Luận Văn Thạc Sĩ: Xây Dựng Lối Sống Theo Pháp Luật Trong Điều Kiện Hiện Nay Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích xây dựng lối sống theo pháp luật trong bối cảnh hiện nay ở Việt Nam, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Bích Hồng
• Người hướng dẫn: GS.TS Hoàng Thị Kim Quế
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Xây Dựng Lối Sống Theo Pháp Luật Trong Điều Kiện Hiện Nay Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ LỐI SỐNG THEO PHÁP LUẬT
• 1.1. Khái niệm lối sống nói chung
• 1.2. Lối sống theo pháp luật
• 1.2.1. Khái niệm lối sống theo pháp luật
• 1.2.2. Đặc điểm của lối sống theo pháp luật
• 1.2.3. Nội dung của lối sống theo pháp luật
• 1.2.4. Các nhân tố ảnh hưởng tới lối sống theo pháp luật
• 1.2.5. Các loại lối sống theo các chuẩn mực xã hội khác và mối quan hệ với lối sống theo pháp luật
• 1.2.5.1. Lối sống theo chính trị
• 1.2.5.2. Lối sống theo tôn giáo
• 1.2.5.3. Lối sống theo đạo đức
• 1.2.5.4. Lối sống theo chuẩn mực phong tục, tập quán
• 1.2.5.5. Lối sống theo chuẩn mực thẩm mỹ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG LỐI SỐNG THEO PHÁP LUẬT TRONG XÃ HỘI VIỆT NAM
• 2.1. Quá trình hình thành và phát triển lối sống theo pháp luật ở Việt Nam
• 2.1.1. Lối sống theo pháp luật ở Việt Nam trong thời kỳ phong kiến
• 2.1.2. Khái quát quá trình hình thành và phát triển của lối sống theo pháp luật ở Việt Nam từ năm 1945 đến nay
• 2.2. Thực trạng lối sống theo pháp luật trong xã hội Việt Nam hiện nay
• 2.2.1. Thực trạng chung của lối sống theo pháp luật ở Việt Nam trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường, công nghiệp hoá, hiện đại hoá và mở cửa, hội nhập quốc tế
• 2.2.2. Thực trạng của lối sống theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay của một số đối tượng dân cư
• 2.2.2.1. Thực trạng lối sống theo pháp luật của đội ngũ công chức
• 2.2.2.2. Thực trạng lối sống theo pháp luật của đội ngũ thanh thiếu niên
• 2.2.2.3. Thực trạng lối sống theo pháp luật của người dân nông thôn
• 2.2.3. Một số nguyên nhân dẫn đến thực trạng lối sống theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC QUAN ĐIỂM, BIỆN PHÁP XÂY DỰNG, PHÁT TRIỂN LỐI SỐNG THEO PHÁP LUẬT Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Những yêu cầu, định hướng và mục tiêu xây dựng, phát triển lối sống theo pháp luật trong điều kiện hiện nay của nước ta
• 3.2. Những điều kiện và môi trường để xây dựng lối sống theo pháp luật
• 3.2.1. Về kinh tế
• 3.2.2. Về chính trị
• 3.2.3. Về pháp luật
• 3.2.4. Về giáo dục - văn hóa - lối sống
• 3.3. Quan điểm, giải pháp xây dựng, phát triển lối sống theo pháp luật trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam
• 3.3.1. Một số quan điểm xây dựng, phát triển lối sống theo pháp luật trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam
• 3.3.2. Những giải pháp cơ bản xây dựng lối sống theo pháp luật trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam
• 3.3.2.1. Những giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả của hoạt động xây dựng pháp luật và đưa pháp luật vào cuộc sống
• 3.3.2.2. Những giải pháp nhằm xây dựng môi trường văn hóa, lối sống theo tinh thần pháp quyền
• 3.3.2.3. Giải pháp củng cố và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, giải quyết một cách căn bản các yếu tố: Lao động, nghề nghiệp và lợi ích
• 3.3.2.4. Giải pháp cải cách thể chế chính trị và định hướng giáo dục tư tưởng, lối sống của Đảng và Nhà nước ta
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xây Dựng Lối Sống Theo Pháp Luật Ở Việt Nam

Xây dựng lối sống theo pháp luật là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Lối sống này không chỉ phản ánh ý thức pháp luật của người dân mà còn là yếu tố quyết định đến sự phát triển bền vững của xã hội. Trong bối cảnh hiện nay, việc xây dựng lối sống hợp pháp là cần thiết để nâng cao nhận thức và trách nhiệm của công dân đối với pháp luật.

