CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu Chúng tôi nhận thấy việc bồi dưỡng HS yếu kém cũng cần phải được quan tâm đúng mức, đây là một hướng nghiên cứu có tính thực tiễn cao góp phần vào việc nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông. Hiện nay đã có một số công trình khoa học nghiên cứu về vấn đề này như là: 1. Trịnh Văn Thịnh (2005), Những biện pháp giúp HS yếu kém đạt được yêu cầu và kết quả cao hơn trong học tập môn Hóa học ở các trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc, Luận văn thạc sĩ Khoa học Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm (ĐHSP) Hà Nội.
Trần Thị Hoài Phương (2006), Phương pháp bồi dưỡng HS yếu lấy lại căn bản, Khóa luận tốt nghiệp, Trường ĐHSP Hà Nội. Phan Thị Huyền (2008), Sử dụng các phương pháp dạy học phức hợp bồi dưỡng học sinh yếu môn Hóa học THPT, Luận văn thạc sĩ giáo dục học, Trường ĐHSP Hà Nội. Nguyễn Thị Oanh (2012), Nâng cao khả năng học tập cho HS yếu kém trong DHHH chương 2 và 4 lớp 10 chương trình cơ bản - THPT, Luận văn thạc sĩ Sư phạm hóa học, Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ngô Minh Phương (2013), Một số biện pháp bồi dưỡng HS yếu kém trong DHHH (Chương hiđrocacbon no, chương hiđrocacbon không no - Hóa học 11), Luận văn thạc sĩ Khoa học Giáo dục, Trường ĐHSP Hà Nội… Hầu hết các luận văn trên đều chỉ ra được những biểu hiện của học sinh yếu, kém, nguyên nhân và đề xuất một số biện pháp để bồi dưỡng học sinh yêu kém nâng cao được kĩ năng học tập, củng cố khắc sâu kiến thức.
Các công trình nghiên cứu này là nguồn tư liệu quý giá để nghiên cứu, tìm hiểu và áp dụng trong việc bồi dưỡng và phát triển những năng lực cần thiết cho học sinh yếu kém, nâng cao chất lượng DHHH. Theo chúng tôi điểm mấu chốt 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của HS yếu kém là HS chưa hứng thú học tập môn Hóa học. Vì vậy nghiên cứu cần làm rõ vấn đề làm thế nào để nâng cao hứng thú học tập của học sinh yếu kém trong học tập môn Hóa học? Từ đó mới phát triển được năng lực nhận thức cho học sinh yếu kém. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực 1.
Một số quan điểm chỉ đạo định hướng đổi mới giáo dục trung học phổ thông Những quan điểm và đường lối chỉ đạo của Đảng và Nhà nước về đổi mới giáo dục trung học được thể hiện trong các văn bản sau đây: Nghị quyết Đại hội Đảng cộng sản Việt Nam lần thứ IX đã khẳng định: “Đổi mới phương pháp dạy và học, phát huy tư duy sáng tạo và năng lực tự đào tạo của người học, coi trọng thực hành, thực nghiệm, làm chủ kiến thức, tránh nhồi nhét, học vẹt, học chay”. Luật giáo dục - 2005, điều 28 - mục 2 đã nêu rõ: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 Đảng cộng sản Việt Nam khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lới truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực.
Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”. [13] 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những quan điểm, định hướng nêu trên tạo tiền đề, cơ sở và môi trường pháp lý thuận lợi cho việc đổi mới giáo dục phổ thông nói chung, đổi mới PPDH hóa học ở trường phổ thông nói riêng. Đổi mới phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông Theo các tài liệu [11], [14], việc đổi mới PPDH hóa học ở trường phổ thông có thể thực hiện theo các hướng như sau: 1.
Xây dựng cơ sở lý thuyết có tính phương pháp luận để tìm hiểu bản chất PPDH và định hướng hoàn thiện PPDH, chú ý những quan điểm phương pháp luận về PPDH. Hoàn thiện chất lượng các PPDH hiện có và sử dụng phối hợp nhiều phương pháp dạy học Việc hoàn thiện chất lượng PPDH và sử dụng trong dạy học hóa học được thực hiện bằng cách: a. Tổ chức cho người học được học tập trong các hoạt động tự giác, tích cực và sáng tạo b. Sử dụng phối hợp nhiều PPDH của giáo viên, nhiều hình thức hoạt động của HS, giúp HS được hoạt động chủ động, sáng tạo, khai thác và tận dụng mặt tốt của mỗi PPDH.
Tăng cường năng lực vận dụng tri thức đã học vào cuộc sống và sản xuất luôn đổi mới. Chú ý hình thành năng lực tự giải quyết vấn đề cho HS và có biện pháp hình thành từng bước năng lực tự giải quyết vấn đề một cách sáng tạo từ thấp đến cao. Đổi mới các hoạt động của HS và tăng thời gian dành cho HS hoạt động trong giờ học. Dành thời gian thích đáng để chỉ dẫn, uốn nắn phương pháp học tập cho HS.
