phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo; luận văn gồm 03 phần: Phần 1: Một số vấn đề lý luận về công tác xây dựng Nông thôn mới ở địa phương. Phần 2: Kết quả thực hiện các tiêu chí về xã, huyện nông thôn mới nâng cao của huyện Bình Lục giai đoạn 2021-2025 Phần 3: Một số giải pháp, kiến nghị nhằm phát triển Nông thôn mới nâng cao của huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam. 5 PHẦN 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI NÂNG CAO Ở ĐỊA PHƢƠNG CẤP HUYỆN 1. Bản chất và vai trò của công tác xây dựng nông thôn mới nâng cao ở địa phƣơng cấp huyện 1.
Khái niệm về nông thôn mới, nông thôn mới nâng cao * Khái niệm nông thôn mới: Nông thôn mới là một vùng nông thôn có nền sản xuất tiếp thu được những thành tựu khoa học kỹ thuật hiện đại mà vẫn giữ được nét đặc trưng, tinh hoa văn hóa của nông thôn truyền thống. Nông thôn mới mang những nét đặc trưng vốn có của nông thôn truyền thống, cả về quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất, cả về hình thái bên trong và bên ngoài (về cơ sở hạ tầng, về quy hoạch bố trí nhà ở, hình thức nhà ở, đường làng, ngõ xóm và về quan hệ xóm giềng…). Tuy nhiên, NTM là vùng nông thôn có những nét hiện đại. Ngoài sự thay đổi về mặt kinh tế, ở vùng NTM đời sống văn hóa tinh thần của người dân cũng được nâng cao.
Quyền tự do dân chủ của người dân được phát huy cao độ, người dân được tham gia vào quá trình lập và đề ra các quy hoạch, được đóng góp ý kiến vào việc xây dựng và phát triển địa phương. Theo tinh thần Nghị quyết 26-NQ/TƯ của Trung ương, nông thôn mới là khu vực nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; Cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; Gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; Giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; An ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao. Ngày 04/6/2010 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 800/QĐ- TTg về phê duyệt Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010-2020. Tại quyết định này, mục tiêu chung của Chương trình được xác định là: “Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng xã hội chủ nghĩa’’.
6 Xây dựng NTM giúp cho người dân có niềm tin vào Đảng và Chính phủ, trở nên đoàn kết, giúp đỡ nhau cùng tích cực, xây dựng môi trường sống phát triển văn minh, giàu đẹp. Trong luận văn này, nông thôn mới được hiểu là vùng nông thôn được xây dựng trên cơ sở nông thôn cũ (truyền thống, đã có) nhưng mang tính tiên tiến về mọi mặt có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, xã hội dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc, đời sống vật chất, tinh thần được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ, an ninh trật tự được giữ vững. * Khái niệm nông thôn mới nâng cao: Xây dựng NTM nâng cao là cuộc cách mạng và cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cư ở nông thôn đồng lòng xây dựng thôn, xã, gia đình của mình khang trang, sạch đẹp. Phát triển sản xuất toàn diện (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ), có nếp sống văn hoá, môi trường và an ninh nông thôn được đảm bảo; thu nhập, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao; giảm dần khoảng cách giữa nông thôn và thành thị (BCĐ xây dựng NTM tỉnh Hà Nam, 2013).
Theo Điều 1 Quyết định số 691/QĐ-TTg ngày 05/6/2018: “Xã được công nhận nông thôn mới kiểu mẫu là xã đã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao theo quy định và đáp ứng bốn tiêu chí về sản xuất - thu nhập - hộ nghèo; giáo dục - y tế - văn hóa; môi trường và an ninh trật tự - hành chính công”. Thuật ngữ “Nâng cao” được hiểu là đảm bảo tính liên tục của sự đa dạng và năng suất duy trì được cải tiến. Phát triển nâng cao là phát triển đáp ứng được nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng các nhu cầu đó của các thế hệ tương lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế, giải quyết các vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường. Phát triển nâng cao bao gồm 4 nội dung chính: tăng trưởng kinh tế; bảo đảm công bằng xã hội; bảo vệ môi trường và tôn trọng các quyền con người.
