cấp, quân đội nào cũng phải tập trung giải quyết vấn đề nhân tố con người, xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ cho người lính trong các cuộc chiến tranh. Ngay từ thời kỳ cổ đại các nhà chỉ huy quân sự thiên tài trên thế giới đã rất chú trọng đến vấn đề xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ cho người lính trong chiến đấu. Những tư tưởng đó được thể hiện qua tư tưởng về quân sự, qua nghệ thuật quân sự hay cách huấn luyện binh sĩ của họ nhằm phục vụ chiến đấu bảo đảm chiến thắng trong chiến tranh.
Tiêu biểu là các tư tưởng của Alexander Đại Đế (Hy Lạp), Tôn Tử ( Trung Quốc ). Tôn Tử (vào thế kỷ VI - V (tr.n)), người nước Tề - thiên tài chỉ huy quân sự của phương Đông cổ đại. Trong tác phẩm lý luận quân sự kinh điển “Binh pháp Tôn Tử” và “Điều ước về nghệ thuật quân sự”, Tôn Tử đã chỉ rõ: xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ cho người lính là phải 8 rèn luyện cho họ có các phẩm chất: tin vào chỉ huy, không nản chí, tinh thần đồng đội cao và được huấn luyện sát với thực tiễn chiến đấu [46]. Theo tư tưởng của Tôn Tử thì xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ của người lính phải gắn liền giữa huấn luyện, rèn luyện cả tinh thần và thể chất, cả “trí” và “lực”; phải kết hợp, gắn liền việc xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ của binh lính với người tướng, người chỉ huy; “người tướng phải biết sử dụng con người, phải biết lựa chọn và giúp đỡ binh sĩ, tướng lĩnh phải hiểu mục đích của chiến tranh”[12, tr.22], muốn như vậy người tướng đòi hỏi không chỉ giỏi võ nghệ mà phải có trí tuệ, mưu lược biến hóa khôn lường, phải có cả “mưu” và “dũng”.
Ông cũng chỉ rõ các phẩm chất tâm lý cần phải đạt được trong quá trình xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ cho tướng sĩ: “Về phẩm chất người chỉ huy cần có: trí tuệ, công bằng, nhân đạo, quả cảm nghiêm khắc. Về người lính: tin chỉ huy, không nản chí, tinh thần đồng đội” [12, tr. Trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ của người chỉ huy có một vị trí đặc biệt quan trọng trong xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ của tập thể, quân đội. Huấn luyện sát với thực tế chiến đấu trên chiến trường và đề cao yếu tố niềm tin, trí tuệ của người lính là những nội dung phải đạt được trong tư tưởng về xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ cho người lính, theo Tôn Tử.
Những tư tưởng đó còn có giá trị to lớn trong việc xây dựng TTSSCĐ cho người lính trong thời hiện đại. Alexander Đại Đế (356 - 323 (tr.n)), là nhà thiên tài quân sự của Hy Lạp cổ đại trong thế kỷ thứ IV (tr. Trong chiến tranh, ông đã sử dụng nhiều thủ pháp kích thích, tác động tinh thần, tâm lý nhằm xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ cho binh lính của mình: trước trận đánh ông thường làm lễ tổ chức tặng quà cho binh sĩ, khích lệ, động viên tinh thần trước khi bước vào chiến đấu; trong trận chiến, gặp khó khăn ông 9 đều làm gương tiên phong: vượt sông, suối, tên, đạn đi trước hàng quân, vượt qua cầu chiến đấu đối diện với quân địch [12]. Chính vì vậy quân đội của ông chỉ huy luôn có trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ cao, vững vàng, tin chỉ huy và luôn chiến thắng.
Theo ông, để chiến thắng kẻ thù trước hết phải đè bẹp trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ của họ, phải đánh bại tinh thần quyết quyết chiến, quyết thắng của kẻ địch, phải đánh vào những nơi làm kẻ thù hoảng loạn [12]. Ông luôn biết cách xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý, TTSSCĐ và tin tưởng vào sức mạnh tinh thần của binh lính trong chiến đấu. Vì vậy ông và quân đội của mình luôn có ý chí quyết tâm dám đánh, biết đánh và đánh thắng với những đội quân đông hơn gấp nhiều lần. Có thể nói, các tư tưởng về xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý, TTSSCĐ cho người lính ở thời kì cổ đại đã xuất hiện, luôn được các nhà chỉ huy quân sự đánh giá cao, nhưng còn mang tính chất kinh nghiệm, phiến diện, chất phác.
