Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ LỐI SỐNG THEO PHÁP LUẬT 1. Khái niệm lối sống nói chung Khi nghiên cứu về lối sống theo pháp luật thì chúng ta không thể không nghiên cứu về lối sống nói chung. Bởi lẽ thông qua việc phân tích các khía cạnh của lối sống nói chung thì chúng ta mới có thể nhận diện, giải mã và phân tích những khía cạnh đầy đủ nhất của lối sống theo pháp luật. Tuy nhiên, nghiên cứu về lối sống con người trước hết và nhất thiết phải bắt đầu từ cách hiểu, cách định nghĩa về phạm trù "lối sống".
Về mặt ngữ nghĩa trong tiếng Việt, lối sống là một danh từ ghép gồm "lối" và "sống": "Lối là lề lối, thể thức, kiểu cách, phương thức" [30, tr. 17]; "sống là sinh hoạt, là quá trình hoạt động sinh vật và xã hội của mỗi con người và xã hội loài người" [30, tr. Từ hai thuật ngữ trên ghép lại cho thấy, lối sống được hiểu là thể thức, phương thức, cách thức sinh hoạt, quá trình hoạt động sống, ứng xử của mỗi con người, cộng đồng hoặc cả xã hội loài người với nhau trong những điều kiện, hoàn cảnh nhất định của môi trường sống xung quanh con người. Hiện nay có rất nhiều công trình của các nhà khoa học Việt Nam và nước ngoài nghiên cứu về lối sống, tiếp cận đối tượng nghiên cứu dưới góc độ khác nhau và vì thế đã từng xuất hiện nhiều cách định nghĩa khác nhau về lối sống.
Định nghĩa của Đôbơrianốp: "Lối sống là sinh hoạt cá nhân, chủ quan hoá của hệ thống những quan hệ xã hội, của toàn bộ tổng thể những điều kiện sống, thể hiện trong hoạt động của con người" [11, tr. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Định nghĩa của Sôrôkhôva: "Lối sống là toàn bộ những hình thức hoạt động sinh sống tiêu biểu, là phương thức hoạt động đã được xác định" [12, tr. Định nghĩa của Daxêpin: "Lối sống là tập hợp những hình thức hoạt động của con người trong một thể thống nhất với môi trường hoạt động của xã hội và cá nhân" [12, tr. Tác giả này còn nêu ra 5 dạng hoạt động của lối sống là: hoạt động cải tạo, hoạt động định hướng, hoạt động giao tiếp và hoạt động nghệ thuật.
Gần đây, một số nhà khoa học người Việt Nam cũng nghiên cứu và đưa ra các định nghĩa với nội hàm và ngoại diên không tương đồng nhau về lối sống. Đề tài khoa học cấp Nhà nước KX.06-13 nêu khái quát trong Báo cáo tổng kết chương trình KX- 06 (1993-1995) như sau: Lối sống, trong một chừng mực nhất định, là cách ứng xử của những người cụ thể trước những điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của môi trường sống. Môi trường là cái khách quan quy định, là điều kiện khách quan trực tiếp tác động và ảnh hưởng đến lối sống của con người, của các nhóm xã hội và cộng đồng dân cư [Dẫn theo: 15, tr. Dưới góc độ kinh tế chính trị học thì một số nhà nghiên cứu cho rằng: "Lối sống được hiểu là phương thức sinh hoạt (tồn tại) trong xã hội của con người, của các tập đoàn xã hội, các cộng đồng người (gia đình, dân tộc).
Các tầng lớp và các giai cấp, tương ứng với một xã hội nhất định" [26, tr. Trong tập bài giảng Văn hóa xã hội chủ nghĩa của Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh thì: Lối sống là một phạm trù xã hội khái quát toàn bộ hoạt động sống của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế xã hội nhất định, và biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống: trong lao động và hưởng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thụ, trong quan hệ giữa người với người, trong sinh hoạt tinh thần và văn hóa [1, tr. Nhà nghiên cứu Thành Lê lại cho rằng: Nói một cách đơn giản, lối sống nói rõ con người sống như thế nào, để làm gì, họ làm những gì, cuộc sống của họ chứa đựng những hành vi nào. Vì thế, về thực chất, lối sống không chỉ bao quát những điều kiện sống mà là toàn bộ những hình thức hoạt động sống của con người trong quá trình sản xuất của cải vật chất và tinh thần, cũng như trong lĩnh vực xã hội - chính trị và gia đình - sinh hoạt [15, tr.
Tất cả các định nghĩa được dẫn ra trên đây, dù hoàn toàn chưa đủ tính đại diện cao cho hàng trăm định nghĩa về lối sống từng được nêu ra, cũng phần nào phản ánh được tính chất phức tạp của phạm trù này. Các định nghĩa đó không khả dĩ và khó có thể được chấp nhận bởi lẽ mỗi định nghĩa thường được đề xuất từ cách tiếp cận của một môn khoa học nào đó: xã hội học, tâm lý học, văn hóa học hay triết học… hoặc trong khi một số nhà khoa học này nhấn mạnh vào bình diện cá nhân của lối sống, thì người khác lại đề cao bình diện cộng đồng, thậm chí còn có người muốn nêu ra định nghĩa chung cho lối sống toàn nhân loại (kiểu như "lối sống công nghiệp", "lối sống toàn cầu hóa"). Nhìn chung các định nghĩa của các nhà nghiên cứu còn thiếu công cụ tối cần thiết cho công việc hết sức gian nan của mình là nghiên cứu về lối sống và xu hướng biến đổi lối sống của các nhóm và các cộng đồng người. Và như vậy, định nghĩa về lối sống còn khá mơ hồ, không ít trường hợp người ta đã đồng nhất "lối sống" với "thói quen" với "ý thức" hay đồng nhất với "văn hóa".