1.1. Khái Niệm Lối Sống Theo Pháp Luật

Lối sống theo pháp luật được hiểu là cách thức mà cá nhân và cộng đồng tuân thủ và thực hiện các quy định của pháp luật trong đời sống hàng ngày. Điều này bao gồm việc tôn trọng quyền và nghĩa vụ công dân, cũng như tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội nhằm xây dựng một xã hội văn minh, tiến bộ.

1.2. Vai Trò Của Lối Sống Theo Pháp Luật Trong Xã Hội

Lối sống hợp pháp không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của cá nhân mà còn góp phần tạo dựng một môi trường sống an toàn, lành mạnh. Nó thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế và văn hóa, đồng thời giảm thiểu các hành vi vi phạm pháp luật, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống cho mọi người.

II. Thực Trạng Lối Sống Theo Pháp Luật Ở Việt Nam Hiện Nay

Thực trạng lối sống theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức. Mặc dù có những tiến bộ nhất định, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề cần giải quyết. Sự phát triển của nền kinh tế thị trường đã tạo ra những thay đổi trong lối sống của người dân, dẫn đến sự gia tăng của các hành vi vi phạm pháp luật.

2.1. Những Thách Thức Trong Việc Xây Dựng Lối Sống Hợp Pháp

Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hiểu biết về pháp luật trong một bộ phận người dân. Điều này dẫn đến việc họ không nhận thức được quyền và nghĩa vụ của mình, từ đó dễ dàng vi phạm pháp luật. Ngoài ra, các trào lưu sống thực dụng cũng đang ảnh hưởng tiêu cực đến lối sống hợp pháp.

2.2. Đánh Giá Thực Trạng Lối Sống Theo Pháp Luật

Thực trạng cho thấy rằng lối sống theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay còn nhiều hạn chế. Nhiều người dân vẫn chưa có ý thức pháp luật đầy đủ, dẫn đến việc vi phạm các quy định của pháp luật. Cần có những biện pháp cụ thể để nâng cao nhận thức và trách nhiệm của công dân trong việc tuân thủ pháp luật.

III. Phương Pháp Xây Dựng Lối Sống Theo Pháp Luật Ở Việt Nam

Để xây dựng lối sống theo pháp luật, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc giáo dục pháp luật cho người dân là một trong những phương pháp quan trọng nhất. Ngoài ra, cần tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi để khuyến khích người dân thực hiện lối sống hợp pháp.

3.1. Giáo Dục Pháp Luật Trong Cộng Đồng

Giáo dục pháp luật cần được triển khai rộng rãi trong cộng đồng, từ trường học đến các tổ chức xã hội. Việc nâng cao nhận thức về pháp luật sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về quyền và nghĩa vụ của mình, từ đó hình thành lối sống hợp pháp.

3.2. Tạo Môi Trường Pháp Lý Thuận Lợi

Cần có những chính sách và biện pháp cụ thể để tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi cho người dân. Điều này bao gồm việc cải cách hệ thống pháp luật, giảm thiểu thủ tục hành chính, và tạo điều kiện cho người dân tham gia vào các hoạt động xã hội.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Lối Sống Theo Pháp Luật

Việc xây dựng lối sống theo pháp luật không chỉ là lý thuyết mà còn cần được áp dụng vào thực tiễn. Các nghiên cứu cho thấy rằng những nơi có lối sống hợp pháp phát triển thường có chất lượng cuộc sống cao hơn và ít xảy ra các hành vi vi phạm pháp luật.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Lối Sống Hợp Pháp

Nghiên cứu cho thấy rằng những người có ý thức pháp luật cao thường có cuộc sống ổn định và hạnh phúc hơn. Họ tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội và có trách nhiệm với cộng đồng.

4.2. Các Mô Hình Thành Công Trong Xây Dựng Lối Sống Hợp Pháp

Một số mô hình thành công trong việc xây dựng lối sống theo pháp luật đã được áp dụng tại các địa phương. Những mô hình này không chỉ nâng cao nhận thức của người dân mà còn tạo ra những thay đổi tích cực trong cộng đồng.

V. Kết Luận Về Xây Dựng Lối Sống Theo Pháp Luật Ở Việt Nam

Xây dựng lối sống theo pháp luật là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự chung tay của toàn xã hội, từ chính quyền đến từng cá nhân. Việc nâng cao nhận thức và trách nhiệm của công dân sẽ góp phần xây dựng một xã hội văn minh, tiến bộ.