Từng bước đổi mới công tác kiểm tra đánh giá, nhằm đánh giá những biểu hiện chủ động sáng tạo của HS, kĩ năng thực hành và kĩ năng biết vận dụng sáng tạo kiến thức có liên quan để giải quyết các vấn đề thực tiễn. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. PPDH hóa học phải thể hiện được phương pháp nhận thức khoa học đặc trưng của bộ môn hóa học là thực nghiệm hóa học, do đó phải tăng cường sử dụng thí nghiệm và các phương tiện trực quan, phải dạy cho HS cách tự nghiên cứu và tự học khi sử dụng chúng. Tăng dần sử dụng phương pháp nghiên cứu trong khi tiến hành các thí nghiệm.
Sáng tạo ra các PPDH mới. Việc sáng tạo ra các PPDH mới có thể bằng các cách như sau: a. Liên kết nhiều phương pháp riêng lẻ thành những tổ hợp PPDH phức hợp (có hiệu quả cao hơn) b. Liên kết PPDH với các phương tiện kĩ thuật dạy học hiện đại (phương tiện nghe nhìn, máy vi tính.) tạo ra tổ hợp PPDD có sử dụng phương tiện kĩ thuật.
Chuyển hóa phương pháp khoa học thành phương pháp đặc thù bộ môn. Như thực nghiệm hóa học, tập nghiên cứu khoa học (phương pháp dự án), phương pháp grap dạy học. Chuyển đổi chức năng của PPDH từ tính chất thông báo, tái hiện đại trà chung cho cả lớp sang tính chất tìm tòi, phân hóa - cá thể hóa cao độ, tiến lên theo nhịp cá nhân. Một số quan điểm dạy học làm cơ sở lý luận cho việc đổi mới phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông.
Những quan điểm, những tiếp cận mới dùng làm cơ sở cho việc đổi mới PPDH nới chung và PPDH hóa học nói riêng đã được trình bày trong các tài liệu: [12], [11], [8], [9], [14], [22]. Quan điểm dạy học lấy người học là trung tâm Dạy học lấy HS làm trung tâm được coi là một tư tưởng, một quan điểm, một cách tiếp cận quá trình dạy học. Quan điểm này đặc biệt nhấn mạnh vai trò của người học. Hoạt động học.
Quan điểm này chi phối cả mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức và đánh giá hiệu quả dạy học. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Bản chất của việc đổi mới PPDH “lấy HS làm trung tâm”: Bản chất của quan điểm này là đặt người học vào vị trí trung tâm của quá trình dạy học, chú trọng đến những phẩm chất, năng lực riêng của mỗi người, họ vừa là chủ thể vừa là mục đích cuối cùng của quá trình dạy học, phấn đấu cá thể hóa quá trình dạy học để cho các tiềm năng của mỗi cá thể được phát huy tối đa. * Đặc điểm của dạy học “lấy HS làm trung tâm”: - Hướng vào việc chuẩn bị cho HS sớm thích ứng với đời sống xã hội, hòa nhập và phát triển cộng đồng, tôn trọng nhu cầu, lợi ích, tiềm năng của người học. - Chú trọng các kĩ năng thực hành vận dụng các kiến thức lí thuyết, năng lực phát hiện và giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Chương trình giảng dạy giúp cho từng cá nhân biết hành động và tích cực tham gia vào các hoạt động của cộng đồng, “từ học làm đến biết làm, muốn làm và cuối cùng là muốn tồn tại phát triển như nhân cách một người lao động tự chủ, năng động, sáng tạo”. - HS chủ động tham gia các hoạt động học tập, GV đóng vai trò là người tổ chức, điều khiển động viên, huy động tối đa vốn hiểu biết, kinh nghiệm của từng HS trong việc tiếp thu kiến thức và xây dựng bài học. - Nôi dung kiểm tra chú ý đến các mức độ khác nhau: tái hiện, vận dụng, suy luận, sáng tạo, cố gắng phát huy hết năng lực của HS. Như vậy, trong quá trình dạy học “lấy HS làm trung tâm” người học vừa là mục đích vừa là chủ thể của quá trình học tập, để người học tham gia tích cực vào hoạt động học huy động kinh nghiệm và nguồn lực của họ, tôn trọng nhu cầu và mong muốn của họ, để họ tự lực thực hiện những tiềm năng của bản thân nhằm phát triển năng lực sáng tạo, giải quyết những vấn đề của đời sống thực tiễn.
Quan điểm dạy học “Hoạt động hóa người học” Quan điểm này xuất phát từ định hướng hành động trong dạy học, nhằm làm cho hoạt động trí óc và chân tay kết hợp với nhau trong hoạt động học tập của HS. Hoạt động học tập của HS luôn có sự phối hợp chặt chẽ và 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cân đối giữa tư duy và hành động, giữa lí thuyết và thực hành.