Nghiên cứu trường hợp điển hình hay đồng nhất, chồng lấn khi phân tích "lối sống" với "văn hóa" để từ đó chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về "lối sống". Có thể khẳng định chắc chắn rằng "lối sống" có liên quan mật thiết với "văn hóa" và có thể coi "lối sống" như một bộ phận hợp thành của văn hóa, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hay là một phương thức tồn tại và biểu hiện của "văn hóa". Tuy nhiên, chúng ta không nên và không thể đồng nhất hai phạm trù lối sống và văn hóa. Cho đến nay đã có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về các phạm trù "văn hóa" và "lối sống", nhưng dù tiếp cận và định nghĩa các phạm trù trên theo cách nào thì người ta đều có thể nhận ra có phần chồng lấn, nhưng cũng có phần không trùng khớp giữa nội hàm và do đó, cả ngoại diên của hai phạm trù trên.
Xin chỉ ra một số phạm vi không trùng khớp giữa nội hàm của hai phạm trù trên theo một cách chung nhất: * "Văn hóa" dù định nghĩa theo cách nào thì phạm trù này cũng dùng để chỉ một thực thể phức hợp mà xét theo chiều thẳng đứng luôn có nhiều cấp độ, nhiều tầng lớp khác nhau, trong đó ở "tầng đáy" hay nền tảng của văn hóa bao giờ cũng là các giá trị và hệ giá trị, còn ở "tầng ngọn" hay "các cấu trúc thượng tầng" là các hình thức biểu hiện cụ thể của văn hóa, như các biểu tượng, các hình thức nghệ thuật, các ứng xử văn hóa, trong đó có lối sống của các cá nhân và các nhóm, các cộng đồng người. Trong khi đó, "lối sống", dù được định nghĩa theo cách nào, thì phạm trù này cũng chỉ dùng để chỉ những quá trình hiện thực hóa các giá trị và hệ giá trị văn hóa trong thực tiễn cuộc sống hàng ngày. Vì vậy, xét theo chiều thẳng đứng thì thực thể lối sống không có nhiều tầng lớp và cấp độ như văn hóa, đồng thời, xét về lý thuyết, chỉ có giá trị và hệ giá trị nào được hiện thực hóa trong thực tiễn cuộc sống của con người thì mới được coi là chiều sâu văn hóa của lối sống. Điều này cũng có nghĩa là khi nghiên cứu về lối sống con người ta bắt buộc phải nghiên cứu các chiều sâu văn hóa của nó, phải khám phá xem lối sống đó dựa trên hay là sự hiện thực hóa trong thực tiễn của những giá trị và hệ giá trị nào.
Hơn nữa, các giá trị và hệ giá trị lại không bao giờ đứng độc lập hay tác động đến lối sống một cách đơn lẻ theo những tuyến tính xác định, mà thường chúng luôn tương tác với nhau, đan xen với nhau và do đó có những hình thức hiện thực hóa đa dạng và phức hợp. Vì vậy, nghiên 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cứu về lối sống lại phải nghiên cứu cả các cách ứng xử văn hóa, các chế định văn hóa và các biểu tượng văn hóa. Đây là những bộ phận hợp thành, những tầng lớp văn hóa rất gần gũi với lối sống và thậm chí trùng khớp với lối sống, chính là lối sống. Nhưng dù sao đi nữa thì cũng không thể được quên rằng: nghiên cứu các chiều sâu văn hóa của lối sống là nhằm để khám phá lối sống, để hiểu rõ bản chất và xu hướng biến đổi của lối sống, nhưng không được vì vậy mà đồng nhất hai phạm trù lối sống và văn hóa.
* Khi xét theo chiều ngang thì vấn đề còn trở nên phức tạp hơn. Khi tiếp cận theo chiều này dường như lối sống hoàn toàn trùng khớp với văn hóa, bởi lẽ bất cứ hoạt động sống nào của con người cùng là sự hiện thực hóa các giá trị văn hóa. Tuy nhiên, ở đây có ba điểm cần làm rõ để có thể ít nhiều chỉ ra cái ranh giới vô hình, mong manh giữa lối sống và văn hóa: Thứ nhất, hoạt động sống và lối sống của con người chỉ có thể được hiểu là những khía cạnh chủ quan của văn hóa mà thôi. Những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể được con người sáng tạo ra từ hàng nghìn năm nay và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thì vô cùng phong phú và đa dạng.
Tuy nhiên, không phải tất cả những giá trị đó đều được tiếp nhận theo những mức độ và phương thức giống nhau, và không phải tất cả chúng đều được hiện thực hóa như trong cuộc sống thực tiễn cuộc sống của con người. Vì vậy, chỉ những giá trị nào được con người chấp nhận và đang hiện thực hóa nó trong cuộc sống mới tạo nên hoạt động sống và góp phần tạo nên lối sống của con người hiện nay. Những giá trị văn hóa đó và sự hiện thực những giá trị đó trong hiện tại chính là các khía cạnh chủ quan của văn hóa, và trùng khớp với hoạt động sống và lối sống.