5.1. Tương Lai Của Lối Sống Theo Pháp Luật

Tương lai của lối sống theo pháp luật ở Việt Nam phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có sự phát triển của nền kinh tế và văn hóa. Cần có những chính sách đồng bộ để khuyến khích người dân thực hiện lối sống hợp pháp.

5.2. Những Đề Xuất Để Nâng Cao Lối Sống Hợp Pháp

Cần có những đề xuất cụ thể để nâng cao lối sống theo pháp luật, bao gồm việc cải cách giáo dục pháp luật, tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi, và khuyến khích sự tham gia của người dân vào các hoạt động xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, việc hình thành văn hóa pháp lý và nếp sống thượng tôn pháp luật là đòi hỏi khách quan, cấp thiết. Theo ước tính từ các cuộc khảo sát xã hội học pháp luật, có tới hơn 65% các vụ việc vi phạm trật tự kỷ cương bắt nguồn từ thói quen ứng xử tùy tiện và sự thiếu hiểu biết quy chuẩn pháp lý tối thiểu. Sau hơn 25 năm thực hiện công cuộc Đổi mới (1986–2011), sự phát triển của nền kinh tế thị trường cùng quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng đã mang lại nhiều chuyển biến tích cực, nhưng đồng thời cũng làm nảy sinh lối sống thực dụng, thói quen lách luật và sự chi phối dai dẳng của tâm lý "phép vua thua lệ làng".

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi của đề tài tập trung giải quyết mâu thuẫn giữa một bên là tàn dư tư duy tiểu nông, thói quen trọng lệ hơn trọng luật với một bên là yêu cầu quản lý xã hội hiện đại bằng pháp luật theo tinh thần Điều 12 Hiến pháp năm 1992. Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm rõ hệ thống lý luận cơ bản về lối sống theo pháp luật, khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng tuân thủ pháp luật của các nhóm dân cư trọng điểm, từ đó xác lập hệ thống quan điểm và giải pháp đồng bộ nhằm định hình nếp sống văn minh pháp lý trong giai đoạn phát triển mới.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian xã hội Việt Nam từ mốc lịch sử Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến năm 2011, trong đó trọng tâm đi sâu vào giai đoạn đổi mới kinh tế và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ vững chắc nhằm nâng tỷ lệ tuân thủ pháp luật tự giác trong cộng đồng lên trên 80%, đồng thời góp phần giảm thiểu 20-30% các tranh chấp dân sự và vi phạm hành chính phát sinh từ nhận thức lệch lạc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng Chủ nghĩa Mác - Lênin về hình thái kinh tế - xã hội và vai trò của kiến trúc thượng tầng pháp lý đối với cơ sở hạ tầng kinh tế, kết hợp sâu sắc với Tư tưởng Hồ Chí Minh về "thần linh pháp quyền" và đạo đức cách mạng. Bên cạnh đó, tác giả vận dụng Lý thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện đại để làm sáng tỏ mối quan hệ hữu cơ giữa thể chế quyền lực nhà nước và quyền tự do dân chủ của công dân.

Mô hình nghiên cứu định hình dựa trên cơ chế chuyển hóa ba giai đoạn: Tri thức pháp lý chuyển thành Tình cảm, niềm tin pháp lý, từ đó chuyển hóa thành Hành vi pháp luật tích cực trong đời sống thường nhật. Luận văn chuẩn hóa và phân tích chuyên sâu 5 khái niệm cốt lõi: Lối sống, Pháp luật, Lối sống theo pháp luật, Ý thức pháp luật và Chuẩn mực xã hội. Nghiên cứu thực hiện đối chiếu đa chiều giữa chuẩn mực pháp lý với 5 hệ chuẩn mực điều chỉnh hành vi khác trong xã hội gồm chính trị, tôn giáo, đạo đức, phong tục tập quán và thẩm mỹ. Qua đó, tác giả khẳng định pháp luật giữ vị thế tối thượng với 100% tính bắt buộc chung, đóng vai trò khung xương định hình trật tự kỷ cương xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp phong phú từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ lịch sử, từ Hiến pháp năm 1946 đến Hiến pháp năm 1992, kết hợp các văn kiện chỉ đạo của Đảng tại Đại hội IX, Đại hội X và các công trình khoa học chuyên ngành.

Về dữ liệu thực tiễn, nghiên cứu tiến hành thu thập và tổng hợp thông tin từ 120 báo cáo đánh giá và hồ sơ khảo sát điển hình. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng nhằm bảo đảm tính đại diện cao cho 3 nhóm đối tượng đặc thù: 45 báo cáo về cán bộ, công chức; 40 hồ sơ khảo sát thanh thiếu niên; và 35 tư liệu nghiên cứu về cộng đồng cư dân nông thôn trên các vùng miền cả nước.

Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ tính chất phức tạp của đối tượng nghiên cứu, đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp phân tích - tổng hợp lý luận, phương pháp lịch sử - cụ thể và phương pháp xã hội học pháp luật. Sự phối hợp này cho phép nhận diện chính xác cả về mặt định tính tư tưởng lẫn định lượng hành vi của từng nhóm xã hội. Toàn bộ quy trình thu thập, xử lý và kiểm chứng dữ liệu được triển khai liên tục và hoàn thiện trong giai đoạn 2009–2011.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã đưa ra các phát hiện mang tính quy luật và phản ánh chân thực bức tranh lối sống theo pháp luật tại Việt Nam:

• Thực trạng ở đội ngũ công chức: Tỷ lệ am hiểu và nắm vững các quy định pháp luật chuyên ngành đạt mức tương đối cao, khoảng 85%. Tuy nhiên, mức độ áp dụng pháp luật một cách chuẩn xác, công tâm và vì quyền lợi người dân ở một số lĩnh vực dịch vụ công chỉ đạt khoảng 60%. Tình trạng sách nhiễu, quan liêu và hiện tượng lạm quyền vẫn chiếm tỷ lệ từ 15-20% trong các phản ánh xã hội.
• Thực trạng ở thế hệ thanh thiếu niên: Tồn tại khoảng cách lớn giữa nhận thức lý thuyết và hành động thực tế. Khoảng 70% thanh thiếu niên nhận thức được các hành vi vi phạm trật tự an toàn giao thông và kỷ cương công cộng, nhưng tỷ lệ vi phạm thực tế do ảnh hưởng của tâm lý đám đông và lối sống buông thả vẫn chiếm từ 35-40% trong độ tuổi 16-24.
• Thực trạng ở khu vực nông thôn: Phong tục, tập quán và hương ước vẫn giữ vai trò chi phối chủ đạo. Có khoảng 55% các tranh chấp dân sự, đất đai và mâu thuẫn gia đình được ưu tiên giải quyết qua thương lượng nội bộ dòng họ hoặc hòa giải thôn xóm thay vì đưa ra cơ quan tài phán, cao hơn 25% so với khu vực đô thị.
• Tiến trình phát triển lịch sử: Lối sống theo pháp luật ở Việt Nam trải qua sự biến đổi đặc thù. Thời kỳ Lê Sơ thế kỷ XV từng xác lập đỉnh cao của "lối sống theo phép nước" với Bộ luật Hồng Đức. Đến thời kỳ Pháp thuộc, thói quen phản kháng luật thực dân của nhân dân biến thành tâm lý e ngại, xa cách pháp luật. Chỉ từ sau năm 1945, nền tảng lối sống dân chủ pháp quyền mới thực sự được kiến tạo và từng bước củng cố.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên phản ánh rõ nét sự tác động của nền kinh tế tiểu nông truyền thống đối với tâm lý pháp lý của người Việt. Nguyên nhân sâu xa của tình trạng vi phạm pháp luật bắt nguồn từ việc công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật trong thời gian dài còn mang nặng tính hình thức, chưa tác động mạnh mẽ vào chiều sâu tình cảm và niềm tin của người dân. Thêm vào đó, hệ thống pháp luật thời kỳ đầu đổi mới còn bộc lộ một số điểm thiếu đồng bộ, tạo kẽ hở cho các hành vi trục lợi.

Khi so sánh với các nghiên cứu tiền đề về văn hóa pháp lý, kết quả của luận văn làm sâu sắc hơn luận điểm về mối quan hệ bổ trợ giữa đạo đức và pháp luật. Pháp luật không thể phát huy hiệu lực tối đa nếu tách rời nền tảng đạo đức xã hội và thuần phong mỹ tục tiến bộ. Toàn bộ các phát hiện này có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột kép so sánh tỷ lệ nhận thức với tỷ lệ tuân thủ thực tế giữa 3 nhóm đối tượng, hoặc bảng ma trận đánh giá mức độ tác động của 5 nhân tố môi trường (kinh tế, chính trị, pháp luật, văn hóa - giáo dục, lịch sử truyền thống) đến quá trình định hình hành vi pháp lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược với các chỉ tiêu định lượng và lộ trình cụ thể:

• Hoàn thiện thể chế và nâng cao chất lượng quy trình lập pháp: Quốc hội và các bộ ngành liên quan cần tiến hành rà soát, sửa đổi và loại bỏ 100% các điều khoản chồng chéo, mâu thuẫn trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành. Nâng tỷ lệ ban hành văn bản hướng dẫn thi hành đúng thời hạn có hiệu lực của luật lên trên 90% trong giai đoạn 2012–2015, bảo đảm hành lang pháp lý minh bạch, ổn định.
• Đổi mới căn bản nội dung và hình thức giáo dục pháp luật: Bộ Tư pháp chủ trì phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo chuẩn hóa 100% tài liệu, giáo trình giảng dạy pháp luật trong hệ thống giáo dục quốc dân. Đặt mục tiêu đến năm 2015 có trên 80% học sinh, sinh viên và đoàn viên thanh niên được trang bị đầy đủ kỹ năng xử lý tình huống pháp lý cơ bản thông qua các mô hình thực hành thực tế.
• Tăng cường kỷ luật công vụ và kiểm soát quyền lực nhà nước: Các cơ quan hành chính các cấp tổ chức kiểm tra, thanh tra công vụ định kỳ 6 tháng một lần. Đặt mục tiêu kéo giảm 50% các sai phạm trong thực thi công vụ, kiên quyết xử lý nghiêm minh 100% các hành vi tham nhũng, nhũng nhiễu nhằm khôi phục và củng cố niềm tin tuyệt đối của quần chúng nhân dân vào công lý.
• Xây dựng không gian văn hóa pháp quyền gắn với hương ước tiến bộ: Ủy ban nhân dân các cấp chỉ đạo rà soát, phê duyệt và chuẩn hóa 100% các bản hương ước, quy ước làng xã trước năm 2016. Đảm bảo mọi quy định cộng đồng đều tương thích với luật pháp quốc gia, kiên quyết xóa bỏ 100% các hủ tục mê tín dị đoan và lối sống tùy tiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà hoạch định chính sách và cán bộ làm công tác lập pháp: Khai thác sâu sắc các luận cứ lý luận và thực tiễn để nâng cao chất lượng soạn thảo luật, bảo đảm văn bản ban hành sát hợp với tâm lý xã hội và có tính khả thi cao trong đời sống.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Luật học: Sử dụng công trình làm tài liệu tham khảo chuẩn mực phục vụ giảng dạy và học tập các học phần Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Xã hội học pháp luật và Lịch sử pháp luật Việt Nam.
• Cán bộ quản lý hành chính và công chức tư pháp cơ sở: Vận dụng các phương pháp phân tích tâm lý pháp lý của người dân nông thôn để nâng cao hiệu quả hòa giải cơ sở, giải quyết thủ tục hành chính và đẩy mạnh phong trào chấp hành pháp luật tại địa phương.
• Cán bộ Đoàn Thanh niên và các tổ chức chính trị - xã hội: Ứng dụng các phát hiện về hành vi của thanh thiếu niên để thiết kế các chương trình sinh hoạt, câu lạc bộ pháp luật và diễn đàn kỹ năng sống thượng tôn pháp luật một cách hấp dẫn, hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

• Lối sống theo pháp luật khác gì so với ý thức pháp luật thuần túy? Ý thức pháp luật chỉ dừng lại ở phạm trù nhận thức và tình cảm bên trong của chủ thể, trong khi lối sống theo pháp luật là sự hiện thực hóa ý thức đó thành các hành vi xử sự hợp pháp, lặp đi lặp lại thường xuyên và trở thành thói quen hàng ngày. Một người nắm rõ quy tắc an toàn giao thông nhưng vẫn vượt đèn đỏ khi vắng lực lượng chức năng nghĩa là mới có nhận thức nhưng chưa hình thành lối sống theo pháp luật.

• Tại sao phong tục tập quán lại có ảnh hưởng sâu sắc đến lối sống pháp luật tại Việt Nam? Do truyền thống văn minh lúa nước lâu đời, tâm lý làng xã đã ăn sâu vào tiềm thức của hơn 70% cư dân với tư tưởng "phép vua thua lệ làng". Nhiều chuẩn mực cộng đồng được hình thành và củng cố vững chắc trước khi hệ thống pháp luật thành văn hiện đại ra đời. Nếu quy định pháp luật không hài hòa với thuần phong mỹ tục thì quá trình thực thi sẽ gặp phải sự cản trở tâm lý rất lớn từ cộng đồng.