Tuy nhiên, nhiều tư tưởng còn có giá trị to lớn, đặt nền móng và định hướng nghiên cứu vận dụng cho các nhà lí luận quân sự, các tướng lĩnh trong tổ chức xây dựng sức mạnh quân đội nói chung, xây dựng TTSSCĐ cho người lính nói riêng ở những thời kỳ sau. Trong thời kì của “đêm dài trung cổ” (phương Đông là thời kỳ phong kiến trung ương tập quyền) với đặc điểm là những cuộc xâm lược triền miên của các thế lực phong kiến tập quyền và nhà thờ đã đẩy lùi sự phát triển nền văn minh nhân loại. Đây là thời kỳ hạn chế các tư tưởng khoa học về xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý, TTSSCĐ cho người lính; những tư tưởng về xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý, TTSSCĐ cho người lính chủ yếu được đề cập, tập trung qua việc tuyển chọn, rèn luyện tinh thần, tâm lý cho binh lính, thông qua huấn luyện quân sự cho sát với thực tiễn chiến đấu. Machiavelli (1469 - 1527), nhà tư tưởngg vĩ đại người Italia thời trung cổ, trong cuốn “Nghệ thuật của chiến tranh” (The Art of War (1520)) đã chỉ ra rằng: để có những người lính có tinh thần chiến đấu cao ngoài việc lựa chọn cần phải được huấn luyện kĩ càng.
Mục đích chủ đạo của huấn luyện, là hình thành sự hiểu biết về “nghệ thuật binh 10 đao” (chiến thuật, cách đánh), từ đó để xây dựng ý chí chiến đấu, xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ cao cho người lính. Điều cơ bản trong xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ cho người lính là luyện tập thường xuyên [53]. Ông là người đã phân tích khá sâu sắc các yếu tố trong hoạt động chiến đấu, phân tích tình trạng hỗn loạn về trạng thái tinh thần, tâm lý của người lính và các biện pháp khắc phục chúng [12]. Machiavelli cũng đặc biệt chú trọng vai trò của âm nhạc trong tác động tới trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ của người lính: “Khi bắt đầu trận đánh thì dùng tiếng nhạc hùng tráng, lúc nghỉ ngơi nên dùng tiếng nhạc êm dịu nhẹ nhàng” [12, tr.
Ở thời kì Tư bản chủ nghĩa, khi quân đội đã có bước phát triển mới, có sự thay đổi sâu sắc trong phương thức tiến hành chiến tranh, kéo theo nó là sự thay đổi trong nhận thức về trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ của người lính cũng như đòi hỏi về chất lượng người lính lên một trình độ mới. Thời kỳ này xuất hiện nhiều tư tưởng mới về xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý, TTSSCĐ của người lính trong chiến tranh, nổi bật là các tư tưởng của Napôlêông, Claudơvít. Napôlêông (1769 - 1821) cho rằng: thành bại của chiến tranh phụ thuộc rất lớn vào sức mạnh tinh thần, ông rất đề cao vai trò việc xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ cho người lính để chiến thắng đối phương. Đồng thời, ông luôn biết chủ động đánh vào bộ phận, lực lượng nào của quân địch để làm sụp đổ trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ.
Theo quan điểm của Napôlêông, trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ của người lính là năng lượng, là chỉ số quyết định sức mạnh của quân đội được quy định bởi niềm tin chính trị, lòng yêu nước, sự tin tưởng và uy tín của người chỉ huy trong từng trận đánh và cả cuộc chiến tranh [36, tr. Như vậy theo Napôlêông, mặt tư tưởng, niềm tin của người lính cũng như uy tín của người chỉ huy là thành phần quan trọng nhất tạo thành trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ của người lính. Claudơvít (1780 - 1831), nhà lý luận quân sự người Phổ, trong tác phẩm lý luận quân sự kinh điển của mình - “Bàn về chiến tranh” đã phản ánh một cách khái quát các tư tưởng về xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ cho binh lính trong chiến tranh. Ông cho rằng: chiến tranh là sự thử thách giữa cái sống và cái chết, sự đối chọi giữa những con người ở hai chiến tuyến; chính tính chất ác liệt của chiến tranh sẽ làm nảy sinh trong người lính các phản ứng tiêu cực: có cảm giác muốn chạy trốn khỏi sự nguy hiểm.
Vì vậy, để chuẩn bị cho chiến tranh thì trước hết phải xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ cho binh sĩ “yếu tố tinh thần là một trong những yếu tố quan trọng nhất của chiến tranh, chính tinh thần thấm nhuần vào toàn bộ cuộc chiến tranh” [5, tr. Theo Claudơvít, trong chiến tranh không chỉ đơn thuần xét đến những tổn thất về người, về vũ khí, mà phải chú ý đến sự thiếu trật tự, thiếu dũng khí, thiếu tin tưởng, thiếu đoàn kết và thiếu tổ chức của người lính trong chiến đấu. Đó là sự cần thiết phải xây dựng trạng thái tinh thần, tâm lý SSCĐ cho người lính. Ông khẳng định: “lực lượng tinh thần phải được đề cập đến trước tiên, và trong trường hợp mà kẻ thắng cũng như kẻ bại đều bị tổn thất như nhau thì lực lượng tinh thần là cái quyết định” [5, tr.
Thực chất quan điểm về “lực lượng tinh thần” ở đây của C. Claudơvít là phải đặc biệt chú trọng tới xây dựng TTSSCĐ cho người lính, bảo đảm họ không bất ngờ, hoảng sợ dẫn tới bỏ chạy trong chiến đấu khi đối mặt với các tình huống nguy hiểm.