Khái niệm phát triển nâng cao được xây dựng trên một nguyên tắc chung của sự tiến bộ loài người - nguyên tắc bảo đảm sự bình đẳng giữa các thế hệ. Đến nay chưa có tài liệu nào đề cập đến khái niệm “Phát triển nông thôn mới nâng cao”, song từ khái niệm xây dựng NTM nâng cao và ý nghĩa của thuật ngữ “Nâng cao” có thể hiểu: Phát triển NTM nâng cao là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị, là quá trình triển khai thực hiện liên tục chỉ có điểm bắt đầu và không có 7 thời gian kết thúc, kết quả xây dựng NTM phải đảm bảo nâng cao và hướng tới mục tiêu phát triển nông thôn nâng cao, không ngừng nâng cao chất lượng đời sống vật chất và tinh thần cho người dân nông thôn; có kinh tế - xã hội phát triển; môi trường sinh thái trong lành; bản sắc văn hóa làng quê được giữ gìn và phát huy; an ninh trật tự đảm bảo; nhân dân hài lòng và đồng tình ủng hộ. Mục tiêu, nguyên tắc, công cụ và nội dung phát triển nông thôn mới nâng cao * Mục tiêu: Không ngừng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của dân cư nông thôn; nâng cao dân trí, thu nhập ổn đinh, điều kiện sống văn minh, có nhận thức chính trị đúng đắn, đóng vai trò làm chủ NTM. Phát triển nền nông nghiệp phát triển nâng cao theo hướng hiện đại.
Đào tạo nông dân có trình độ sản xuất cao, nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả trong sản xuất, tạo ra các sản phẩm nông nghiệp có sức cạnh tranh cao. Phát triển NTM nâng cao có kết cấu hạ tầng KT-XH theo hướng đồng bộ và hiện đại, nhất là đường giao thông, thủy lợi, trường học, trạm y tế, khu dân cư…; Phát triển xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, văn minh, giàu đẹp, bảo vệ môi trường sinh thái, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc; an ninh trật tự được giữ vững theo định hướng xã hội chủ nghĩa; nhân dân hài lòng và ủng hộ. Hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường, Phát triển giai cấp nông dân, củng cố liên minh công nhân - nông dân - trí thức. *Nguyên tắc: Trên cơ sở của nguyên tắc xây dựng NTM nâng cao thì nguyên tắc phát triển NTM nâng cao cần đảm bảo có kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội phát triển đồng bộ; có cơ cấu kinh tế hợp lý; các hình thức tổ chức sản xuất được đổi mới và trở thành động lực phát triển kinh tế nông thôn; gắn phát triển sản xuất nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ, ngành nghề nông thôn; gắn phát triển nông thôn với đô thị; bộ mặt nông thôn khang trang, sạch đẹp, văn minh; y tế, văn hóa, giáo dục phát triển toàn diện; đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần của người dân được nâng cao; xã hội nông thôn đoàn kết, dân chủ, kỷ cương, bình đẳng, ổn định và mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái xanh - sạch - đẹp; an ninh trật tự nông thôn được giữ vững.
*Công cụ: Để thực thi một chính sách bất kì, luôn cần các công cụ để triển khai, tùy thuộc ở các cấp chính quyền sẽ sử dụng những công cụ phù hợp, nhưng về cơ bản 8 sẽ sử dụng các nhóm công cụ liên quan đến thể chế (theo nghĩa hẹp), tổ chức bộ máy, nhân sự, các nguồn lực khác, cụ thể: Thứ nhất, về thể chế: theo nghĩa hẹp là hệ thống các quy định do các cơ quản lý nhà nước xác lập trong hệ thống văn bản pháp luật của Nhà nước và được Nhà nước sử dụng để điều chỉnh và tạo ra các hành vi và mối quan hệ giữa Nhà nước với công dân và các tổ chức. Các hình thức cụ thể trong thực hiện chính sách: Nghị định là một loại văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, chủ yếu được Chính phủ sử dụng với tư cách là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, cơ quan chấp hành của cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Nghị định dùng để: quy định chi tiết thi hành luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban thường vụ Quốc hội; lệnh,quyết định của Chủ tịch nước; quy định nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức bộ máy của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và các cơ quan khác thuộc thẩm quyền của Chính phủ thành lập. Nghị quyết là hình thức văn bản quyết định về những vấn đề cơ bản sau khi được hội nghị bàn bạc, thông qua bằng biểu quyết theo đa số, biểu thị ý kiến hay ý định của một cơ quan, tổ chức về một vấn đề nhất định.
Hiến pháp đã quy định nghị quyết là hình thức văn bản của Quốc hội, Ủy ban thường vụ quốc hội, Chính phủ, Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân các cấp.