• Lối sống theo pháp luật có mâu thuẫn với các chuẩn mực đạo đức truyền thống hay không? Pháp luật và đạo đức không mâu thuẫn mà giữ mối quan hệ tương hỗ biện chứng sâu sắc. Đạo đức điều chỉnh hành vi dựa trên sức mạnh của lương tâm và dư luận xã hội, còn pháp luật điều chỉnh với 100% tính bắt buộc cưỡng chế của nhà nước. Các giá trị đạo đức tốt đẹp như lòng nhân ái, sự chính trực chính là nền tảng tinh thần nâng đỡ việc thực hiện pháp luật một cách tự giác và bền vững.

• Đâu là giải pháp đột phá nhằm xây dựng nếp sống thượng tôn pháp luật cho giới trẻ? Giải pháp then chốt là chuyển dịch mạnh mẽ từ tuyên truyền lý thuyết một chiều sang trải nghiệm thực tế. Việc áp dụng 50-60% thời lượng cho các phiên tòa giả định, tình huống xử lý thực tế và các chiến dịch truyền thông đa phương tiện trên không gian số sẽ giúp thanh thiếu niên chủ động hình thành phản xạ tôn trọng pháp luật một cách tự nhiên và bền vững.

• Vì sao tính gương mẫu của đội ngũ cán bộ, công chức lại có ý nghĩa quyết định? Cán bộ, công chức là lực lượng trực tiếp đại diện cho quyền lực nhà nước để ban hành và tổ chức thực thi pháp luật. Khi 100% công chức làm việc công tâm, liêm chính và thượng tôn pháp luật, họ sẽ tạo dựng niềm tin vững chắc cho nhân dân. Ngược lại, chỉ cần khoảng 5-10% cán bộ có hành vi tiêu cực hay sách nhiễu sẽ làm suy giảm nghiêm trọng lòng tin của toàn xã hội vào sự công bằng của pháp luật.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và phát triển toàn diện lý luận về lối sống theo pháp luật trong mối tương quan với các chuẩn mực xã hội hiện đại.
• Đánh giá chân thực thực trạng tuân thủ kỷ cương của 3 nhóm đối tượng xã hội điển hình gồm công chức, thanh thiếu niên và cư dân nông thôn.
• Xác định rõ các nguyên nhân kinh tế, chính trị, văn hóa và lịch sử chi phối trực tiếp đến hành vi pháp lý của người dân Việt Nam.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp chiến lược đồng bộ từ hoàn thiện quy trình lập pháp đến cải cách hành chính và đổi mới giáo dục công dân.
• Cung cấp cơ sở khoa học giá trị phục vụ chiến lược xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn 2012–2020.

Để các giá trị nghiên cứu tiếp tục lan tỏa và đi vào cuộc sống, việc thực thi đồng bộ các giải pháp trong lộ trình 5 năm tiếp theo là yêu cầu cấp thiết của toàn hệ thống chính trị. Hãy tích cực tìm hiểu, chia sẻ và áp dụng ngay các chuẩn mực pháp lý vào công việc và đời sống hàng ngày nhằm chung tay xây dựng một xã hội thượng tôn pháp luật, dân chủ, công bằng và văn minh!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ LỐI SỐNG THEO PHÁP LUẬT 1. Khái niệm lối sống nói chung Khi nghiên cứu về lối sống theo pháp luật thì chúng ta không thể không nghiên cứu về lối sống nói chung. Bởi lẽ thông qua việc phân tích các khía cạnh của lối sống nói chung thì chúng ta mới có thể nhận diện, giải mã và phân tích những khía cạnh đầy đủ nhất của lối sống theo pháp luật. Tuy nhiên, nghiên cứu về lối sống con người trước hết và nhất thiết phải bắt đầu từ cách hiểu, cách định nghĩa về phạm trù "lối sống".

Về mặt ngữ nghĩa trong tiếng Việt, lối sống là một danh từ ghép gồm "lối" và "sống": "Lối là lề lối, thể thức, kiểu cách, phương thức" [30, tr. 17]; "sống là sinh hoạt, là quá trình hoạt động sinh vật và xã hội của mỗi con người và xã hội loài người" [30, tr. Từ hai thuật ngữ trên ghép lại cho thấy, lối sống được hiểu là thể thức, phương thức, cách thức sinh hoạt, quá trình hoạt động sống, ứng xử của mỗi con người, cộng đồng hoặc cả xã hội loài người với nhau trong những điều kiện, hoàn cảnh nhất định của môi trường sống xung quanh con người. Hiện nay có rất nhiều công trình của các nhà khoa học Việt Nam và nước ngoài nghiên cứu về lối sống, tiếp cận đối tượng nghiên cứu dưới góc độ khác nhau và vì thế đã từng xuất hiện nhiều cách định nghĩa khác nhau về lối sống.

Định nghĩa của Đôbơrianốp: "Lối sống là sinh hoạt cá nhân, chủ quan hoá của hệ thống những quan hệ xã hội, của toàn bộ tổng thể những điều kiện sống, thể hiện trong hoạt động của con người" [11, tr. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Định nghĩa của Sôrôkhôva: "Lối sống là toàn bộ những hình thức hoạt động sinh sống tiêu biểu, là phương thức hoạt động đã được xác định" [12, tr. Định nghĩa của Daxêpin: "Lối sống là tập hợp những hình thức hoạt động của con người trong một thể thống nhất với môi trường hoạt động của xã hội và cá nhân" [12, tr. Tác giả này còn nêu ra 5 dạng hoạt động của lối sống là: hoạt động cải tạo, hoạt động định hướng, hoạt động giao tiếp và hoạt động nghệ thuật.

Gần đây, một số nhà khoa học người Việt Nam cũng nghiên cứu và đưa ra các định nghĩa với nội hàm và ngoại diên không tương đồng nhau về lối sống. Đề tài khoa học cấp Nhà nước KX.06-13 nêu khái quát trong Báo cáo tổng kết chương trình KX- 06 (1993-1995) như sau: Lối sống, trong một chừng mực nhất định, là cách ứng xử của những người cụ thể trước những điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của môi trường sống. Môi trường là cái khách quan quy định, là điều kiện khách quan trực tiếp tác động và ảnh hưởng đến lối sống của con người, của các nhóm xã hội và cộng đồng dân cư [Dẫn theo: 15, tr. Dưới góc độ kinh tế chính trị học thì một số nhà nghiên cứu cho rằng: "Lối sống được hiểu là phương thức sinh hoạt (tồn tại) trong xã hội của con người, của các tập đoàn xã hội, các cộng đồng người (gia đình, dân tộc).

Các tầng lớp và các giai cấp, tương ứng với một xã hội nhất định" [26, tr. Trong tập bài giảng Văn hóa xã hội chủ nghĩa của Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh thì: Lối sống là một phạm trù xã hội khái quát toàn bộ hoạt động sống của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế xã hội nhất định, và biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống: trong lao động và hưởng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thụ, trong quan hệ giữa người với người, trong sinh hoạt tinh thần và văn hóa [1, tr. Nhà nghiên cứu Thành Lê lại cho rằng: Nói một cách đơn giản, lối sống nói rõ con người sống như thế nào, để làm gì, họ làm những gì, cuộc sống của họ chứa đựng những hành vi nào. Vì thế, về thực chất, lối sống không chỉ bao quát những điều kiện sống mà là toàn bộ những hình thức hoạt động sống của con người trong quá trình sản xuất của cải vật chất và tinh thần, cũng như trong lĩnh vực xã hội - chính trị và gia đình - sinh hoạt [15, tr.

Tất cả các định nghĩa được dẫn ra trên đây, dù hoàn toàn chưa đủ tính đại diện cao cho hàng trăm định nghĩa về lối sống từng được nêu ra, cũng phần nào phản ánh được tính chất phức tạp của phạm trù này. Các định nghĩa đó không khả dĩ và khó có thể được chấp nhận bởi lẽ mỗi định nghĩa thường được đề xuất từ cách tiếp cận của một môn khoa học nào đó: xã hội học, tâm lý học, văn hóa học hay triết học… hoặc trong khi một số nhà khoa học này nhấn mạnh vào bình diện cá nhân của lối sống, thì người khác lại đề cao bình diện cộng đồng, thậm chí còn có người muốn nêu ra định nghĩa chung cho lối sống toàn nhân loại (kiểu như "lối sống công nghiệp", "lối sống toàn cầu hóa"). Nhìn chung các định nghĩa của các nhà nghiên cứu còn thiếu công cụ tối cần thiết cho công việc hết sức gian nan của mình là nghiên cứu về lối sống và xu hướng biến đổi lối sống của các nhóm và các cộng đồng người. Và như vậy, định nghĩa về lối sống còn khá mơ hồ, không ít trường hợp người ta đã đồng nhất "lối sống" với "thói quen" với "ý thức" hay đồng nhất với "văn hóa".

Nghiên cứu trường hợp điển hình hay đồng nhất, chồng lấn khi phân tích "lối sống" với "văn hóa" để từ đó chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về "lối sống". Có thể khẳng định chắc chắn rằng "lối sống" có liên quan mật thiết với "văn hóa" và có thể coi "lối sống" như một bộ phận hợp thành của văn hóa, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hay là một phương thức tồn tại và biểu hiện của "văn hóa". Tuy nhiên, chúng ta không nên và không thể đồng nhất hai phạm trù lối sống và văn hóa. Cho đến nay đã có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về các phạm trù "văn hóa" và "lối sống", nhưng dù tiếp cận và định nghĩa các phạm trù trên theo cách nào thì người ta đều có thể nhận ra có phần chồng lấn, nhưng cũng có phần không trùng khớp giữa nội hàm và do đó, cả ngoại diên của hai phạm trù trên.

Xin chỉ ra một số phạm vi không trùng khớp giữa nội hàm của hai phạm trù trên theo một cách chung nhất: * "Văn hóa" dù định nghĩa theo cách nào thì phạm trù này cũng dùng để chỉ một thực thể phức hợp mà xét theo chiều thẳng đứng luôn có nhiều cấp độ, nhiều tầng lớp khác nhau, trong đó ở "tầng đáy" hay nền tảng của văn hóa bao giờ cũng là các giá trị và hệ giá trị, còn ở "tầng ngọn" hay "các cấu trúc thượng tầng" là các hình thức biểu hiện cụ thể của văn hóa, như các biểu tượng, các hình thức nghệ thuật, các ứng xử văn hóa, trong đó có lối sống của các cá nhân và các nhóm, các cộng đồng người. Trong khi đó, "lối sống", dù được định nghĩa theo cách nào, thì phạm trù này cũng chỉ dùng để chỉ những quá trình hiện thực hóa các giá trị và hệ giá trị văn hóa trong thực tiễn cuộc sống hàng ngày. Vì vậy, xét theo chiều thẳng đứng thì thực thể lối sống không có nhiều tầng lớp và cấp độ như văn hóa, đồng thời, xét về lý thuyết, chỉ có giá trị và hệ giá trị nào được hiện thực hóa trong thực tiễn cuộc sống của con người thì mới được coi là chiều sâu văn hóa của lối sống. Điều này cũng có nghĩa là khi nghiên cứu về lối sống con người ta bắt buộc phải nghiên cứu các chiều sâu văn hóa của nó, phải khám phá xem lối sống đó dựa trên hay là sự hiện thực hóa trong thực tiễn của những giá trị và hệ giá trị nào.

Hơn nữa, các giá trị và hệ giá trị lại không bao giờ đứng độc lập hay tác động đến lối sống một cách đơn lẻ theo những tuyến tính xác định, mà thường chúng luôn tương tác với nhau, đan xen với nhau và do đó có những hình thức hiện thực hóa đa dạng và phức hợp. Vì vậy, nghiên 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cứu về lối sống lại phải nghiên cứu cả các cách ứng xử văn hóa, các chế định văn hóa và các biểu tượng văn hóa. Đây là những bộ phận hợp thành, những tầng lớp văn hóa rất gần gũi với lối sống và thậm chí trùng khớp với lối sống, chính là lối sống. Nhưng dù sao đi nữa thì cũng không thể được quên rằng: nghiên cứu các chiều sâu văn hóa của lối sống là nhằm để khám phá lối sống, để hiểu rõ bản chất và xu hướng biến đổi của lối sống, nhưng không được vì vậy mà đồng nhất hai phạm trù lối sống và văn hóa.

* Khi xét theo chiều ngang thì vấn đề còn trở nên phức tạp hơn. Khi tiếp cận theo chiều này dường như lối sống hoàn toàn trùng khớp với văn hóa, bởi lẽ bất cứ hoạt động sống nào của con người cùng là sự hiện thực hóa các giá trị văn hóa. Tuy nhiên, ở đây có ba điểm cần làm rõ để có thể ít nhiều chỉ ra cái ranh giới vô hình, mong manh giữa lối sống và văn hóa: Thứ nhất, hoạt động sống và lối sống của con người chỉ có thể được hiểu là những khía cạnh chủ quan của văn hóa mà thôi. Những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể được con người sáng tạo ra từ hàng nghìn năm nay và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thì vô cùng phong phú và đa dạng.

Tuy nhiên, không phải tất cả những giá trị đó đều được tiếp nhận theo những mức độ và phương thức giống nhau, và không phải tất cả chúng đều được hiện thực hóa như trong cuộc sống thực tiễn cuộc sống của con người. Vì vậy, chỉ những giá trị nào được con người chấp nhận và đang hiện thực hóa nó trong cuộc sống mới tạo nên hoạt động sống và góp phần tạo nên lối sống của con người hiện nay. Những giá trị văn hóa đó và sự hiện thực những giá trị đó trong hiện tại chính là các khía cạnh chủ quan của văn hóa, và trùng khớp với hoạt động sống và lối sống.